Pastorał Tysiąclecia Chrztu Polski w Muzeum Archidiecezji Gnieźnieńskiej
Katarzyna Bogacka
Instytut Nauk Socjologicznych i Pedagogiki , Polskahttps://orcid.org/0000-0002-0149-4060
Abstrakt
Uroczyste obchody Tysiąclecia Chrztu Polski w 1966 roku i poprzedzające ją dziewięć lat duchowych przygotowań narodu, zwanych Wielką Nowenną, są dziełem duszpasterskim prymasa Polski kard. Stefana Wyszyńskiego. Spektakularne znaczenie tych wydarzeń dla XX-wiecznej historii Polski znalazło także wyraz w warstwie wizualnej. Jej częśćią jest wykonany w tym okresie tzw. pastorał Tysiąclecia Chrztu Polski, ofiarowany przez prymasa archikatedrze gnieźnieńskiej. Kwerendy w Muzeum Archidiecezji Gnieźnieńskiej, gdzie przechowywane jest obecnie to insygnium, oraz w Archiwum Archidiecezjalnym w Gnieźnie pozwoliły na dotarcie do materiałów źródłowych, na podstawie których ustalono, że pastorał zaprojektował ks. Edmund Palewodziński, kanclerz kurii archidiecezjalnej w Gnieźnie. W swym nieupublikowanym opracowaniu skarbca archikatedralnego zamieścił on rysunki projektowe pastorału z autorskimi komentarzami. Zachowanie projektu insygnium jest unikatem na skalę polską. Dokładna analiza pastorału potwierdziła, że jego wykonawcą jest poznański złotnik Aleksander Tyrała wraz z synem Stanisławem. Potwierdzają to Zapiski milenijne kard. S. Wyszyńskiego. Celem artykułu jest przestawienie niepublikowanej dotąd historii projektu i (nietoższamej z nim) realizacji pastorału, analiza programu ikonograficznego jego dekoracji, odczytanie przekazu symbolicznego tego insygnium i rozważenie jego znaczenia dla kultury polskiej (a także w odniesieniu do opublikowanej już historii pierścienia Tysiąclecia Chrztu Polski, a od 2011 roku jego repliki).
Słowa kluczowe:
kard. Stefan Wyszyński, pastorał Tysiąclecia Chrztu Polski, ks. Edmund Palewodziński, Aleksander Tyrała, Muzeum Archidiecezji Gnieźnieńskiej, Archiwum Archidiecezjalne w GnieźnieBibliografia
Źródła archiwalne
Archiwum Archidiecezji Gnieźnieńskiej (AAG)
Acta Capituli, Protokolarz sesji, jedn. 1956-1980 (Acta Decretalia, vol. XXXIV), sygn. B 48.
Archiwum Instytutu Prymasowskiego
Wyszyński Stefan, Rozważania milenijne o chrzcie świętym w Tysiąclecie Chrztu Narodu Polskiego (15.06.1966), w: tegoż, Kazania i przemówienia autoryzowane, t. 26, nr 3, s. 1-4.
Okręgowy Urząd Probierczy w Krakowie
Informacja z Rejestru Znaków Imiennych Okręgowego Urzędu Probierczego w Krakowie WN – 450 – 133/25 z dn. 13.11.2025 [dotyczy Antoniego Tyrały].
Informacja z Rejestru Znaków Imiennych Okręgowego Urzędu Probierczego w Krakowie WN – 450 – 136/25 z dn. 13.11.2025 [dotyczy Aleksandra Tyrały].
Informacja z Rejestru Znaków Imiennych Okręgowego Urzędu Probierczego w Krakowie WN – 450 – 137/25 z dn. 13.11.2025 [dotyczy Stanisława Tyrały].
Źródła publikowane
Bogurodzica. Pierwszy polski hymn narodowy, wydał i objaśnił J. Łoś, Lublin 1922. Kierski Kazimierz, Orły polskie, „Kurier Warszawski”, 97 (1917) nr 242.
[Pius XI], Homilia Ojca św. na kanonizację św. Andrzeja Boboli, „Wiadomości Archidiecezjalne Warszawskie”, 28 (1938) nr 7-8, s. 332-333.
Stefan kardynał Wyszyński Prymas Polski [fotografia], „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej”, 131 (2011) nr 10, il. na s. 2.
Wyszyński Stefan, Nauczanie społeczne 1946-1981, Warszawa 1990.
Wyszyński Stefan, Pro memoria, t. 8, 1961, Warszawa 2019.
Wyszyński Stefan, Pro memoria, t. 10, 1963, Warszawa 2024.
