Początki i rozwój Archiwum Kongregacji Nadzwyczajnych Spraw Kościelnych (1814-1878)
Anna Barańska
Instytut Historii, Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II , Polskahttps://orcid.org/0000-0002-8509-7520
Abstrakt
Artykuł przedstawia, w formie studium przypadku, proces powstawania archiwum przy Kongregacji Nadzwyczajnych Spraw Kościelnych (CAES), od czasu jej utworzenia (1814) do końca pontyfikatu Piusa IX (1878). Autorka analizuje czynniki instytucjonalne i personalne, które wpłynęły na jego organizację, funkcjonowanie i systematyzację akt.
Proces formowania się archiwum CAES trwał ponad pół wieku. Decydujące znaczenie miała reorganizacja sekretariatu Kongregacji w 1834 roku, która doprowadziła do oddzielenia jej archiwum od archiwum Sekretariatu Stanu. Od 1848 roku sekretariat CAES zatrudniał archiwistę, a w latach 1850-1872 – także adiunkta archiwalnego. Było to związane z koniecznością uporządkowania szybko rozrastających się zbiorów. Prace inwentaryzacyjne, rozpoczęte po 1856 roku, były prowadzone przez kilkanaście lat. O sprawy archiwum troszczyli się osobiście kolejni sekretarze Kongregacji, zwłaszcza Carlo Vizzardelli, Giovanni Corboli Bussi i Giovanni Cannella. Zabiegali oni o materialne zabezpieczenie zbiorów, dodatkowe etaty i środki finansowe na inwentaryzację, stworzenie odpowiedniego systemu wstępnej klasyfikacji akt. Dużą rolę w organizowaniu i porządkowaniu archiwum odegrał także podsekretarz Luigi Ferrari, który wcześniej przez kilkanaście lat pełnił funkcję archiwisty przy Kongregacji Rozkrzewiania Wiary. W tym czasie ustalił się układ akt, który zasadniczo przetrwał do czasów współczesnych.
Archiwum CAES, najpierw udostępniane tylko nielicznym, zostało otwarte dla badaczy po II wojnie światowej. Obecnie funkcjonuje jako Archiwum Historyczne Sekretariatu Stanu - Sekcji ds. stosunków z Państwami (ASRS).
Słowa kluczowe:
archiwa watykańskie, Kongregacja Nadzwyczajnych Spraw Kościelnych, polonika w archiwach watykańskichInstytucje wspierające:
Narodowe Centrum Nauk nr 2015/19/B/HS3/02147Bibliografia
Źródła archiwalne
Archivio Storico della Segreteria di Stato – Sezione per i Rapporti con gli Stati e le Organizzazioni
Internazionali (ASRS)
Fondo Affari Ecclesiastici Straordinari (AAEESS)
Stati Ecclesiastici I, pos. 677, fasc. 260.
Stati Ecclesiastici I, pos. 678, fasc. 261.
Stati Ecclesiastici I, pos. 825, fasc. 288.
Stati Ecclesiastici I, pos. 963, fasc. 318.
Stati Ecclesiastici I, pos. 979, fasc. 319.
Stati Ecclesiastici II, pos. 1255, fasc. 419.
Archivio Apostolico Vaticano (AAV)
Protocolli
vol. 238, anno 1857.
Fondo Segreteria di Stato (Segr. Stato), Rubriche (1816-1822; 1846-1935)
anno 1851, rubr. 281, fasc. 1. (Crossref)
anno 1854, rubr. 281, fasc. 1. (Crossref)
Źródła drukowane
„Annuario pontificio per l’anno 1870”, Roma 1870.
Ferrata Dominique, Mémoires, vol. 1, Roma 1920.
„La gerarchia cattolica e la Famiglia Pontificia per l’anno 1877”, Roma 1877.
„La gerarchia cattolica e la Famiglia Pontificia per l’anno 1880”, Roma 1880.
Olszamowska-Skowrońska Sophie, La correspondance des papes et des empereurs de Russie (1814-1878), Roma 1970.
Olszamowska-Skowrońska Sophie, Le concordat de 1847 avec la Russie: d’après les documents authentiques, w: Sacrum Poloniae Millenium, vol. 8-9, Roma 1962, s. 447- 877.
