Kopia kontraktu na budowę kościoła pobernardyńskiego w Łukowie z 1655 roku - istotne źródło w badaniach nad architekturą regionu i zakonu

Kacper Łażewski

Instytut Historii Sztuki, Uniwersytet Łódzki , Polska
https://orcid.org/0009-0006-2274-1311


Abstrakt

Przedmiotem artykułu jest edycja oraz omówienie kopii kontraktu na budowę murowanego Kościoła Bernardynów w Łukowie, który został zawarty w 1655 roku między gwardianem o. Bonawenturą Żółkiewskim a warszawskim architektem Adamem Tomaszewiczem. Omawiana umowa zaginęła lub uległa zniszczeniu, a jej treść jest znana dzięki odpisowi ks. Teofila Rybki, sporządzonemu między 1886 a 1889 rokiem, którego oryginał znajduje się w archiwum parafialnym parafii pw. Przemienienia Pańskiego w Łukowie. To cenne źródło pozwala zrekonstruować przybliżony wygląd planowanej świątyni oraz umieścić ją w kontekście architektury zakonnej, a także przedstawić osobę nieznanego dotąd architekta.

Słowa kluczowe:

Łuków, bernardyni, Adam Tomaszewicz, o. Bonawentura Żółkiewski, architektura zakonna



Muzeum Regionalne w Łukowie (MRŁ)

nsyg., Historya Łukowa i Parafii r. k. Łukowskiej. Przez Ks. A. Teofila Rybka Wikaryusza tejże Parafii Łukowa z akt miejscowych i innych dokumentów spisana a w Roku 1886 rozpoczęta, k. 117-129 [kserokopia].

Archiwum Prowincji OO. Bernardynów w Krakowie (APBK)

sygn. XXIV-k-1, Erectio Provinciae Russiae sub titulo Immaculatae Conceptionis B. Mariae Virginis cum omnibus descriptis conventibus Socaliensi conventui offertur, consecrator, dedicator anno Virginei Partus 1680 die 23 mensis Octobris, k. 48-49, 173.

sygn. RGP-a-4, Acta Provinciae Russiae Immaculatae Conceptionis B. V. Mariae sub regimine

A. R. P. Joannis Capistrani Wdziekoński in capitulo Leopoliensi sie 3 Octobris 1729 electi inchoate et per P. F. Florianum Ardecki secretarium congesta spectantia ad FF. Minores S. P. N. Francisci Regularis Observantiae, k. 51-53, 419-423.

sygn. RGP-b-2, Laconicum novellae Provintiae Russiae titulo Immaculatae Conceptionis B. V. M. insignitae aliquotve eiusdem locorum et conventuum myrrhothecium seraphico Fratrum Minorum Regularis Observantiae ordini mellificans collectum frate Bernardino Kaliski (…) compilatum Leopoli ad S. Andream Apostolum die 17 Aprilis anno Domini 1647, k. 173-174.

sygn. RGP-b-3, Archivium Provinciae Russiae ac omnium conventuum respect fundationum, per quem, quando, quo in loco, compilatum A. D. 1737 sub gubernio Fr. P. Ignatii Orłowski pro tunc ministri provincialis, k. 555-576.

Opracowania

Bernatowicz Tadeusz, Rola Lublina w architekturze sakralnej Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVI-XVII wieku, w: Sztuka ziem wschodnich Rzeczypospolitej XVI-XVIII w., red. J. Lileyko, Lublin 2000, s. 15-36.

Betlej Andrzej, Źródła do siedemnasto- i osiemnastowiecznych dziejów artystycznych kościoła i klasztoru oo. Bernardynów w Sokalu, w: Sztuka dawnej ziemi chełmskiej i województwa bełskiego, red. P. Krasny, Kraków 1999, s. 63-81.

Chadam Augustyn, Łuków, w: Klasztory bernardyńskie w Polsce w jej granicach historycznych, red. H.E. Wyczawski, Kalwaria Zebrzydowska 1985, s. 213-215.

Guttmejer Karol, Barokowy zespół architektoniczny bernardynów na Pradze, w: Na prawym brzegu. Dziedzictwo kulturowe warszawskiej Pragi. Materiały sesji, Warszawa grudzień 2005, red. Z. Michalczyk, Warszawa 2006, s. 9-42.