Opracowania
Aleksandrowicz Tadeusz, Antyk i współczesność: wokół pragmatyki tekstu antycznego (1 Tm 1, 17). Z badań nad tradycją antyczną na górnym Śląsku, „Symbolae Philologorum Posnaniensium Graecae et Latinae”, 18 (2008) s. 129-138.
Bárány-Oberschall Magda, Baculus pastoralis. Kelt-irische Motive auf mittelalterlichen beingeschnitzten Bischofsstaben, „Zeitschrift für Kunstwissenschaft“, 12 (1958) H. 1-2, s. 13-36.
Bogacka Katarzyna, Insygnia biskupie w Polsce. Pierścień, pektorał, infuła. XI-XVIII w., Warszawa 2008.
Bogacka Katarzyna, Odebrać rząd dusz – o unicestwianiu insygniów władzy duchowej i świeckiej, w: Zniszczyć obraz. Ikonoklazm europejski: akt destrukcji i akt twórczy, red. A. Saar-Kozłowska, Warszawa 2024, s. 87-98.
Bogacka Katarzyna, Pastorały w Polsce. XI-XVIII w., Marki 2004.
Bogacka Katarzyna, Pierścień Tysiąclecia Chrztu Polski. Historia i symbolika w kontekście społeczno-kulturowym, w: Ciało, strój, biżuteria w kontekście przemian kulturowych, społecznych i politycznych pierwszej połowy XX wieku, red. E. Letkiewicz, Lublin 2019, s. 377-391 oraz il. II.1-II.6.
Budzanowska Dominika, Stephanusa Damaleviciusa „Błogosławiony Bogumił. Czternasty Arcybiskup” (z „Series Archiepiscoporum Gnesiensium atque Res Gestae” – wydanego w 1649 r.), „Colloquia Litteraria”, 8 (2010) nr 1/2, s. 149-169.
Cieśla Mariusz, Zbrojownia Radziwiłłów z Nieświeża i broń związana z Polską w zbrojowni Higgins’a w Worchester, Philadelphia Museum of Art i The Fitzwilliam Museum w Cambridge, „Studia z Dziejów Wojskowości”, 1 (2012) s. 43-65.
Czaczkowska Ewa K., Kardynał Wyszyński. Biografia, Kraków 2013.
Dąbrowski Kazimierz, Uniejów ośrodkiem kultu błogosławionego Bogumiła, „Biuletyn Uniejowski”, 6 (2017) s. 81-90.
Draguła Andrzej, Reaktywacja wzorca mężczyzny jako miles Christi, „Czas Kultury”, (2009) nr 1, s. 39-44.
Dudziński Paweł, Z dziejów Orła odrodzonej Rzeczypospolitej, „Studia i Materiały Centralnej Biblioteki Wojskowej im. Marszałka Józefa Piłsudskiego” [W 100-lecie odzyskania niepodległości. Wydanie specjalne], (2018) nr 2 (9), s. 43-76.
Krukowski Józef, Wkład Prymasa Polski Stefana kard. Wyszyńskiego i papieża Jana Pawła II w normalizację stosunków między państwem a Kościołem, „Biuletyn Stowarzyszenia Kanonistów Polskich”, 30 (2020) nr 33, s. 151-169.
Łabędź Piotr, Działalność wojskowa Krzysztofa Radziwiłła „Pioruna” w latach 1572- 1579, „Zapiski Historyczne”, 76 (2011) z. 1, s. 23-40.
Michalski Maciej, Błogosławiona Jolenta. Refleksja historyczno-hagiograficzno-historiograficzna, w: Franciszkanie konwentualni i klaryski w Wielkopolsce od XIII do XIX wieku. Katalog wystawy, red. D. Stryniak, T. Janiak, Gniezno 2006, s. 71-82.
Miziołek Jerzy, Stefan Kardynał Wyszyński wobec „universum” sztuki, „Kultura – Media – Teologia”, (2010) nr 3, s. 82-91.
Murray Griffin, The Aghadoe and River Laune Crosiers, w: The Medieval Treasures of County Kerry, ed. G. Murray, Tralee 2010.
Muszyński Henryk J., Prymasowskie Gniezno w nauczaniu i życiu Stefana Kardynała Wyszyńskiego, „Studia Prymasowskie”, 1 (2007) s. 199-213.
Noszczak Bartłomiej, Polityka państwa wobec Kościoła rzymskokatolickiego w Polsce w okresie internowania prymasa Stefana Wyszyńskiego 1953-1956, Warszawa 2008.
O’Donoghue Denis, The Aghadoe Crozier, “Journal of the Cork Historical and Archaeological Society”, vol. 5 (Second Series) (1899) s. 235-243.
