Magnum miraculum est homo. . . . The Phenomenon of Man in the Light of Hermetic Excerpts: Lactantius, Div. inst. 7.13.3


Abstrakt

The aim of this paper is to present the question of human nature in a hermetic approach based on the source texts of Asclepius and Corpus Hermeticum. As the reference point for a research on hermetic anthropology serves one of the hermetic fragments found in Lactantius’ Divinae institutiones (i.e. Div. inst. 7.13.3), who focused on a characteristic feature of every human being: their dual nature – both divine and hylic. The analysis of Div. inst. 7.13.3 is preceded by a short study, based on the anthology by M.D. Litwa, of the range of influence of hermetic texts on literature from antiquity to the Middle Ages.


Słowa kluczowe

Asclepius, Corpus Hermeticum, hermetic literature, Hermetism, hermetic anthropology, Lactantius, Divinae institutiones, hermetic testimonies, hermetic fragments

A.H.B. Logan, „Marcellus of Ancyra (Pseudo-Anthimus), ‘On the Holy Church’: Text, Translation, and Commentary”, Journal of Theological Studies 51 (2000).
Affifi A.E., „The Influence of Hermetic Literature on Moslem Thought”, Bulletin of the School of Oriental and African Studies 13 (1949‒1951).
Alpers K., „Untersuchungen zum griechischen Physiologus und den Kyraniden”, Vestigia Bibliae 6 (1984).
Ammiani Marcellini rerum gestarum libri qui supersunt, 2 vols (ed. W. Seyfarth) (Leipzig: Teubner 1999).
Apulejusz z Madaury, O bogu Sokratesa, O Platonie i jego nauce, O świecie oraz Pseudo-Apulejusz, Asklepiusz, czyli rozmowa z Hermesem Trismegistosem (przeł., kom. i wstępem opatrzył K. Pawłowski) (Warszawa: PWN 2002).
Arnobii Adversus nationes libri VII (ed. C. Marchesi) (CSLP, Torino: Giovanni Battista & Co. 1953).
Athenagoras, Legatio pro Christianis (ed. M. Marcovich) (Berlin: de Gruyter 1990).
B. Alberti Magni Opera omnia, t. 10: Liber de causis et processu universitatis (ed. A. Borgnet) (Paris: Vivès 1891).
B. Alberti Magni Opera omnia, t. 5: Mineralium libri quinque (ed. A. Borgnet) (Paris: Vivès 1890).
B. Alberti Magni Opera omnia, t. 7: Ethicorum libri X (ed. A. Borgnet) (Paris: Vivès 1891).
B. Alberti Magni Opera omnia, t. 9: De intellectu et intelligibili (ed. A. Borgnet) (Paris: Vivès 1890).
B. Alberti Magni Opera omnia, t. 9: De somno et vigilia (ed. A. Borgnet) (Paris: Vivès 1890).
Beatrice P.F.: Anonymi monophysitae Theosophia. An Attempt at Reconstruction (Leiden: Brill 2001).
Bidez J., Cumont F., Mages hellénisés: Zoroastre, Ostanès et Hystaspe d'après la tradition grecque, 2 vols (Paris: Belles Lettres 1938).
Bladel K. van, Sources of the Legend of Hermes in Arabic (w: P. Lucentini i in. (red.), Hermetism from Late Antiquity to Humanism / La tradizione ermetica dal mondo tardo-antico all’Umanesimo. Atti del Convegno internazionale di studi, Napoli, 20-24 novembre 2001 (Turnhout: Brepols 2003).
Bladel K. van, The Arabic Hermes: From Pagan Sage to Prophet of Science (New York: Oxford University Press 2009).
Brock S., „A Syriac Collection of Prophecies of the Pagan Philosophers”, Orientalia Lovaniensia Periodica 14 (1983).
Brock S., „Some Syriac Excerpts from Greek Collection of Pagan Prophecies”, Vigiliae Christianae 38 (1984).
Burnett Ch., „The Legend of the Three Hermes and Abū-Ma‘shar’s Kitab al-Ulūf in the Latin Middle Ages”, Journal of the Warburg and Courtauld Institutes 39 (1976).
C. Marius Victorinus, Commenta in Ciceronis Rhetorica accedit incerti auctoris tractatus de attributis personae et negotio (ed. T. Riesenweber) (BSGRT, Berlin: de Gruyter 2013).
Castelli E., Saggio introduttivo: L’Elenchos, ovvero una ‘biblioteca’ contro le eresie (w: A. Magris (red.),‘Ippolito’. Confutazione di tutte le eresie (Brescia: Morcelliana 2012).
Das Corpus Hermeticum Deutsch, 2 vols, (tr. J. Holzhausen) (Stuttgart-Bad Cannstatt: Friedrich Frommann Verlag 1997).
De animalibus libri XXVI nach der Cölner Urschrift, 2 vols (ed. H. Stadler) (Münster: Aschendorff 1916‒1921).