Guttmejer Karol, Pompeo Ferrari i konstrukcja jego sklepienia kościoła cystersów w Lądzie, w: Lenda novi aevi. Nowożytne zabytki dawnego opactwa w Lądzie – nowe odkrycia, najnowsze badania, red. J. Nowiński, Ląd-Poznań-Warszawa 2019, s. 96-120.

Herbarz szlachty ziemi łukowskiej na Lubelszczyźnie, t. 1, oprac. M. Woliński, Szczecin 2011.

Instrukcja wydawnicza dla źródeł historycznych od XVI do połowy XIX w., red. K. Lepszy, Wrocław 1953.

Kaczmarzyk Dariusz, Kościół św. Anny, Warszawa 1984.

Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 3, Województwo kieleckie, red. J.Z. Łoziński, B. Wolff, z. 5, Powiat konecki, Warszawa 1958.

Kowalczyk Jerzy, Kościół pobernardyński w Lublinie i jego stanowisko w renesansowej architekturze Lubelszczyzny, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”, 2 (1957) z. 2, s. 127-145.

Krasny Piotr, Radecznica, w: Zabytki sztuki w Polsce. Małopolska, red. S. Brzezicki, J. Wolańska, Warszawa 2016, s. 1142-1144.

Kupisz Dariusz, Wojska powiatowe samorządów Małopolski i Rusi Czerwonej w latach 1572-1717, Lublin 2008.

Kurzej Michał, Siedemnastowieczne sztukaterie w Małopolsce, Kraków 2012.

Kusztelski Andrzej, Historia budowy i wyposażenia kościoła bernardyńskiego. Z prac nad katalogiem zabytków Poznania, „Kronika Miasta Poznania”, (1994) z. 3-4, s. 404-426.

Kwiatkowski Kazimierz, Erekcja i historia rzymsko-katolickiej parafii Podwyższenia Świętego Krzyża w Łukowie, Łuków 1947.

Linette Eugeniusz, Jan Catenazzi – architekt i jego dzieło w Wielkopolsce, Warszawa-Poznań 1973.

Łoza Stanisław, Słownik architektów i budowniczych Polaków oraz cudzoziemców w Polsce pracujących, Warszawa 1931.

Majewski Jan S., Łuków, miasto powiatowe w województwie lubelskim, Łuków 1930.

Małkiewicz Adam, Kościół śś. Piotra i Pawła w Krakowie – dzieje budowy i problem autorstwa, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace z Historii Sztuki”, 5 (1967) s. 43-86.

Michalik Jakub, Kolaska Karolina, Zamorowska Agata, Badania archeologiczne w krypcie kościoła pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Łukowie, woj. lubelskie – sezon 2019, „Raport”, 15 (2020) s. 229-249.

Milewski Tadeusz, Parafia rzymsko-katolicka Podwyższenia Świętego Krzyża w Łukowie, Łuków 1999.

Miłobędzki Adam, Architektura polska XVII wieku, t. 1-2, Warszawa 1980.

Miłobędzki Adam, Kościoły ścienno-filarowe. Z problematyki budownictwa Polski centralnej w wieku XVIII, w: Rokoko. Studia nad sztuką I połowy XVIII wieku. Materiały Sesji SHS zorganizowanej wspólnie z Muzeum Śląskim we Wrocławiu, październik 1968, Warszawa 1970, s. 85-105.

Nowakowski Edward, O cudownych obrazach w Polsce Przenajświętszej Matki Bożej wiadomości historyczne, bibliograficzne i ikonograficzne przez X. Wacława z Sulgostowa, Kraków 1902.

Okoń Marek, Parafia i kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Łukowie, Łuków 2021.

Orłowski Ryszard, Szaflik Józef R., Dzieje miasta Łukowa, Lublin 1962.

Paszenda Jerzy, Chronologia budowy zespołu gmachów jezuickich w Lublinie, w: tegoż, Budowle jezuickie w Polsce XVI- XVIII w., t. 1, Kraków 1999, s. 139-173.

Paszenda Jerzy, Dzieje fundacji i budowy kościoła św. Jana w Jarosławiu 1568-1598, w: tegoż, Budowle jezuickie w Polsce XVI- XVIII w., t. 1, Kraków 1999, s. 53-74.