Palewodziński Edmund, Stan skarbca gnieźnieńskiego w XX wieku, b.m.r.w. [1960 z późniejszymi uzupełnieniami, Muzeum Archidiecezji Gnieźnieńskiej, mps].
Paprocka-Gajek Joanna, Przedmioty metalowe w stylu zakopiańskim Marcina Jarry, „Artifex Novus”, (2021) nr 5, s. 42-65.
Przybyszewska-Jarmińska Barbara, Jarmiński Leszek, Hymn „Omni die dic Mariae” w kontekście zabiegów z początków XVII wieku o kanonizację Kazimierza Jagiellończyka, „Muzyka”, 67 (2022) nr 3, s. 3-32.
Thurlby Malcolm, Coplestone-Crow Bruce, The Herefordshire School of Romanesque Sculpture, Almeley 2013.
Netografia
Aleksander Tyrała, https://www.findagrave.com/memorial/search?firstname=Aleksander&middlename=&lastname=Tyra%C5%82a&birthyear=1903&birthyearfilter=&deathyear=&deathyearfilter=&location=Miasto+Pozna%C5%84%2C+Wielkopolskie%2C+Poland&locationId=county_6678&bio=&linkedToName=&plot=&memorialid=&mcid=&datefilter=&orderby=r&page=1#sr-267615307 (dostęp: 20.01.2025).
Arch. Jan Tyrała, https://www.archimemory.pl/pokaz/jan_tyrala,14947 (dostęp: 13.01.2025).
bgk, „Gniezno 1966” – jubileuszowa wystawa w gnieźnieńskim Muzeum Archidiecezjalnym, „Niedziela Bielsko-Żywiecka” z 12 kwietnia 2016 roku, https://m.bielsko.niedziela.pl/artykul/21731/%E2%80%9EGniezno-1966-%E2%80%93-jubileuszowawystawa-w-gnieznienskim-Muzeum-Archidiecezjalnym (dostęp: 28.11.2024).
Białkowska Monika, W poszukiwaniu skarbów, „Przewodnik Katolicki”, (2013) nr 48, https://www.przewodnik-katolicki.pl/Archiwum/2013/Przewodnik-Katolicki-48-2013/Archidiecezja-Gnieznienska/W-poszukiwaniu-skarbow (dostęp: 9.01.2025).
Czaczkowska Ewa K., Jak aresztowano Maryję?, https://stacja7.pl/historia/jak-aresztowano-maryje/ (dostęp: 18.09.2023).
Gniezno. Wystawa „Primas Poloniae” na 600-lecie prymasostwa w Polsce, http://www.radiomaryja.pl/informacje/gniezno-wystawa-primas-poloniae-600-lecieprymasostwa-polsce/ (dostęp: 30.08.2023).
Godlewski Jarosław, [Zbroja Krzysztofa „Pioruna” Radziwiłła], https://muzeumwp.pl/mwpedia/zbroja-krzysztofapioruna-radziwilla/ (dostęp: 20.01.2025).
Jakubowska Maria, Per Mariam – Soli Deo, „Czas Maryi”, (2021) nr 3, https://www.guadalupe.com.pl/kwartalnik/artykuly/2021/numer-2021-03-15/878-per-mariam-solideo (dostęp: 30.12.2024).
kk [Kwiatek Kamil], Znamy program oficjalnych obchodów 1050. rocznicy Chrztu Polski. Do Gniezna przybędzie legat papieski i prezydent Duda, https://wpolityce.pl/kosciol/287196-znamy-program-oficjalnych-obchodow-1050-rocznicy-chrztupolski-do-gniezna-przybedzie-legat-papieski-i-prezydent-duda (dostęp: 28.12.2024).
Koszowski Roman, [Na pierwszym planie kard. Pietro Parolin, na drugim prezydent Andrzej Duda, fotografia], „Gość Niedzielny” z 14 kwietnia 2016 roku, https://www.gosc.pl/doc/3089487.Jubileuszowa-Msza-sw-w-gnieznienskiej-katedrze (dostęp: 3.01.2025).
List Episkopatu w związku z uznaniem św. Andrzeja Boboli za patrona Polski, „L’Osservatore Romano”, (2002) nr 6, https://opoka.org.pl/biblioteka/W/WE/kep/sw_a_bobola_30042002 (dostęp: 10.02.2024).
Medal Tysiąclecia Chrztu Polski nr 832, https://allegro.pl/oferta/medal-tysiaclecie-chrztu-polski-nr-831-13650832790 (dostęp: 9.02.2024).
Msza Krzyżma w Wielki Czwartek. 600 księży w koncelebrze z metropolitą warszawskim, https://archwwa.pl/aktualnosci/wielki-czwartek-kard-nycz-do-ksiezy-o-filarach-duchowosci-prymasa-wyszynskiego-i-wyzwaniach-duszpasterskich-2/ (dostęp: 29.11.2024).
