Spory o fundusze i zabudowania kościoła parafialnego w Garbowie po śmierci biskupa diecezji lubelskiej Mateusza Wojakowskiego (1773-1845)

dr Agnieszka Nalewajek

Instytut Historii, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie , Polska
https://orcid.org/0000-0001-5155-4511


Abstrakt

Artykuł przedstawia w oparciu o źródła archiwalne spory pomiędzy parafią w Garbowie a członkami rodziny zmarłego w 1845 roku bp. Mateusza Maurycego Wojakowskiego (w latach 1804-1845 tutejszego proboszcza) o obowiązkową jedną czwartą część spadku na rzecz kościoła. Parafia w Garbowie miała prawo do jednej czwartej części spadku po zmarłym biskupie, lecz jego sukcesorzy wystarali się u namiestnika Iwana Paskiewicza o zwolnienie z obowiązkowej części na kościół. Potrzeba poniesienia wysokich wydatków na renowację kościoła przyczyniła się do tego, że w 1854 roku właściciel dóbr Garbów, kolator kościoła parafialnego hrabia Jan Nepomucen Jezierski podjął próbę odzyskania przysługującej parafii kwoty z tytułu spadku po bp. Mateuszu Wojakowskim. W 1858 roku odzyskano ok. 10% tej sumy. Po śmierci biskupa hrabia odebrał także użyczone wcześniej na potrzeby parafii domy należące do dworu w Garbowie.

Słowa kluczowe:

diecezja lubelska, biskup Mateusz Wojakowski, duchowieństwo, parafia w GarbowieJan Nepomucen Jezierski, XIX wiek



Źródła

Archiwum Archidiecezjalne w Lublinie (AAL)

Rep 60A 105, Akta Wizyty Generalney w trzech Dekanatach Chodelskim, Urzędowskim

y Kazimierskim z woli y rozkazu Jaśnie Oświeconego Imci X. Kajetana Ignacego

Sołtyka Biskupa Krakowskiego Xiążęcia Siewierskiego przez X. Antoniego Franciszka

Dunina Kozickiego Kolegiaty Pileckiej Dziekana od dnia 15 maja Roku Pańskiego

poczęty, a w Roku 1782 dniach ostatnich miesiąca stycznia odprawioney y dokończoney

spisane.

Rep 60A 183, Acta visitationis generalis Ecclesiarum decanatus Casimiriensis per

P. Rev. D. V[incentium] a Gołąbki Jezierski U.J.D. Canonicum Cathedralem Helmensem

Praepositum, Collegiatae, Vicarium in Spiritualibus et officialem Generalem Lublinensem

ab Ill. Ex. et Rev. D. A[dalberto] L[eszczyc] de Skarszewski Dei et Apostolicae

sedis Gratia Episcopo Helmensi et Lublinensi, Abbate Commendatorio

APL, Rząd Gubernialny Lubelski. Wydział Administracyjny, sygn. 357, k. 68-68v.

Tamże, k. 69.

APL, Akta Stanu Cywilnego Parafii Rzymskokatolickiej w Garbowie, sygn. 111, k. 135;

APL, Kancelaria Marszałka Szlachty Guberni Lubelskiej, sygn. 191, k. 123, 127.

APL, Kancelaria Marszałka Szlachty Guberni Lubelskiej, sygn. 191, k. 121-122.

Sulejoviensi Ordinum Aquilae Albae et sancti Stanislai equite delegatum visitatorem generalem diebus mansis octobris anno 1800 peractae.

Rep 60A 252, Wykaz tabelaryczny duchowieństwa świeckiego 1835-1838.

Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie (AGAD)

Centralne Władze Wyznaniowe Królestwa Polskiego

sygn. 7, O lublinskom jepiskopie sufraganie [Mateuszu Maurycym] Wojakowskom,

sygn. 554, Akta Komissyi Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego tyczące się Funduszów Kościoła parafialnego we wsi Garbowie, w Dyecezyi Lubelskiej od dnia 13 Grudnia 1817 r. do dnia 1 Stycznia 1853.

Archiwum Państwowe w Lublinie (APL)

Akta Stanu Cywilnego Parafii Rzymskokatolickiej w Garbowie, sygn. 111.