Paszenda Jerzy, Zabudowania jezuickie w Połocku, w: tegoż, Budowle jezuickie w Polsce XVI-XVIII w., t. 4, Kraków 2010, s. 269-298.

Połoński Tadeusz, Historia kościoła i parafii Podwyższenia Świętego Krzyża w Łukowie, Łuków 1944.

Putkowska Jolanta, Architektura Warszawy XVII wieku, Warszawa 1991.

Rzewuski Jan, Parafia rzymskokatolicka w Łukowie w okresie średniowiecza i w czasach nowożytnych od XIII do XX wieku, Łuków 2021.

Siemaszko Aleksander, Włodarek Andrzej, Kościół pw. św. Franciszka w Wilnie, w: Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko, M. Arszyński, t. 2, Katalog zabytków, red. A. Włodarek, Warszawa 1995, s. 255-256.

Sito Jakub, Ściennofilarowy system architektury sakralnej w Europie i na Mazowszu a kościół Bernardynów w Ratowie, w: Miejsce, które ratuje. Prostota franciszkańska i rokokowa ekspresja w założeniu pielgrzymkowym w Ratowie nad Wkrą, red. M. Wardzyński, Warszawa 2020, s. 73-87.

Słownik architektów i budowniczych środowiska warszawskiego XV-XVIII wieku, red. P. Migasiewicz, H. Osiecka-Samsonowicz, J. Sito, Warszawa 2016.

Słownik języka polskiego, oprac. S.B. Linde, t. 2, cz. 1, Warszawa 1809.

Stamm Edward, Staropolskie miary, cz. 1, Miary długości i powierzchni, Warszawa 1938.

Stankiewicz Aleksander, Krzysztof Bonadura starszy i cech muratorów w Poznaniu, Kraków 2022.

Stankiewicz Aleksander, Notes on the Work of Tomasz Kacper, the Architect, „Kauno istorijos metraštis”, 22 (2024) s. 7-39.

Szymański Józef, Nauki pomocnicze historii, Warszawa 2006.

Vannini Antonio, L’Osservanza di Siena. Guida artistica della chiesa e del convento, Siena 2024.

Walanus Wojciech, Kalwaria Zebrzydowska, w: Zabytki sztuki w Polsce. Małopolska, red. S. Brzezicki, J. Wolańska, Warszawa 2016, s. 505-507.

Wolski Zenon, Łuków i Ziemia Łukowska, Łuków 1996.

Wyderko Teresa, Urbanizacja i zagospodarowanie prawobrzeżnej Warszawy w okresie od XVI w. do początku XIX w., w: Dzieje Pragi, red. J. Kazimierski, R. Kołodziejczyk, Ż. Kormanowa, H. Rostkowska, Warszawa 1970, s. 137-152.

Netografia

Pierścionek Barbara, Architektura gotyckich klasztorów franciszkanów-obserwantów w Polsce XV-XVI wieku, t. 1, Wrocław 2009, https://www.academia.edu/90593147/Architektura_gotyckich_klasztorów_franciszkanów_obserwantów_w_Polsce_XV_XVI_wieku_t_1 (dostęp: 10.02.2025).

Słownik języka polskiego, red. W. Doroszewski, https://sjp.pwn.pl/doroszewski (dostęp: 8.02.2025).

Pobierz

Opublikowane
2026-06-30


Łażewski, K. (2026). Kopia kontraktu na budowę kościoła pobernardyńskiego w Łukowie z 1655 roku - istotne źródło w badaniach nad architekturą regionu i zakonu. Archiwa, Biblioteki I Muzea Kościelne, 126, 271–288. https://doi.org/10.31743/abmk.18367

Kacper Łażewski  kacper_lazewski@wp.pl
Instytut Historii Sztuki, Uniwersytet Łódzki

magistrant historii sztuki na Uniwersytecie Łódzkim. Studia licencjackie z historii sztuki ukończył w 2024 r. w Instytucie Historii Sztuki Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Swoje zainteresowania badawcze koncentruje głównie architekturze nowożytnej w Rzeczypospolitej, ikonografii tego okresu oraz związkach między sztuką a mecenatem zakonnym.

https://orcid.org/0009-0006-2274-1311