„Ciekawyś może przechodniu zakrystyą obejrzeć…” – zapomniane skarby świątyni Radziwiłłów w Nieborowie
dr Karolina Stanilewicz
Akademia Sztuk Pięknych im. Władysława Strzemińskiego w Łodzi , Polskahttps://orcid.org/0000-0001-8395-7972
Abstrakt
Artykuł poświęcony jest zapomnianemu wyposażeniu zakrystii kościoła Radziwiłłów w Nieborowie. Przedstawia wyroby sztuki złotniczej oraz szaty liturgiczne w kontekście historii świątyni oraz dziedzictwa rodu Radziwiłłów. Kościół w Nieborowie, konsekrowany w 1887 roku przez arcybiskupa warszawskiego Wincentego Teofila Chościaka-Popiela, został wzniesiony według projektu Franciszka Braumana. Budowę finansowano początkowo ze środków Radziwiłłów, a następnie ze składek parafian. Świątynia zastąpiła starszy, drewniano-murowany kościół, wzniesiony w 1717 roku.
Znaczącą rolę w urządzaniu nowego kościoła odegrał książę Michał Piotr Radziwiłł (1853-1903), który jako artysta i mecenas sztuki osobiście projektował elementy jego wnętrza. Wytwarzano je w należących do niego manufakturach w Szpanowie i Nieborowie. Do szczególnie cennych elementów wyposażenia należą dębowa balustrada w prezbiterium, sygnowana przez ebenistę Józefa Trynkowskiego, oraz kaplica majolikowa. Radziwiłł jednocześnie zadbał o zachowanie licznych dzieł sztuki sakralnej z dawnego kościoła. Najcenniejsze wyroby rzemiosła artystycznego to dwa kielichy – jeden podarowany w 1720 roku przez proboszcza nieborowskiego Pawła Felicjana Mąkowicza, drugi z 1788 roku z fundacji Marty z Trębickich Radziwiłłowej oraz ornaty i pojedyncze przybory stanowiące ślad po dziesięciu kompletach ornatowych, w większości z XVIII wieku, w dwóch przypadkach z tkanin z pierwszej połowy XVII wieku. Wśród tych ostatnich wyjątkowym zabytkiem jest komplet ornatowy tzw. gobelinowy, w całości wytkany, w pracowni François Glaize’a w latach 1747-1758, na zlecenie biskupa krakowskiego Andrzeja Stanisława Kostki Załuskiego.
Michał Piotr Radziwiłł przekazał także do nieborowskiej świątyni liczne zabytki sztuki dawnej, które pozyskał na drodze przekazów i zakupów. Do szczególnie cennych należało kilka zabytków stanowiących pierwotne wyposażenie zlikwidowanej w 1886 roku Kaplicy seminaryjnej św. Karola Boromeusza w Łowiczu – monstrancji wykonanej w warsztacie paryskiego złotnika Guillaume’a Jacoba, czynnego w latach 1666-1715, na zamówienie kard. Michała Stefana Radziejowskiego (obecnie w depozycie Muzeum Diecezjalnego w Łowiczu), i drewnianego tabernakulum ze srebrnymi aplikacjami, sygnowanymi przez toruńskiego złotnika Johanna Hausena II (notowanego w latach 1701-1747), z fundacji arcybiskupa gnieźnieńskiego Stanisława Szembeka (obecnie w zbiorach katedry w Łowiczu). Sprzęty i paramenty liturgiczne zachowane w zakrystii dopełniają unikatowego wystroju nieborowskiej świątyni. Stanowią dowód na bardzo przemyślaną koncepcję wyposażenia kościoła, zapoczątkowaną przez księcia M.P. Radziwiłła, a przejawiającą się w dbałości o zabytki przeszłości i w pielęgnowaniu tradycji.
Słowa kluczowe:
kościół parafialny w Nieborowie, mecenat Radziwiłłów, złotnictwo, szaty liturgiczne, XVIII-XIX wiekBibliografia
Źródła archiwalne
Archiwum Parafii Nieborów
Księga Wizyt Dekanalnych Kościoła Parafialnego w Nieborowie 1891 r.
Opisanie kościoła Nieborowskiego R. 1788.
Archiwum Muzeum w Nieborowie
Księga Wydatków 1881-1887.
Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Łodzi
Karty ewidencyjne zabytków ruchomych kościoła parafialnego pw. Matki Bożej Bolesnej w Nieborowie z 2017 roku, oprac. A. Ozaist-Przybyła, M. Janiszewska [mps].
Opracowania
Bender Agnieszka, Szaty liturgiczne z polskich pasów kontuszowych i z tkanin naśladujących polskie pasy kontuszowe. Stan i perspektywy badań, w: Architektura znaczeń: studia ofiarowane prof. Zbigniewowi Bani w 65. rocznicę urodzin i w 40-lecie pracy dydaktycznej, red. A.S. Czyż, J. Nowiński, M. Wiraszka, Warszawa 2011, s. 454-463.
