Mateusz Iwanowicz Dziesiąty - pisarz, kopista, teolog
prof. Antoni Mironowicz
Katedra Teologii Prawosławnej, Uniwersytet w Białymstoku , Polskahttps://orcid.org/0000-0001-7856-2191
Abstrakt
Mateusz Iwanowicz Dziesiąty – pisarz, kopista, teolog jest mało znaną postacią w historiografii polskiej. Pisarz wychował się w religijnej rodzinie zamieszkałej w Toropcu. Jego rodzice oraz większość braci i sióstr obrali stan zakonny. Mateusz Dziesiąty pracował w kancelarii wielkoksiążęcej w Wilnie pod kierunkiem pisarza hospodarskiego Fedka Januszkowicza. Pod wpływem własnych przemyśleń i za aprobatą środowisk cerkiewnych podjął się w Wilnie w 1502 roku skopiowania Biblii. Od 1503 roku pracę swą kontynuował w monasterze w Gródku nad Supraślem, w rezydencji Aleksandra Chodkiewicza, a ukończył w 1507 roku w monasterze supraskim, gdzie został pochowany. Jego Biblia, z artystycznym ozdobieniem liter, zalicza się do najbardziej cennych ksiąg rękopiśmiennych z początków XVI wieku, nie mając analogii w innych rękopisach tego czasu.
Słowa kluczowe:
Biblia, Wielkie Księstwo Litewskie, Mateusz Dziesiąty, monaster supraskiInstytucje wspierające:
NPRH/DN/SP/0143/2023/12 „Supraski antologion liturgiczny Mateusza Dziesiątego z 1507 roku – opracowanie naukowe i przekład na język polski najstarszego liturgicznego rękopisu z Supraśla”Bibliografia
Źródła rękopiśmienne
Lietuvos Mokslų Akademijos Vrublevskių Biblioteka
Rankraščių skyrius, f. 19, nr 89.
Sobraniâ I. I. Sreznevskogo v Otdele rukopisej Biblioteki Rossijskoj Akademii Nauk, Sankt-Peterburg, II. 75, l. 476 ob-477 ob.
Źródła drukowane
Akty, otnosâŝiesâ k istorii Zapadnoj Rossii, t. II, 1506-1544, Sanktpeterburg 1848, s. 26-27.
Arheografičeskij sbornik dokumentov otnosâŝihsâ k istorii severo-zapadnoj Rusi, izdavaemyj pri upravlenii Vilenskago Učebnago Okruga, t. VI, Vilʹna 1869.
Arheografičeskij sbornik dokumentov, otnosâŝihsâ k istorii severo-zapadnoj Rusi, pri upravlenii Vilenskago Učebnago Okruga, t. IX, Vilʹna 1870.
Bibliâ Matfeâ Desâtogo 1507 goda, iz Sobraniâ Biblioteki Rossijskoj Akademii Nauk: t. 1, Faksimilʹnoe vosproizvedenie rukopisi BAN, sobr. I.I. Sreznevskogo, II. 75(24.4.28), podgot. izd. i issled. A.A. Alekseev (otv. red.), A.E. Žukov, F.V. Pančenko, Sankt-Peterburg 2020; t. 2, Issledovaniâ i materialy, podgot. izd. i issled. A.A. Alekseev (otv. red.), A.E. Žukov, F.V. Pančenko, Sankt-Peterburg 2020.
E. N. (Episkop Nikanor), Staryj Sinodik Supraslʹskogo monastyrâ, „Grodnenskie Eparhialʹnye Vedomosti”, (1904) № 27, s. 788-799.
Lietuvos Metrika (1499-1514): užrašymų knyga 8, parengė A. Baliulis, R. Firkovičius, D. Antanavičius, Vilnius 1995.
Opisanie spoczywających ciał w Supraślu Jaśnie Wielmożnych Ich Mości PP. Chodkiewiczów, w: S. Kossakowski, Monografie historyczno-genealogiczne niektórych rodzin polskich, t. III, oprac. J. Błeszczyński, Warszawa 1872, s. III;
Opisanie spoczywających ciał w Supraślu Jaśnie Wielmożnych Ich Mości PP. Chodkiewiczów, w: Prawa i przywileje miasta i dóbr ziemskich Zabłudów XV i XVII w., oprac. J. Maroszek, Białystok 1994, s. 182-186.