Delatte L.: Textes latins et vieux français relatifs aux Cyranides (Paris: Libraire E. Droz 1942).
Didymos der Blinde, Psalmenkommentar (Tura Papyrus), teil 2, Kommentar zu Psalm 22-26, 10 (ed. M. Gronewald) (Bonn: Rudolf Habelt 1968).
Didymus der Blinde, Kommentar zum Ecclesiastes (Tura Papyrus), teil 3, Kommentar zu Ecclesiastes Kap. 5 und 6 (eds. L. Koenen, J. Kramer) (Bonn: Rudolf Habelt 1970).
Die Kyraniden (ed. D. Kaimakis) (Meisenheim am Glan: Anton Hain 1976).
Die Schriften des Johannes von Damaskos V: Opera homiletica et hagiographica (ed. P.B. Kotter) (Patristische Texte und Studien 29, Berlin: de Gruyter 1988).
Dodge B., The Fihrist of al- Nadīm. A Tenth-century Survey of Muslim Culture, 2 vols (New York: Columbia University Press 1970).
Dorothei Sidonii Carmen Astrologicum. Interpretationem Arabicam in linguam Anglicam versam una cum Dorothei fragmentis et Graecis et Latinis (ed. D. Pingree) (BSGRT, Stuttgart: Teubner 1976).
Eusèbe de Césarée, La Préparation Évangelique livre I. Introduction, texte grec, traduction et commentaire par J. Sirinelli, É. des Places (SC 206, Paris: Cerf 1974).
Eusèbe de Césarée, La Préparation Évangelique livres VIII-IX-X. Introduction, traduction et notes par G. Schroeder, É. des Places, texte grec révisé par É. des Places (SC 369, Paris: Cerf 1991).
Festugière A.-J., La Révélation d’Hermes Trismégiste, t. 1: L’Astrologie et les Sciénces Occultes (Paris: J. Gabalda et Cie 1950).
Festugière A.-J., Nock A.D. (eds.), Hermès Trismégiste. Corpus Hermeticum, t. 1: Poimandres, Traités II-XII; t. 2: Corpus Hermeticum. Tome XIII-XVIII. Asclepius; t. 3: Fragments Extraits de Stobée (I-XXII); t. 4: Fragments Extraits de Stobée (XXII-XXIX); Fragments Divers (Paris: Belles Lettres 2007‒2011; wyd. pierwsze t. 1‒4: 1946‒1954).
Filastrii episcopi Brixiensis Diversarum hereseon liber (ed. F. Heylen) (CCSL 9, Turnhout: Brepols 1957).
Flavii Sosipatri Charisii Artis grammaticae libri V (eds. Ch. Barwick, F. Kūhnert) (Stuttgart: Teubner 1997).
Georgii Syncelli Ecloga chronographica (ed. A.A. Mosshammer) (BSGRT, Leipzig: Teubner 1984).
Green T.M., The City of the Moon God. Religious Traditions of Harran (Leiden: Brill 1992).
Gregoire de Nazianze, Discours 27-31 (Discours theologiques) (ed. P. Gally) (SC 250, Paris: Cerf 1978).
Halleux R., The Reception of Arabic Alchemy in the West (w: R. Rashed (red.), Encyclopedia of the History of Arabic Science, 3 vols, London: Routledge 1996).
Hanegraaff W.J. (red.), Dictionary of Gnosis and Western Esotericism (Leiden‒Boston: Brill 2006).
Hermes Trismegistus, Liber viginti quattuor philosophorum (ed. F. Hudry) (Turnhout: Brepols, 1997).
[Hermes Trismegistus], Le livre des XXIV philosophes. Résurgence d'un texte du IVe siècle (ed. F. Hudry) (Paris: Vrin 2009).
[Hermes Trismegistus], Liber de stellis beibeniis. Textus Arabicus et translatio Latina (ed. P. Kunitzsch, w: G. Bos i in. (red.), Hermetis Trismegisti astrologica et divinatoria, Turnhout: Brepols 2001).
Hermias Alexandrinus, In Platonis Phaedrum scholia (eds. C.M. Lucarini, C. Moreschini) (Berlin‒Boston: de Gruyter 2012).
Hippolytus, Refutatio omnium haeresium (ed. M. Marcovich) (Berlin: de Gruyter 1986).
Hudry F., „Le De secretis naturae du pseudo-Apollonius de Tyane: Traduction latine par Hugues de Santalla du Kitâb sirr al-halîqa de Balînnûs”, Chrysopoeia 6 (1997‒1999).
Iacobi Edesseni Hexaemeron seu in opus creationis libri septem (ed. A. Vaschalde) (CSCO 97, Scriptores Syri 48, Leuven: L. Durbecq 1953).
Iacobi Edesseni Hexaemeron seu in opus creationis libri septem (ed. I.-B. Chabot) (CSCO, Scriptores Syri 56, Paris: Republic 1928).
Iamblichi Chalcidensis In Platonis Dialogos Commentariorum Fragmenta (ed. J.M. Dillon) (Philosophia Antiqua 23, Leiden: Brill 1973).
Iamblichus, De mysteriis (eds. E.C. Clark, J.M. Dillon, J.P. Hershbell) (WGRW 4, Atlanta: SBL 2003).
Ioannis Antiocheni Fragmenta ex Historia chronica. Introduzione, edizione critica e traduzione a cura di Umberto Roberto (Texte und Untersuchungen zur Geschichte der altchristlichen Literatur 154, Berlin: de Gruyter 2005).