Kancelaria Marszałka Szlachty Guberni Lubelskiej, sygn. 191, Akta tyczące się Hrabiego Jezierskiego Jana Marszałka Szlachty Guberni Lubelskiej.

Komisja Województwa Lubelskiego i Rząd Gubernialny Lubelski, sygn. 147, Acta Specialia tyczące się Garbowa. Kościoła fundusze i avulsa.

Rząd Gubernialny Lubelski. Wydział Administracyjny, Akta szczegółowe Rządu Gubernialnego Lubelskiego tyczące się Garbowa. Kościoła fundusze i avulsa, sygn. 355.

Rząd Gubernialny Lubelski. Wydział Administracyjny, Akta szczegółowe Rządu Gubernialnego Lubelskiego tyczące się Garbowa. Kościoła fundusze i avulsa, vol. 1, sygn. 356.

Rząd Gubernialny Lubelski. Wydział Administracyjny, Akta szczegółowe Rządu Gubernialnego Lubelskiego tyczące się Garbowa. Kościoła, plebanii oraz cmentarza budowy i reperacyi, sygn. 357.

Biblioteka Książąt Czartoryskich w Krakowie

rkps 11300, Kopia kontraktu między Adamem Księciem Czartoryskim przez Plenipotenta Józefa Dembowskiego a Marianną Księżną Lubomirską przez Pełnomocnika Wojciecha Gąsowskiego o kupno i sprzedaż Garbowa i Bogucina.

rkps 11300, Różne sprawy z proboszczem w Garbowie 1750, 1811.

Wojewódzka Biblioteka Publiczna im. Hieronima Łopacińskiego w Lublinie (WBPwL)

rkps 515, Papiery po biskupie Lubelskim Wojakowskim.

Życie świętego Leonarda, opata i wyznawcy zakonu benedyktyńskiego tudzież nabożeństwo na cześć tegoż świętego (...) / [za pozwoleniem zwierzchności Mateusz Brochwicz Wojakowski], Warszawa 1819.

Opracowania

Dąbrowski Stanisław Jan, 200 lat Diecezji Lubelskiej w służbie Bogu, Ojczyźnie i człowiekowi, Lublin 2005.

Dymmel Anna, Inwentarz księgozbioru biskupa diecezji lubelskiej Mateusza Wojakowskiego (1775-1845) w świetle akt notarialnych, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, 116 (2021) s. 37-76.

Górak Artur, Kozłowski Jan, Latawiec Krzysztof, Słownik biograficzny gubernatorów i wicegubernatorów w Królestwie Polskim (1867-1918), Lublin 2015.

Jankowska Jadwiga, Granowski Michał (2. poł. XVIII w.), w: Polski słownik biograficzny, t. 8, red. K. Lepszy, Wrocław 1959-1960, s. 550.

Jezierski Jan Nepomucen (1786-1858), w: Polski słownik biograficzny, t. 11, red. E. Rostworowski,

Wrocław-Warszawa-Kraków 1964-1965, s. 207-208.

Kumor Bolesław, Obsada biskupstw katolickich obrządku łacińskiego na ziemiach polskich

w latach 1795-1918, „Analecta Cracoviensia”, 20 (1988) s. 431-449.

Mencel Tadeusz, Działalność władz cywilnych województwa lubelskiego w okresie powstania listopadowego, „Rocznik Lubelski”, 5 (1962) s. 91-146.

Nalewajek Agnieszka, Doświadczenie pedagogiczne proboszczów garbowskich w okresie Oświecenia, w: Edukacja i szkolnictwo na terenie Gminy Jastków, red. C. Taracha, Lublin 2023, s. 13-28.

Nalewajek Agnieszka, Kult św. Leonarda w Garbowie, w: Scientia et Fidelitate. Księga pamiątkowa Ewy i Czesława Deptułów, profesorów Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, red. T. Panfil, Lublin 2013, s. 253-261.

Necrologium Episcoporum Poloniae, oprac. K.R. Prokop, Kraków 2021.

Nitecki Piotr, Biskupi Kościoła w Polsce w latach 965-1999. Słownik biograficzny, Warszawa 2000.