Polockie gramoty XIII – načala XVI veka, podgot. A.L. Horoškevič et al., t. I, Moskva 1997.
Rękopisy supraskie w zbiorach krajowych i obcych, oprac. A. Mironowicz, Białystok 2014.
Sobor, v bogospasaemom grade Vilʹni byvšij, w: Russkaâ istoričeskaâ biblioteka, izdavaemaâ Arheografičeskoj komissiej, t. 4, Pamâtniki polemičeskoj literatury v Zapadnoj Rusi, Sankt-Peterburg 1878, stb. 7-8.
„Vestnik Zapadnoj Rossii”, 4 (1865/1866) kn. 7, t. III, otd. 2.
Wilnianie. Żywoty siedemnastowieczne, oprac. D. Frick, Warszawa 2008.
Opracowania
Alekseev Anatolij Alekseevič, Lihačeva Olʹga Petrovna, Supraslʹskij sbornik 1507 g., w: Materialy i soobŝeniâ po fondam otdela rukopisnoj i redkoj knigi, red. M.V. Kukuškina, Leningrad 1978.
Âruševič Afanasij Vikentʹevič, Knâzʹ Konstantinʺ Ivanovičʺ Ostrožìj (1461-1530) i pravoslavnaâ Litovskaâ Rusʹ vʺ ego vremâ, Smolenskʺ 1896.
Dobrânskij Flavián Nikoláevič, Opisanie rukopisej Vilenskoj Publičnoj Biblioteki, cerkovno-slavânskih i russkih, Vilʹna 1882.
Gruša Alâksandr Ìvanavìč, Kancylâryâ Vâlikaga Knâstva Litoǔskaga, Minsk 2006.
Lavrov Petr Alekseevič, Biblejskie knigi 1507 goda, „Slavia. Časopis pro slovanskou filologii”, 12 (1933) sešit 1-2, s. 87-92.
Mironovič Anton, Cerkovnye unii v Belarusi, Litve, Ukraine i Polʹše i ih posledstviâ, Belostok 2020.
Mironowicz Antoni, Katakumby monasteru supraskiego, „EΛΠΙΣ. Czasopismo Katedry Teologii Prawosławnej Uniwersytetu w Białymstoku”, (2022) nr 24, s. 41-49. (Crossref)
Mironowicz Antoni, Kultura prawosławna na ziemiach polskich za panowania Jagiellonów, w: Wspólnota pamięci. Studia z dziejów kultury ziem wschodnich dawnej Rzeczypospolitej, red. J. Gwioździk, J. Malicki, Katowice 2006, s. 467-479.
Mironowicz Antoni, O początkach monasteru supraskiego i jego fundatorach, Supraśl 2013.
Mironowicz Antoni, Sobory wileńskie 1509 i 1514 roku, „Latopisy Akademii Supraskiej”, (2014) nr 5, s. 71-82.
Mironowicz Antoni, Unie kościelne na ziemiach polskich i ich konsekwencje, „Studia Podlaskie”, (2011) t. XIX, s. 33-60.
Mironovits Antónios, Eklisistikiesunies sta Polonika Edafi Kie i Sinepies Afton, Ikumenismos Jenesi-Prosdokies-Diapsefsis, Tomos B, Tesaloniki 2008, s. 743-767.
Modest (Strelʹbickij), Supraslʹskij blagoveŝenskij monastyrʹ, „Vestnikʺ Zapadnoj Rossii. Istoriko-literaturnyj žurnal”, 5 (1867) kn. 6, t. II, otd. 2, s. 128-131.
Morozova Nadežda Aleksandrovna, Kirilličeskie rukopisnye knigi hranâŝiesâ v Vilʹnûse, Vilnius 2008.
Naumow Aleksander, Biblia Matwieja Dziesiątego w Supraślu (1507) i jej petersburskie wydanie (2020), „Belʹskì Gostìnècʹ”, (2021) nr 64, s. 2-16.