Ioannis Lydi liber de mensibus (ed. R. Wuensch) (Stuttgart: Teubner 1967).
Ioannis Malalae Chronographia (ed. I. Thurn) (CFHB 35, Berlin: de Gruyter 2000).
Isidori Hispalensis Episcopi Etymologiarum sive Originum libri XX, 2 vols (ed. W.M. Lindsay) (Oxford: Clarendon Press 1911).
Jamblique, Les mystères d’Égypte (ed. É. des Places) (Paris: Belles Lettres 1989).
Kunitzsch P., Origin and History of Liber de stellis beibeniis (w: P. Lucentini i in. (red.), Hermetism from Late Antiquity to Humanism / La tradizione ermetica dal mondo tardo-antico all’Umanesimo. Atti del Convegno internazionale di studi, Napoli, 20-24 novembre 2001, Turnhout: Brepols 2003).
Kyrill von Alexandrien, Gegen Julian, teil 1: Buch 1–5 (ed. Ch. Riedweg) (Die Griechischen Christlichen Schriftsteller der ersten Jahrhunderte, Neue Folge 20, Berlin: de Gruyter 2016).
Kyrill von Alexandrien, Gegen Julian, teil 2: Buch 6–10 und Fragmente (eds. W. Kinzig, Th. Brüggemann) (Die Griechischen Christlichen Schriftsteller der ersten Jahrhunderte, Neue Folge 21, Berlin: de Gruyter 2017).
L. Cæli Firmiani Lactanti Epitome Divinarum institutionum (eds. E. Heck, A. Wlosok) (BSGRT, Stuttgart‒Lepizig: Teubner 1994).
L. Caelius Firmianus Lactantius, Divinarum institutionum libri septem (eds. E. Heck, A. Wlosok) (BSGRT, Berlin: de Gruyter 2005‒2007).
Lactance, Épitomé des Institutions Divine (ed, tr. M. Perrin) (SC 335, Paris: Cerf 1992).
Lactance, Institutions divers livre IV (ed. P. Monat) (SC 277, Paris: Cerf 1992).
Lieven A. von, „Thot selbdritt. Mögliche ägyptische Ursprünge der arabisch-lateinischen Tradition dreier Hermesgestalten”, Die Welt des Orients 37 (2007).
Litwa M.D., Hermetica II. The Excerpts of Stobaeus, Papyrus Fragments, and Ancient Testimonies in an English Translation with Notes and Introduction (Cambridge: Cambridge University Press 2018).
Litwa M.D., Refutation of All Heresies: Translated with an Introduction and Notes (WGRW 40, Atlanta: SBL Press 2016).
Lopilato R., The Apotelesamtika of Manetho (Brown University 1998, dysertacja doktorska).
Löw A., Hermes Trismegistos als Zeuge der Wahrheit: Die christliche Hermetikrezeption von Athenagoras bis Laktanz (Theophaneia 36, Berlin: Philo 2002).
Lucentini P., Liber Alcidi de immortalitate animae: Studio e edizione critica (Naples: Instituto Universitario Orientale 1984).
Lucentini P., Perrone Compagni V., I testi e i codici di Ermete nel Medioevo (Firenze: Polistampa 2001).
M. Manilii Astronomica (ed. G.P. Goold) (Stuttgart‒Leipzig: Teubner 1998).
M. Tulli Ciceronis De natura deorum, 2 vols (ed. A.S. Pease) (Cambridge MA: Harvard University Press 1955‒1958).
Michaelis Pselli Orationes forenses et acta (ed. G.T. Dennis) (Leipzig: Teubner 1994).
Michaelis Pselli Philosophica minora, 2 vols (eds. J.M. Duffy, D.J. O’Meara) (Leipzig Teubner 1992).
Michaelis Pselli Theologica I (ed. P. Gautier) (Munich‒Leipzig: Teubner 2002).
Michaelis Pselli Theologica II (eds. J.M. Duffy, L.G. Westerink) (Munich‒Leipzig: Teubner 2002).
Mitchell C.W., St. Ephraim’s Prose Refutations of Mani, Marcion, and Bardaisan, 2 vols (London: Williams&Norgate 1921).
Moreschini C., Hermes Christianus. The Intermingling of Hermetic Piety and Christian Thought (tr. P. Baker) (Turnhout: Brepols 2011).
Moyer I.S., A Revised Astronomical Dating of Thessalus’s De virtutibus herbarum (w: B. Holmes (red.), The Frontiers of Ancient Science: Essays in Honor of Heinrich von Staden, Berlin: de Gruyter 2015).
Nicolai de Cusa Opera omnia, t. 1: De docta ignorantia (eds. E. Hoffmann, R. Klibansky) (Leipzig: Meiner 1932).
Nicolai de Cusa Opera omnia, t. 11.1: De beryllo (eds. H.G. Senger, K. Bormann) (Hamburg: Meiner 1988).
Nicolai de Cusa Opera omnia, t. 4: Opuscula 1: De Deo abscondito, De quaerendo Deum, De filiatione Dei, De dato patris luminum, Coniectura de ultimis diebus, De genesi (ed. P. Wilpert) (Hamburg: Meiner 1959).