Paulus PP. VI, Ad Sthepanum S.R.E. Cardinalem Wyszyński, Archiepiscopum Gnesnensem et Varsaviensem, quem Legatum eligit, ut sollemnibus praesideat in perillustri Mariali Czestochoviensi templo peragendis, mille exactis annis a suscepta in Polonia Christiana Fide, d. 30 m. Aprilis a. 1966, https://www.vatican.va/content/paul-vi/la/letters/1966/documents/hf_p-vi_let_19660501_legato-pontificio.pdf (dostęp: 3.01.2025).
Polonia Semper Fidelis – Medalik Milenijny, https://archiwum.allegro.pl/oferta/poloniasemper-fidelis-medalik-milenijny-i7698954212.html (dostęp: 9.02.2024).
Sidorski Roman, Soli Deo. Treści ideowe na pastorale kardynała Stefana Wyszyńskiego, https://histmag.org/Soli-Deo.-Tresci-ideowe-na-pastorale-kardynala-Stefana-Wyszynskiego-1273 (dostęp: 8.02.2024).
Skórnicki Piotr, [1050-lecie chrztu Polski, fotografia], „Gazeta Wyborcza” z 14 kwietnia 2016 roku, https://poznan.wyborcza.pl/poznan/7,36001,19919928,1050-rocznica-chrztu-polski-prymas-polska-kulture-tworzyli.html (dostęp: 30.12.2024).
Stanisław Tyrała, https://www.findagrave.com/memorial/search?firstname=Stanis%C5%82aw&middlename=&lastname=Tyra%C5%82a&birthyear=1938&birthyearfilter=&deathyear=&deathyearfilter=&location=Miasto+Pozna%C5%84%2C+Wielkopolskie%2C+Poland&locationId=county_6678&bio=&linkedToName=&plot=&memorialid=&mcid=&datefilter=&orderby=r&page=1#sr-267608920 (dostęp: 20.01.2025).
Stanisław Tyrała, https://www.lazienki-krolewskie.pl/pl/katalog/artysci/stanislaw-tyrala (dostęp: 20.01.2025).
„…sztuka jest mocą trwałą!”. Myśli kardynała Stefana Wyszyńskiego o kulturze, https://muzeum.kul.pl/sztuka-jest-moca-trwala-mysli-kardynala-stefana-wyszynskiego-o-kulturze/ (dostęp: 18.09.2023).
Ślubowski Michał, Gdańskie wątki najsłynniejszej kradzieży lat 80, https://www.trojmiasto.pl/historia/Gdanskie-watki-najslynniejszej-kradziezy-lat-80-n168836.html (dostęp: 20.01.2025).
Śp. ks. Edmund Palewodziński, „Niedziela Gnieźnieńska" z 4 listopada 2001; https:// www.niedziela.pl/artykul/3925/nd/Sp-ks-Edmund-Palewodzinski (dostęp: 13.01.2025).
[Wall Lionel], The Herefordshire school of carving, https://www.greatenglishchurches.co.uk/html/the_herefordshire_school_of__carving.html (dostęp: 20.01.2025).
Walka o duszę narodu. Wokół obchodów Milenium i Tysiąclecia 1956-1966/1967. Materiały edukacyjne do wystawy elementarnej Instytutu Pamięci Narodowej, Lublin 2021, Walka_O_Dusze_Narodu_-_Materialy_edukacyjne_do_wystawy_elementarnej_IPN-1.pdf (dostęp: 13.04.2026).
Włoch Adam SCJ, 966-1966. Tysiąclecie chrztu Polski – Gniezno (całość) i Częstochowa (cz. 1), [film niemy], Repozytorium: Sercańska Kronika Filmowa, sygn. SKF 2/1,
https://jp2online.pl/obiekt/966-1966-tysiaclecie-chrztu-polski-gniezno-(calosc)-iczestochowa-(cz-1);T2JqZWN0OjE4OTM= (dostęp: 3.01.2025).
Wystawa o bł. kard. Stefanie Wyszyńskim, https://www.facebook.com/prymasowska/videos/wystawa-o-b%C5%82-kard-stefanie-wyszy%C5%84skim/372876347724519/ (dostęp: 10.02.2024).
Wyszyński Stefan, Jasnogórskie śluby narodu. Tekst, https://dziedzictwo.ekai.pl/text.show?id=4192 (dostęp: 12.09.2023).
Instytut Nauk Socjologicznych i Pedagogiki https://orcid.org/0000-0002-0149-4060
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe.
