Zgromadzenie Służebniczek dębickich na kresach południowo-wschodnich (1939-1956) – wybrane aspekty
s. dr Agnieszka Skrzypek SBDNP
Ośrodek Badań nad Geografią Historyczną Kościoła w Polsce KUL , Polskahttps://orcid.org/0000-0002-0340-1593
Abstrakt
Problem strat wojennych zgromadzenia służebniczek dębickich na ziemiach południowo-wschodnich II Rzeczypospolitej i sprawa ich rewindykacji nie była przedmiotem badań i analiz naukowych prowadzonych przez zgromadzenie, które miało na Kresach od końca XIX wieku do 1939 roku ok. 50 placówek, głównie ochronek. Z chwilą wybuchu II wojny światowej siostry prowadziły ponad 20 dzieł opiekuńczo-wychowawczych w 24 placówkach. Pracowały w 16 miejscowościach archidiecezji lwowskiej oraz w 3 miejscowościach diecezji przemyskiej, do których nie powróciły po roku 1945. W Balicach i Samborze w diecezji przemyskiej pozostało 5 sióstr z miejscową ludnością odciętych od zgromadzenia do 1956 roku. Dwie zmarły i tam zostały pochowane, trzy wróciły do Polski. W artykule przedstawiono problem w świetle dotychczas zebranych danych archiwalnych oraz informacji opublikowanych przez s. Władysławę Tajanowicz, a także nowych badań i źródeł, ukazujących dotąd nieznane obszary działalności Kościoła katolickiego, w które wpisały się służebniczki dębickie na tamtym obszarze. Zwrócono uwagę na niektóre aspekty posługi służebniczek – wkład w edukację i wychowanie, role w umacnianiu wiary i kultury polskiej. Były to kobiety niezłomne, dzięki którym wielu ocaliło życie (ratowanie ludności żydowskiej, zaangażowanie w działalność konspiracyjną), wielu przetrwało trudny czas (dożywianie i pomoc dzieciom, doświadczanie prześladowań nacjonalistów ukraińskich), wielu zostało wychowanych do podjęcia obywatelskich obowiązków w powojennej peerelowskiej rzeczywistości.
Słowa kluczowe:
służebniczki dębickie, ochronka, Kresy Południowo-Wschodnie, działalność wychowawcza, ratowanie ludzi, straty wojenneBibliografia
Źródła
Archiwum Akt Nowych (AAN)
Rada Główna Opiekuńcza (RGO)
sygn. 408, Sprawozdania Polskiego Komitetu Opiekuńczego Czortków 1942-1944.
sygn. 415, Sprawozdania P.K.O. Lwów 1942-1943.
sygn. 696, Sprawozdania z Delegatur Lwów – Powiat Lustracja Delegatury Twierdza 1942.
Archiwum Arcybiskupa Eugeniusza Baziaka w Krakowie (AABK)
Schematyzm Archidiecezji Lwowskiej 1939.
sygn. AK nr 1050.
sygn. AZ nr 20 – Akta służebniczek dębickich.
Archiwum Główne Służebniczek Dębickich w Dębicy (AGSD)
Materiały Historyczne (MH)
sygn. MH 2, Kronika Zgromadzenia Sióstr Służebniczek BDNP w Dębicy, t. I, 1903-1940.
sygn. MH 3, Kronika Zgromadzenia Sióstr Służebniczek BDNP w Dębicy, t. II, 1941-1971.
sygn. MH 104, Katalog Zgromadzenia Sióstr Służebniczek BDNP z 1939.
Akta personalne poszczególnych sióstr (AO)
sygn. AO 129, Akta osobowe s. Leony Charchut.
sygn. AO 191, Akta osobowe s. Nepomuceny Piątkiewicz.
sygn. AO 223, Akta osobowe s. Walentyny Bochenek (Zapiski, [rps]).