Oort J. van, „Augustine and Hermes Trismegistus: An Inquiry into the Spirituality of Augustine’s «Hidden Years»”, Journal of Early Christian History 6 (2016).
Opera Quodvultdeo Carthaginiensi episcopo tributa (ed. R. Braun) (CCSL 60, Turnhout: Brepols 1976).
Pappacena M., La figura di Ermete nella tradizione Araba (w: P. Lucentini i in. (red.), Hermetism from Late Antiquity to Humanism / La tradizione ermetica dal mondo tardo-antico all’Umanesimo. Atti del Convegno internazionale di studi, Napoli, 20-24 novembre 2001, Turnhout: Brepols 2003).
Papyri Graecae Magicae. Die griechischen Zauberpapyri, 3 vols (eds. A. Henrichs, K. Preisendanz) (Munich: Saur 2001).
Peters F.E., Hermes and Harran. The Roots of Arabic-Islamic Occultism (w: M.M. Mazzaou, V.B. Moreen (red.), Intellectual Studies on Islam, Salt Lake City: University of Utah 1990).
Picatrix: Un traité de magie médiéval. Traduction, introduction et notes par B. Bakhouche et al. (Turnhout: Brepols 2003).
Pingree D., „Some of the Sources of the Ghāyat al-Hakīm”, Journal of the Warburg and Courtauld Institutes 43 (1980).
Pingree D., „The Sābians of Harrān and the Classical Tradition”, International Journal of the Classical Tradition 8 (2002).
Pingree D., Picatrix: The Latin Version of the Ghāyat Al-Hakīm (London: Warburg Institute 1986).
Plessner M., „Hermes Trismegistus and Arab Science”, Studia Islamica 2 (1954).
Quinti Septimi Florentis Tertulliani De anima (ed. J.H. Waszink) (Leiden: Brill 2010).
Ruska J., „Zwei Biicher De Compositione Alchemiae und ihre Vorreden”, Archiv für Geschichte der Mathematik, der Naturwissenschaften und der Technik 11 (1928).
Ruska J., Tabula Smaragdina: Ein Beitrag zur Geschichte der hermetischen Literatur (Heidelberg: Carl Winter 1926).
Sancti Aurelii Augustini De civitate Dei (eds. B. Dombart, A. Kalb) (CCSL 47, Turnhout: Brepols 1955).
Sancti Aurelii Augustini De utilitate credendi; De duabus animabus; Contra Fortunatum; Contra Adimantum; Contra epistulam fundamenti; Contra Faustum (ed. J. Zycha) (CSEL 25.6.1, Vienna: F. Tempsky 1891).
Scott W., Hermetica. The ancient Greek and Latin writings which contain religious or philosophic teachings ascribed to Hermes Trismegistus, t. 1: Introduction, Texts and Translation; t. 2: Notes on the Corpus Hermeticum; t. 3: Notes on the Latin Asclepius and the Hermetic excerpts of Stobaeus; t. 4: Testimonia, Addenda and Indices (Boston: Shambhala 1985; wyd. pierwsze t.1‒4: 1924)
Sowińska A.: Hermetica średniowiecza i renesansu. Studium z historii myśli europejskiej, (Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego 2018).
Stavenhagen L., „The Original Text of the Latin Morienus”, Ambix: The Journal of the Society for the Study of Alchemy and Early Chemistry 17 (1970).
Suidae Lexicon, 5 vols (ed. A. Adler) (Stuttgart: Teubner 1967).
Tertullien. Contre les Valentiniens, t. 1 (ed. J.-C. Fredouille) (SC 280, Paris: Cerf 1980).
The Complete Works of Saint Cyprian of Carthage (ed. P. Campbell) (Merchantville NJ: Evolution 2013).
The Divorce of King Lothar and Queen Theutberga: Honcmar of Rheims’s „De Divortio” (tr. R. Stone, Ch. West) (Manchester: Manchester University Press 2016).
Thessalos von Tralles griechisch und lateinisch (ed. H.-V. Friedrich) (Meisenheim am Glan: Anton Hain 1968).
Thrasyllan Platonism (ed. H. Tarrant) (Ithaca: Cornell University Press) 1993.
Waley Singer D., Steele R., „The Emerald Table”, Proceedings of the Royal Society of Medicine. Section of the History of Medicine 21 (1927).
Weisser U., Das Buch über das Geheimnis der Schöpfung von Pseudo-Apollonios von Tyana Berlin: de Gruyter 1980).
Wlosok A., Laktanz und die philosophischen Gnosis: Untersuchungen zu Geschichte und Terminologie der gnostischen Erlösungsvorstellung (Heidelberg: Carl Winter 1960.
Zieliński T., Hermes Trzykroć-Wielki (Hermes Trismegistos). Studium z cyklu: współzawodnicy chrześcijaństwa (Zamość: Zygmunt Pomarański i Spółka 1921).
Zosime de Panopolis, Mémoires authentiques. Les alchimistes grecs IV/1 (texte ét. tr. M. Mertens) (Paris: Belles Lettres 1995).

