Straty materialne i kulturowe Towarzystwa Salezjańskiego w Polsce w latach 1939-1945
ks. prof. Jan Pietrzykowski
em. Uniwersytet Stefana Kardynała Wyszyńskiego w Warszawie , Polskahttps://orcid.org/0000-0001-5414-3902
Abstrakt
Przed wybuchem II wojny światowej Towarzystwo Salezjańskie w Polsce było zorganizowane w 2 inspektoriach (prowincjach zakonnych) – krakowskiej i warszawskiej. W 45 placówkach mieszkało 701 salezjanów, którzy prowadzili 1 nowicjat, 1 studentat filozoficzny, 1 instytut teologiczny, 9 szkół zawodowych, 6 gimnazjów i liceów ogólnokształcących, 5 małych seminariów duchownych, 11 domów dziecka, 11 parafii, 1 kościół rektoralny, 16 internatów i 8 oratoriów. W 9 placówkach salezjańskich za miejsce pracy służyły stare, zabytkowe, opuszczone, zrujnowane, ogołocone klasztory i kościoły. Podczas okupacji niemieckiej i sowieckiej salezjanie stracili wszystkie domy zakonne, kościoły oraz majątki, które po wojnie znalazły się w republikach radzieckich: litewskiej, białoruskiej i ukraińskiej. W nowych granicach Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej nie odzyskali domów dziecka w Warszawie (Generalne Gubernatorstwo) i prawobrzeżnym Przemyślu (zabór sowiecki). Do największych strat kultury materialnej należy zaliczyć kradzież przez niemieckiego profesora romańskiej antaby z drzwi kościoła w Czerwińsku n. Wisłą i wysadzenie dynamitem zabytkowej bazyliki pounickiej w Supraślu dokonanej przez Niemców z inspiracji prawosławnych Białorusinów i Ukraińców. Znaczące straty nie ominęły też zabytków architektury gotyckiej w Lądzie n. Wartą, Poznaniu, Lublinie i Oświęcimiu, renesansowej w Wilnie i barokowej w Różanymstoku.
Słowa kluczowe:
Towarzystwo Salezjańskie, zabytki sakralne, straty w latach 1939-1945Bibliografia
Źródła
Archiwum Salezjańskie Inspektorii Krakowskiej (ASIK)
bez sygn., Kronika Zakładu Oświęcimskiego 1940-1943.
bez sygn., Kronika Zakładu Wychowawczego 1937-1939.
sygn. A 48, Kielce, Kronika – wspomnienia z czasów II wojny światowej.
sygn. A 478, ks. Józef Strauch, Wspomnienie o organizacji Prowincji św. Jacka w Polsce.
Archiwum Salezjańskie Inspektorii Warszawskiej (ASIW)
bez sygn., Byłe Placówki na Wschodzie, Wilno-Dobrej Rady, S. Pływaczyk, Kronika drugiej wojny światowej.
bez sygn., Byłe Placówki na Wschodzie, Wilno-Stefańska, Inwentarz kościoła św. Stefana w Wilnie, sporządzony 12 VII 1946.
bez sygn., Głąb K., Kronika parafii różanostockiej 1919-1963, Różanystok 1964, s. 87 [mps].
bez sygn., Kronika Zakładu Księży Salezjanów w Supraślu 1936-1950.
bez sygn., Kronika Zakładu Salezjańskiego w Różanymstoku 1940-1941.
bez sygn., Sokołów Podlaski, Sprawozdanie architekta powiatowego Romana Szczypienia z 1945 roku
bez sygn., Straty wojenne, Kwestionariusze 1945.
bez sygn., Szkody wojenne, Kwestionariusze 1945.
bez sygn., Wspomnienia salezjanów o domach z okresu 1939-1945.
Źródła drukowane
Elenco Generale della Societá di S. Francesco di Sales 1939, Torino 1939.
In Nomine Domini. Wspomnienia Księdza Józefa Straucha SDB 1883-1952, oprac. i wydał W. Żurek, Lublin 2022.
Zakład Salezjański im. Księdza Bosko w Oświęcimiu. Kronika, t. 5, 1940-1943, wydał i oprac. W. Żurek, Lublin 2018.