Domy zamknięte (DZ)
sygn. DZ 59, Jagielnica.
sygn. DZ 61, Petlikowce Stare.
sygn. DZ 62, Lwów.
sygn. DZ 63, Stanisławów ul. Czysta 10c.
sygn. DZ 67, Folwarki.
sygn. DZ 70, Ostapie.
sygn. DZ 75, Mikulińce.
sygn. DZ 77, Kaczanówka.
sygn. DZ 78, Stanisławów ul. Piotra Skargi 16.
sygn. DZ 86, Monasterzyska.
sygn. DZ 87, Kronika domu zakonnego w Monasterzyskach i w Chojnowie.
sygn. DZ 195, Kronika Domu Zakonnego Sióstr Służebniczek BDNP w Kolsku.
sygn. DZ 295, Kościół klasztorny H istorii Obrazu Matki Bożej Tartakowskiej.
Archiwalia bez sygnatury
Kopia zeznania s. Sydonii Walicht, Solec Kujawski, 18 grudnia 1991 roku.
Księga nekrologiczna, t. II (1942-1966).
Księga nekrologiczna, t. III (1967-1983).
Księga otwarcia i zamknięcia domów.
Wspomnienia s. Kariny Rysak spisane przez s. Miriettę Florek, Bochnia, 14 lipca 2011 roku.
Opracowania
Anczarski Józef, Kronikarskie zapisy z lat cierpień i grozy w Małopolsce Wschodniej 1939-1946, oprac. J. Wołczański, Lwów-Kraków 1998.
Dokumenty zbrodni wołyńskiej, t. II, red. E. Gigilewicz, L. Popek, P. Sokołowski, T. Zych, Lublin-Tarnobrzeg-Warszawa 2024.
Komański H enryk, Siekierka Szczepan, Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w woj. tarnopolskim 1939-1946, Wrocław 2004.
Krzyżowski Tomasz, Archidiecezja lwowska obrządku ormiańskokatolickiego w latach 1902-1938, Kraków 2020.
Marecki Józef, Misterium iniquitatis. Osoby duchowne i zakonne obrządku łacińskiego zamordowane przez ukraińskich nacjonalistów w latach 1939-1945, Kraków 2020.
Michna Agnieszka, Siostry zakonne – ofiary zbrodni nacjonalistów ukraińskich na terenie metropolii lwowskiej obrządku łacińskiego w latach 1939-1947, Warszawa 2010.
Skrzypek Agnieszka, Rzecz o cudownym Obrazie Matki Bożej Tartakowskiej i Służebniczkach Dębickich, „Studia Leopoliensia”, 15 (2022) s. 197-206.
Tajanowicz Władysława, Służebniczki dębickie, w: Diecezja przemyska w latach 1939-1945, red. J. Draus, J. Musiał, t. III, Zakony, Przemyśl 1990, s. 674-702.
Tajanowicz Władysława, Służebniczki dębickie w społeczeństwie polskim 1914-1939, Dębica 2017.
Urban Wincenty, Droga krzyżowa Archidiecezji Lwowskiej w latach II wojny światowej 1939-1945, Wrocław 1983.
Wołczański Józef, Eksterminacja narodu polskiego i Kościoła rzymskokatolickiego przez nacjonalistów ukraińskich w Małopolsce Wschodniej 1939-1945. Materiały Źródłowe, cz. 1-2, Kraków 2005-2006.
Żeńskie zgromadzenia zakonne w Polsce 1939-1947, red. A. Chruszczewski i in., t. 4,
Zgromadzenie Sióstr Służebniczek Bogarodzicy Dziewicy Niepokalanego Poczęcia (służebniczki dębickie). Zgromadzenie Sióstr Świętego Józefa, oprac. W.J. Tajanowicz, Z.E. Lasko, Lublin 1987, s. 13-188.
Ośrodek Badań nad Geografią Historyczną Kościoła w Polsce KUL https://orcid.org/0000-0002-0340-1593
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe.