Bender Agnieszka, Tapiserie w dawnej Rzeczypospolitej, Lublin 2004.
Chruszczyńska Jadwiga, Pasy kontuszowe z polskich manufaktur i pracowni w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie, Warszawa 1995.
Corpus Inscriptionum Poloniae, t. V, red. R. Rosin, z. 1, Skierniewice i region, oprac. A. Szymczakowa, Warszawa-Łódź 1991.
Czapnik Andrzej Piotr, W cieniu magnackiej rezydencji. Kościół pod wezwaniem Matki Bożej Bolesnej w Nieborowie, Łowicz-Nieborów 2002.
Karkocha Małgorzata, Stanilewicz Karolina, Zabytkowe szaty liturgiczne z kościoła parafialnego w Rembieszycach – znaczenie i wartość artystyczna, „Przegląd Nauk Historycznych”, 22 (2023) nr 2, s. 277-301.
Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 2, Województwo łódzkie, red. J.Z. Łoziński, Powiat łowicki, oprac. S. Kozakiewicz, J.A. Miłobędzki, Warszawa 1954.
Ks. A. Sz. [A. Szalewski], Konsekracja kościołów w Nieborowie i Bełchowie dekanatu Łowickiego, „Przegląd Katolicki”, (1887) nr 33, s. 537-539.
Majkut Stanisław, Fundacja Radziejowiana – mecenat artystyczny fundatorów – prezentacja, „Studia Loviciensia. Łowickie Studia Teologiczne”, (2015) nr 17, s. 75-102.
Oczykowski Romuald, Przechadzka po Łowiczu, Łowicz 1921. Pagaczewski Julian, Gobeliny polskie, Warszawa 1929.
Piwkowski Włodzimierz, Mecenat radziwiłłowski w dziedzinie kultury, sztuki i rzemiosła artystycznego, w: Sławomir Górzyński i in., Radziwiłłowie herbu Trąby, Warszawa 1996, s. 51-56.
Stanilewicz Karolina, Mecenat artystyczny arcybiskupów gnieźnieńskich w Łowiczu w XVII i XVIII w., w: Barok Księstwa Łowickiego, wystawa ze zbiorów Bazyliki Katedralnej i Muzeum Diecezjalnego w Łowiczu, Muzeum w Łowiczu, 15 czerwca – 9 września 2018, pod red. K. Stanilewicz, Łowicz 2018, s. 16-39.
Stanilewicz Karolina, Subtelne muśnięcie francuskiego rokoka – komplet szat liturgicznych François Glaize’a w Nieborowie, w: Poza Warszawą, t. I, Arcydzieła plastyki dawnej XII-XVIII wieku w świątyniach i rezydencjach Mazowsza, red. M. Wardzyński, Warszawa 2018, s. 200-203.
Stanilewicz Karolina, Szaty liturgiczne w sanktuarium św. Antoniego w Ratowie, w: Miejsce, które ratuje. Prostota franciszkańska i rokokowa ekspresja w założeniu pielgrzymkowym w Ratowie nad Wkrą, red. M. Wardzyński, Warszawa 2020, s. 175-185.
Szczepaniak Andrzej, Michała Piotra Radziwiłła o majolice nieborowskiej słów kilka w listach do matki, w: Nieborów i Arkadia – 70 lat Muzeum. Księga pamiątkowa, red. R. Gromadzka, A. Morawińska, Nieborów 2015, s. 390-405.
Święto baroku. Sztuka w służbie prymasa Michała Stefana Radziejowskiego (1645-1705), red. J. Żmudziński, Warszawa 2009.
Tarczyński Władysław, Łowicz. Wiadomości historyczne z dodaniem innych szczegółów, Łowicz 1899.
Wegner Jan, Nieborów, Warszawa 1954.
Wieteska Józef, Katalog prałatów i kanoników prymasowskiej kapituły łowickiej od 1433 do 1970 r., Warszawa 1971.
Wieteska Józef, Kościół i parafia w Nieborowie, „Wiadomości Archidiecezjalne Warszawskie”, 39 (1957) nr 9, s. 429-432, nr 10, s. 494-496, nr 11, s. 551-556; 40 (1958) nr 2, s. 119-120, nr 3, s. 180-189.
Woliński Jan, Rudnicki Jan Piotr (1867-1944), w: Polski słownik biograficzny, t. 32, red. E. Rostworowski, H. Markiewicz, Wrocław 1989-1991.
Netografia
Matka Boska karmiąca, https://fbc.pionier.net.pl/details/nh8f0tX (dostęp: 20.12.2024).
Tryptyk z pięcioma scenami Męki Pańskiej, https://cyfrowe.mnw.art.pl/pl/zbiory/1040542 (dostęp: 18.12.2024).
Akademia Sztuk Pięknych im. Władysława Strzemińskiego w Łodzi https://orcid.org/0000-0001-8395-7972
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe.