Olszamowska-Skowrońska Sophie, Les accords de Vienne et de Rome entre le Saint-Siège et la Russie (1880-1882), Roma 1977.
Olszamowska-Skowrońska Sophie, Pie IX et l’Église catholique en Pologne: la suppression des diocèses catholiques par le gouvernement russe après l’insurrection de 1863-4 (1866-1869), „Antemurale”, 9 (1965) s. 41-130.
Olszamowska-Skowrońska Sophie, Pie IX et l’insurrection polonaise de 1863-64 dans la correspondance avec les évêques du Royaume de Pologne (1862-66), d’après les documents authentiques, w: Sacrum Poloniae Millenium, vol. 12, Roma 1966, s. 13-469.
Olszamowska-Skowrońska Sophie, Une tentative d’union des vieux-croyants russes avec l’Église catholique (1869-1870), „Slovak Studies”, 6 (1966) s. 191-228.
Olszamowska-Skowrońska Zofia, Tentatives d’introduire la langue russe dans les églises latines de la Pologne orientale (1865-1903), „Antemurale”, 11 (1967) s. 47-169.
Rapporto del congresso tenuto nella mattina dei 26 Ottobre 1856, w: L. Pásztor, La Congregazione degli Affari Ecclesiastici Straordinari tra il 1814 e il 1850, „Archivum Historiae Pontificiae”, 6 (1968), Appendice 5, s. 314-318.
Vizzardelli Carlo, Relazione sull’archivio della Congregazione degli AAEESS, 25 I 1847, w: L. Pásztor, La Congregazione degli Affari Ecclesiastici Straordinari tra il 1814 e il 1850, „Archivum Historiae Pontificiae”, 6 (1968), Appendice 3, s. 310-311.
Opracowania
Ambrosini Maria, Willis Mary, Tajne Archiwa Watykanu, Warszawa 1973.
Barańska Anna, Między Warszawą, Petersburgiem i Rzymem. Kościół a państwo w dobie Królestwa Polskiego (1815-1830), Lublin 2008.
Barańska Anna, „Nastawać w porę i nie w porę”: zabiegi i starania księdza Waleriana Gromadzkiego o utworzenie diecezji syberyjskiej, w: Przypominać zapomniane, odkrywać nieznane. Polskie losy – Kościół – Syberia – Rosja (XIX-XX w.), red. A. Barańska, Lublin 2019, s. 421-456.
Barańska Anna, Sprawy polskie i rosyjskie w obradach rzymskiej Kongregacji Nadzwyczajnych Spraw Kościelnych (1814-1830), w: Między ugodą a insurekcją. Granice polsko-rosyjskiego kompromisu politycznego w epoce Królestwa Polskiego 1815-1830, red. H. Głębocki, Warszawa 2023, s. 235-257.
Boutry Philippe, Souverain et pontife. Recherches prosopographiques sur la Curie romaine à l’âge de la Restauration (1814-1846), Rome 2002. (Crossref)
Brudzisz Marian, Stan diecezji tyraspolskiej pod koniec XIX wieku i jej odrodzenie na początku XX wieku. Misje ludowe, „Studia Polonijne”, 28 (2007) s. 79-106.
Brudzisz Marian, Zasoby archiwalne polskich misji katolickich we Francji i w Niemczech oraz Kongregacji do Nadzwyczajnych Spraw Kościoła, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, 89 (2008) s. 5-18. (Crossref)
Cárcel Ortí Vicente, El Archivo de la S.C. de Asuntos Eclesiásticos Extraordinarios. I: Fuentes para la historia de España desde sus orígenes hasta la muerte de Pío IX (1878), „Cuadernos de Trabajos de la Escuela Española de Historia y Arqueología en Roma”, 15 (1981) s. 247-320.
Chmielecki Tymon, Gruziński katolicyzm w XIX i na początku XX wieku w świetle archiwów watykańskich, Toruń 1998.
De Dominicis Claudio, Amministrazione pontificia 1716-1870. Repertorio biografico, vol. 1-2, Roma 2017.
Del Re Niccolò, La Curia Romana. Lineamenti storico-giuridici, Roma 1998.
Fabris Rinaldo, Felice Randanini, w: A. Piolanti, La Pontificia Università Lateranense: Profilo della sua, dei suoi maestri e dei suoi discepoli, Roma 1963, s. 387-388.