Opracowania
Aksamitowski Andrzej, Spór o przebieg linii demarkacyjnej między III Rzeszą a ZSSR w 1939 roku, „Bezpieczeństwo. Teoria i Praktyka”, (2010) nr 3-4, s. 197-209.
Braido Pietro, Don Bosco prete dei giovani nel secolo delle libertá, vol. 2, Roma 2009.
Bystrzycki Lech, Grabież mienia związków wyznaniowych na ziemiach polskich „wcielonych do Rzeszy” w okresie hitlerowskiej okupacji, w: Kościół katolicki na ziemiach polskich w czasie II wojny światowej. Materiały i studia, red. F. Stopniak, t. 8, z. 4, Warszawa 1979, s. 7-110.
Chmielewski Marek T., Małe Seminarium Duchowne Księży Salezjanów w Lądzie nad Wartą (1921-1952), „Seminare. Poszukiwania Naukowe”, 20 (2004) s. 495-515. (Crossref)
Cian Luciano, System zapobiegawczy św. Jana Bosko, Warszawa 2001.
Fijałkowski Zenon, Kościół katolicki na ziemiach polskich w latach okupacji hitlerowskiej, Warszawa 1983.
Krahel Tadeusz, Różanostockie sanktuarium, w: Różanystok w stulecie Inspektorii św. Stanisława Kostki 1919-2019. Miejscowość – sanktuarium – klasztor – duszpasterstwo – działalność salezjanów, red. J. Pietrzykowski, J. Wąsowicz, Warszawa 2020, s. 25-48.
Krawiec Jan, Duszpasterstwo salezjanów na Kalinowszczyźnie w Lublinie, w: 75 lat salezjanów na Kalinowszczyźnie w Lublinie (1927-2002), red. J. Gocko, A. Paszek, Lublin 2002, s. 7-38.
Krawiec Jan, Powstanie, działalność i likwidacja Niższego Seminarium Duchownego Towarzystwa Salezjańskiego w Marszałkach, Kraków 2009.
Kuhnke Monika, Skradziona – nieodzyskana. Losy średniowiecznej kołatki z Czerwińska n. Wisłą, w: Czerwińsk nad Wisłą: historia – rozwój – wyzwania, red. R. Lolo, Czerwińsk nad Wisłą-Warszawa 2018, s. 98-103.
Kułak Aneta, Zabytkowe budowle sakralne i klasztorne w Różanymstoku – zarys problematyki artystycznej, w: Różanystok w stulecie Inspektorii św. Stanisława Kostki 1919-2019. Miejscowość – sanktuarium – klasztor – duszpasterstwo – działalność salezjanów, red. J. Pietrzykowski, J. Wąsowicz, Warszawa 2020, s. 61-77.
Nekrolog Salezjanów Polskich 1891-1976, Kraków-Łódź 1976.
Nęcek Józef, Historia salezjanina – lata 1916-1972, red. i wydawca W. Żurek, Lublin 2020.
Nowiński Janusz, Od spustoszenia i ruiny do Pomnika Historii – salezjanie w trosce o Ląd i jego zabytki w latach 1921-2011, w: Salezjanie w Lądzie 1921-2011, red. J. Nowiński, Warszawa-Ląd 2011, s. 54-71.
Odbudowa dzieła salezjańskiego w Polsce, „Pokłosie Salezjańskie”, (1946) nr 1, s. 11-19.
Pietrzykowski Jan, Nowicjat salezjański w Czerwińsku 1924-1994, „Seminare. Poszukiwania Naukowo-Pastoralne”, 1 (1994) s. 341-358. (Crossref)
Pietrzykowski Jan, Przejmowanie przez salezjanów zaniedbanych zabytków sztuki sakralnej w Polsce w latach 1898-1936, „Seminare. Poszukiwania Naukowe”, 37 (2016) s. 167-181. (Crossref)
Pietrzykowski Jan, Salezjanie w (archi)diecezji wileńskiej w latach 1919-1939, w: Mój Kościół w historię wpisany. Księga pamiątkowa dedykowana Księdzu Profesorowi Tadeuszowi Krahelowi, red. T. Kasabuła, A. Szot, Białystok 2007, s. 366-378.