Naumow Aleksander, Biblia w kulturze Rusi polsko-litewskiej w XVI wieku, „Slavia Meridionalis”, (2016) nr 16, s. 32-51. (Crossref)
Nemirovskij Evgenij Lʹvovič, Francisk Skorina. Žiznʹ i deâtelʹnostʹ belorusskogo prosvetitelâ, Minsk 1990.
Nìkalaeǔ Mìkalaj Vìktaravìč, Palata knìgapìsnaâ: Rukapìsnaâ knìga na Belarusì ǔ X-XVIII stagoddzâh, rèd. M.M. Rozaǔ, A.S. Mylʹnìkaǔ, Mìnsk 1993, s. 73-76.
Pančenko Florentina Viktorovna, Koncept hudožestvennogo oformleniâ Biblejskogo sbornika Matfeâ Desâtogo, w: Slavânskaâ Bibliâ v èpohurannego knigopečataniâ: K 510-letiû sozdaniâ Biblejskogo sbornika Matfeâ Desâtogo, otv. red. A.A. Alekseev, Sankt-Peterburg 2017, s. 124-136.
Pietkiewicz Krzysztof, Wielkie Księstwo Litewskie pod rządami Aleksandra Jagiellończyka, Oświęcim 2014.
Poczet rodów w Wielkiém Księstwie Litewskiém w XV i XVI wieku, ułożył i wyd. Adam Boniecki, Warszawa 1887.
Romodanovskaâ Varvara Andreevna, Gennadievskaâ bibliâ 1499 g. i Supraslʹskij sbornik Matfeâ Desâtogo: Marginalii kak istočnik dlâ opredeleniâ latinskogo originala, w: Poètika russkoj literatury v istoriko-kulʹturnom kontekste, otv. red. N.N. Pokrovskij, Novosibirsk 2008.
Sapunov Aleksandr, Vitebskaâ starina, t. V, Vitebsk 1888.
Stolârova Lûbovʹ Viktorovna, Drevnerusskie nadpisi XI-XIV vekov na pergamennyh kodeksah, Moskva 1998.
Subotnik ili pominnik monasteru supraskiego, oprac. A. Mironowicz, Białystok 2015.
Temčin Sergej Ûrʹevič, Rolʹ Matveâ Desâtogov pravoslavnoj kulʹture Velikogo knâžestva Litovskogo, „Latopisy Akademii Supraskiej”, (2010) nr 1, s. 27-35.
Wolff Józef, Kniaziowie litewsko-ruscy od końca czternastego wieku, Warszawa 1895.
Wolff Józef, Senatorowie i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego 1386-1795, Kraków 1885.
Žukov Artem Evgenʹevič, „Biblejskie knigi” Matfeâ Desâtogo v kontekste obŝestvenno-političeskoj i religioznoj žizni velikogo knâžestva litovskogo na rubeže XV-XVI vv., „Kapterevskie čteniâ”, (2018) № 16, s. 48-69.
Žukov Artem Evgenʹevič, Byli li u Matfeâ Desâtogo učeniki? K harakteristike pisʹma Supraslʹskogo sbornika 1507 g., w: Slavânskaâ Bibliâ v èpohurannego knigopečataniâ: K 510-letiû sozdaniâ Biblejskogo sbornika Matfeâ Desâtogo, otv. red. A.A. Alekseev, Sankt-Peterburg 2017, s. 149-157.
Žukov Artem Evgenʹevič, Èlementy avtobiografizma v posleslovii k Supraslʹskomu sborniku 1507 g., w: Matèriâly XVI Mižnarodnyh knigaznaǔčyh čytannâǔ. Da 500-goddzâ zasnavannâ Žyrovickaga manastyra i bibliâtèki, Minsk, 15 maâ 2020 g., Minsk 2020, s. 99-103.
Žukov Artem Evgenʹevič, Posleslovie Biblii Matfeâ Desâtogo: opyt istoriko-literaturnogo issledovaniâ, „Novogardia”, (2020) № 3 (7), s. 57-71.
Katedra Teologii Prawosławnej, Uniwersytet w Białymstoku https://orcid.org/0000-0001-7856-2191
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe.