Fink Urban, Liggenstorfer Roger, Schweizer Sonderakten im Vatikan: das Archiv der Kongregation für Ausserordentliche Kirchliche Angelegenheiten, Abteilung Schweiz 1799-1921, Luzern 1996.
Fokciński Hieronim, Wspomnienie o Zofii Olszamowskiej-Skowrońskiej, „Kronika Rzymska”, (1983) nr 2, s. 13-15.
Frącek Teresa Antonietta, Arcybiskup Zygmunt Szczęsny Feliński (1822-1895), w: Materiały XXI sesji Stałej Konferencji Muzeów, Archiwów i Bibliotek Polskich na Zachodzie, 23-26 września 1999 r., Rzym-Kraków 1999, s. 69-110.
Giobbio Adolfo, Lezioni di diplomazia ecclesiastica, vol. 1, Rome 1899.
Greipl Egon Johannes, Das Archiv der Sacra Congregazione degli Affari ecclesiastici straordinari und seine Bedeutung für die Forschung, „Römische Quartalschrift”, 79 (1984) nr 3-4, s. 255-262.
Jankowiak François, La curie romaine de Pie IX à Pie X: le gouvernement central de l’Église et la fin des États pontificaux, 1846-1914, Rome 2007. (Crossref)
LeBlanc Jean, Dictionnaire biographique des cardinaux du XIXe siècle, Montréal 2007.
Lewalski Krzysztof, Kościół rzymskokatolicki a władze carskie w Królestwie Polskim na przełomie XIX i XX wieku, Gdańsk 2008.
Lis Krzysztof, Pius IX a Polska w dobie powstania styczniowego, Lublin 1996.
Molajoli Bruno, Il cav. Romualdo Gentilucci „fautore di opere di belle arti” a Roma nell’Ottocento, „Strenna dei Romanisti”, 75 (2014) s. 331-352.
Monsagrati Giuseppe, Franchi Alessandro, w: Dizionario Biografico degli Italiani, vol. 50, red. F. Bartoccini, M. Caravale, Roma 1998.
Pásztor Lajos, Guida delle fonti per la storia dell’America Latina negli archivi della Santa Sede e negli archivi ecclesiastici d’Italia, Città del Vaticano 1970.
Pásztor Lajos, La Congregazione degli Affari Ecclesiastici Straordinari tra il 1814 e il 1850, „Archivum Historiae Pontificiae”, 6 (1968) s. 191-318.
Pásztor Lajos, La Segreteria di Stato di Pio IX durante il triennio 1848-1850, „Annali della Fondazione italiana per la storia amministrativa”, 3 (1966) s. 308-365.
Pettinaroli Laura, Les sessioni de la congrégation des Affaires ecclésiastiques extraordinaires: évaluation générale (1814-1938) et remarques sur le cas russe (1906-1923),
„Mélanges de l’École française de Rome. Italie et Méditerranée”, 122-2 (2010) s. 493-537. (Crossref)
Prosopographie von Römischer Inquisition und Indexkongregation 1814-1917, Bd. 1, Hg. H. Wolf, Paderborn 2005.
Radwan Marian, Carat wobec kościoła greckokatolickiego w zaborze rosyjskim 1796-1839, Lublin 2001.
Regoli Roberto, Congregazione degli Affari Ecclesiastici Straordinari, w: Lemmario Dizionario Storico La Chiesa in Italia, vol. 2, a cura di F. Lovison, Roma 2019.
Sitarz Mirosław, Rada do Spraw Publicznych Kościoła, w: Encyklopedia katolicka, t. 16, red. E. Gigilewicz, Lublin 2012, kol. 1072-1073.
Spustek Irena, Olszamowski Bolesław (1848-1920), w: Polski słownik biograficzny, t. 24, red. E. Rostworowski, Wrocław 1979, s. 1.
Netografia
Archivio Storico della Segreteria di Stato – Sezione per i Rapporti con gli Stati e le Organizzazioni Internazionali, https://www.vatican.va/content/romancuria/it/segreteria-di-stato/sds-archivio-storico.html (dostęp: 27.03.2025).
Instytut Historii, Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II https://orcid.org/0000-0002-8509-7520
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe.