Pietrzykowski Jan, Salezjanie w Polsce 1945-1989, Warszawa 2007.
Pietrzykowski Jan, Towarzystwo Salezjańskie w Polsce w warunkach okupacji 1939-1945, Warszawa 2015.
Rozner Stanisław, Żurek Waldemar, Salezjanie we Lwowie w latach 1934-1945, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, 68 (1997) s. 357-463. (Crossref)
Ryżewski Grzegorz, II wojna światowa, w: Sokołów Podlaski. Dzieje miasta i okolic, red. G. Ryżewski, Białystok-Sokołów Podlaski 2006, s. 531-556.
Styrna Stanisław, Zgromadzenie Salezjańskie w Polsce w poszukiwaniu odpowiedzi na potrzeby wychowawcze i duszpasterskie w latach 1898-1974, w: 75 lat działalności salezjanów w Polsce. Księga pamiątkowa, red. R. Popowski, S. Wilk, M. Lewko, Łódź-Kraków 1974, s. 11-36.
Sziling Jan, Polityka okupanta hitlerowskiego wobec Kościoła katolickiego 1939-1945; tzw. okręgi Rzeszy: Gdańsk-Prusy Zachodnie, Kraj Warty i Regencja Katowicka, Warszawa 1970.
Ślósarczyk Jan, Historia Prowincji Świętego Jacka Towarzystwa Salezjańskiego w Polsce, t. 2, Pogrzebień 1960; t. 3, Pogrzebień 1966 [mps, ASIW, Warszawa]; t. 4, Pogrzebień 1966; t. 5, Pogrzebień 1968; t. 6, Pogrzebień 1969.
Świda Andrzej, Ksiądz Wojciech Balawajder (1890-1947), w: Chrześcijanie, t. 7, red. B. Bejze, Warszawa 1982, s. 350-389.
Tirone Pietro, Medaglioni di 88 Confratelli Polacchi periti in tempo di querra, Chieri-Villa Moglia 1954.
Wilk Stanisław, I Salesiani nella vita religiosa della Polonia occupata (1939-1945), „Ricerche Storiche Salesiane”, 25 (1994) s. 449-474.
Wilk Stanisław, La realizzazione dello spirito salesiano da prete del Beato Bronisław
Markiewicz, Fondatore dei Michelitti, w: Don Michele Rua primo succesore di don Bosco. Tratti di personalita governo e opere (1888-1910), red. G. Loparco, S. Zimniak, Roma 2010, s. 423-432.
Wilk Stanisław, Sto lat apostolstwa salezjańskiego w Polsce (1898-1998), Lublin-Warszawa 1998.
Wójcik Zbigniew, Salezjańska Szkoła Zawodowa w Kielcach w latach 1918-1952, Lublin 1990 [mps, Biblioteka WSD Towarzystwa Salezjańskiego, Kraków].
Zieliński Zygmunt, Watykan a sytuacja Kościoła w okupowanej Polsce, w: Epoka rewolucji i totalitaryzmów. Studia i szkice, red. Z. Zieliński, Lublin 1993, s. 109-130.
Żurek Waldemar, Być prorokiem swojej epoki – salezjanie na Białorusi. Męczennicy i wyznawcy, w: Prorocy Europy Środkowo-Wschodniej XX wieku, red. S. Napiórkowski, Lublin 2009, s. 797-817.
Żurek Waldemar, „Jeńcy na wolności”. Salezjanie na terenach byłego ZSSR po II wojnie światowej, Kraków 1998.
Żurek Waldemar, Salezjańscy męczennicy Wschodu, Lublin 2003.
Żurek Waldemar, Szkoły salezjańskie w Oświęcimiu na tle salezjańskiego szkolnictwa średniego ogólnokształcącego i zawodowego na ziemiach polskich, Lublin 2010.
em. Uniwersytet Stefana Kardynała Wyszyńskiego w Warszawie https://orcid.org/0000-0001-5414-3902
Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe.