Petrani Aleksy, O staraniach biskupa Choromańskiego o utworzenie Wydziału Teologicznego przy Uniwersytecie Warszawskim, „Prawo Kanoniczne. Kwartalnik Prawno-Historyczny”, 5 (1962) z. 3/4, s. 83-90.

Prokop Krzysztof Rafał, Sakry i sukcesja święceń biskupich episkopatu Kościoła katolickiego w Polsce w XIX i XX wieku (na tle wcześniejszych okresów dziejowych), Lublin 2012.

Sadurski Ireneusz, Biskup sufragan lubelski Mateusz Maurycy Wojakowski wobec powstania listopadowego, w: Powstanie listopadowe na Lubelszczyźnie. Wydarzenia, ludzie, źródła, red. A. Barańska, J. Skarbek, Lublin-Oświęcim 2013, s. 54-76.

Seroka Henryk, Herb Garbowa, w: Wracamy w przeszłość…, red. R. Wójcik, Garbów 1999, s. 61-71.

Skarbek Jan, Udział duchowieństwa lubelskiego w Powstaniu Listopadowym, „Roczniki Humanistyczne”, 17 (1969) z. 2, s. 83-93.

Skarbek Jan, Ziółek Jan, Duchowieństwo w powstaniu listopadowym (1830-1831), „Novum”, (1973) nr 11/12, s. 33-123.

Sochacka Anna, Dzieje Garbowa w średniowieczu, w: Wracamy w przeszłość…, red. R. Wójcik, Garbów 1999, s. 41-60.

Staniak Tadeusz, O życiu i działalności ks. biskupa Mateusza Maurycego Wojakowskiego, „Głos Garbowa”, 1 (1991) nr 9, s. 7.

Staniak Tadeusz, Życie i działalność księdza biskupa Mateusza Maurycego Wojakowskiego (1773-1845), Garbów 1967 [Archiwum Parafii Garbów, mps].

Starnawski Zbigniew, Mateusz Maurycy Wojakowski 1773-1845, biskup arkadiopolitański in part., administrator diecezji lubelskiej 1839-1845, „Wiadomości Diecezjalne Lubelskie”, 59 (1985) nr 5-7, s. 119-120.

Ślaza Paweł Krzysztof, Biskup Filip Felicjan Szumborski wobec powstania listopadowego, „Teka Komisji Historycznej Oddziału Lubelskiego Polskiej Akademii Nauk”, 8 (2011) s. 161-174.

Rolska Irena, Ostatnia z rodu – Marianna z hrabiów Granowskich, „Pamiętnik Sztuk Pięknych”, 15 (2020) s. 205-209.

Willaume Juliusz, Marszałek szlachty lubelskiej Jan Jezierski wobec sprawy chłopskiej 1850-1857, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio F”, 14 (1959) s. 179-213.

Wójcik Robert, Kościoły Garbowa, Garbów 1997.

Wójcik Robert, Neogotycki kościół autorstwa Józefa P. Dziekońskiego w Garbowie, Lublin 1992 [Archiwum UMCS, mps].

Wójcik Robert, Proboszcz, biskup, mąż stanu: biskup Mateusz Maurycy Wojakowski (1773-1845), w: W duchu i prawdzie: wybrane sylwetki Kościoła lubelskiego (1805-2005), red. H. Misztal, Lublin 2005, s. 101-111.

Wójcik Robert, Wojakowski Mateusz Maurycy h. Brochwicz (1773-1845), w: Słownik biograficzny miasta Lublina, t. 3, red. T. Radzik, A. Witusik, J. Ziółek, Lublin 2009, s. 342-343.

Ziółek Jan, Patriotyczna postawa duchowieństwa w czasie powstania listopadowego 1830-1831 r., „Roczniki Humanistyczne”, 28 (1980) z. 2, s. 79-103.

Pobierz

Opublikowane
2026-06-30


Nalewajek, A. (2026). Spory o fundusze i zabudowania kościoła parafialnego w Garbowie po śmierci biskupa diecezji lubelskiej Mateusza Wojakowskiego (1773-1845) . Archiwa, Biblioteki I Muzea Kościelne, 126, 331–360. https://doi.org/10.31743/abmk.18275

dr Agnieszka Nalewajek  a.nalewajek@uksw.edu.pl
Instytut Historii, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie https://orcid.org/0000-0001-5155-4511