Opublikowane : 2020-04-03


Sowińska, A. (2020). Magnum miraculum est homo. . . . The Phenomenon of Man in the Light of Hermetic Excerpts: Lactantius, Div. inst. 7.13.3. The Biblical Annals, 10(4), 707-734. https://doi.org/10.31743/biban.8260

Agata Ewa Sowińska  ascorpushermeticum@gmail.com
Uniwersytet Śląski, Katedra Filologii Klasycznej  Polska




1. Zgodnie z ustawą o prawie autorskim i prawach pokrewnych z dnia 4 lutego 1994r., autor publikacji przekazuje autorskie prawa majątkowe dotyczące składanego dzieła wydawcy czasopisma the Biblical Annals. Przeniesienie praw autorskich do składanego dzieła następuje na wszystkich polach eksploatacji, w szczególności tych wymienionych w art. 50 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych:

  • W zakresie utrwalania i zwielokrotniania utworu – wytwarzanie określoną techniką egzemplarzy dzieła, w tym techniką drukarską, reprograficzną, zapisu magnetycznego oraz techniką cyfrową.
  • W zakresie obrotu oryginałem albo egzemplarzami , na których dzieło utrwalono – wprowadzanie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy.
  • W zakresie rozpowszechniania utworu w sposób inny niż określony w pkt. 2 – publiczne wykonanie, wystawienie, wyświetlenie, odtworzenie oraz nadawanie i reemitowanie, a także publiczne udostępnianie utworu, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym.

2. Za zgodą redakcji czasopisma opublikowane artykuły w Biblical Annals mogą być przedrukowywane w innych publikacjach.

3. Redakcja publikuje teksty on line na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Bez utworów zależnych 3.0 PL.