Kilka uwag o jednej z najstarszych ksiąg liturgicznych Cysterek z Trzebnicy
Irina Chachulska
Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk w Warszawie , Polskahttps://orcid.org/0000-0002-5160-3130
Abstrakt
W ciągu ostatnich dziesięcioleci badania nad cysterską rękopiśmienną spuścizną na Śląsku zyskały na szczególnym zainteresowaniu. Mimo to wciąż napotykamy zabytki nierozpoznane lub słabo rozpoznane. Wśród nich znajduje się jedna z najstarszych ksiąg liturgicznych z Klasztoru Cysterek w Trzebnicy – kodeks przechowywany obecnie pod sygnaturą I F 465 w Bibliotece Uniwersyteckiej we Wrocławiu. Choć manuskrypt ten był wzmiankowany w literaturze przedmiotu, dotychczasowe informacje na jego temat pozostają fragmentaryczne, często nieścisłe, a w kwestii pochodzenia – rozbieżne. Wstępna analiza struktury i zawartości rękopisu rozwiewa dotychczasowe wątpliwości dotyczące jego klasyfikacji gatunkowej – księga ta niewątpliwie jest brewiarzem i służyła do sprawowania oficjum. Zastosowanie kryterium liturgicznego w datowaniu zabytku pozwoliło na weryfikację i skorygowanie istniejących ustaleń, prowadząc do określenia czasu jego powstania na lata 1218-1222. W świetle nowo ustalonej datacji przesłanki historyczne wskazują na Pfortę (Saksonia-Anhalt, Niemcy) – opactwo macierzyste klasztoru w Lubiążu – jako najbardziej prawdopodobne miejsce sporządzenia manuskryptu; nie można jednak całkowicie wykluczyć możliwości produkcji kodeksu w skryptorium lubiąskim. Na podstawie analizy zawartości brewiarza można przypuszczać, że księga ta była w stałym użyciu w klasztorze trzebnickim, zanim – po sekularyzacji opactwa trzebnickiego na początku XIX wieku – znalazła się w Bibliotece Uniwersyteckiej we Wrocławiu.
Słowa kluczowe:
cystersi, cysterki, Trzebnica, Lubiąż, Pforta (Saksonia-Anhalt), liturgia cysterska, kalendarz cysterski, brewiarz cysterskiInstytucje wspierające:
"Narodowy Program Rozwoju Humanistyki” realizowany przez Ministra Edukacji i Nauki (nr projektu NPRH/DN/SP/495426/2021/10, całkowita wartość projektu 1 457 924,00 zł)Bibliografia
Źródła
Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu
rkps I F 13, biblia, XIII w.
rkps I F 399, antyfonarz, XIII w.
rkps I F 403, antyfonarz, XIII w.
rkps I F 414, graduał, XIII w.
rkps I F 415, graduał, XIII w.
rkps I F 418, graduał, XIII w.
rkps I F 440, psałterz, XIII w.
rkps I F 465, brewiarz, XIII w.
rkps I Q 471, dzieła Ryszarda ze św. Wiktora, XIII w.
rkps IV F 214, nekrolog, 1615 r.
rkps IV Q 171, teksty hagiograficzne i in., XII-XIII w.
Kanior, Zakon cysterek, s. 112-113.
Bobowski, Fundacja i początki, s. 31.
H. Szwejkowska, Biblioteka klasztoru cystersek w Trzebnicy, Wrocław 1955, s. 10, 80.
Opracowania
Bobowski Kazimierz, Fundacja i początki klasztoru cysterek w Trzebnicy, „Acta Universitatis Wratislaviensis. Historia ”, 106 (1993) nr 1471, s. 32-39.
Broda Michał, Biblioteka klasztoru cystersów w Henrykowie do końca XV wieku, Kraków 2014.
Chachulska Irina, Produkcja ksiąg muzycznych w skryptorium lubiąskim do połowy XIV w., „Studia Źródłoznawcze. Commentationes”, 60 (2022) s. 13-25. (Crossref)
Derolez Albert, Palaeography of Gothic Manuscript Books. From the Twelfth to the Early Sixteenth Century, Cambridge 2003.
Dryblak Anna Agnieszka, Piastowskie fundacje klasztorów żeńskich w Polsce XIII w. Między recepcją obcych wzorów a tworzeniem oryginalnego modelu, Warszawa 2022. (Crossref)
Gieysztor Aleksander, Zarys dziejów pisma łacińskiego, Warszawa 2009.
Harper John, Formy i układ liturgii zachodniej od X do XVIII wieku, Kraków 1997.
Jażdżewski Konstanty Klemens, Dzieła kaligraficzne mnicha Jakuba, kopisty skryptorium cysterskiego w Lubiążu z pierwszej ćwierci XIII wieku, „Studia Źródłoznawcze. Commentationes”, 21 (1976) s. 19-44.
Jażdżewski Konstanty Klemens, Litera „e” caudata w dokumentach: przyczynek do dziejów ortografii i paleografii, „Studia Źródłoznawcze. Commentationes”, 23 (1978) s. 39-52.
Jażdżewski Konstanty Klemens, Lubiąż: losy i kultura umysłowa śląskiego opactwa cystersów (1163-1642), Wrocław 1993.
Kanior Marian, Pierwsze fundacje cysterek na ziemiach polskich, w: Cysterki w dziejach i kulturze ziem polskich, dawnej Rzeczypospolitej i Europy Środkowej, red. A.M. Wyrwa i in., Poznań 2004, s. 39-51.
Kanior Marian, Zakon cysterek i jego rozwój w Europie Środkowej w XII-XVI wieku, w: Cystersi w społeczeństwie Europy Środkowej, red. A.M. Wyrwa, J. Dobosz, Poznań 2000, s. 109-122.
Marosszeki Rodolphe Solutor, Les origines du chant Cistercien: recherches sur les réformes du plain-chant Cistercien au XIIe siècle, Vatican 1952.
Morawski Jerzy, Notacja muzyczna sekwencjarzy cysterskich, „Musica Medii Aevi”, 6 (1977) s. 42-64.
Morawski Jerzy, Średniowiecze, cz. 1, Do roku 1320, Warszawa 2006.
Schenk Wacław, Liturgiczny kult św. Stanisława biskupa w Polsce, „Analecta Cracoviensia”, 11 (1979) s. 587-601. (Crossref)
Schenk Wacław, Rękopisy liturgiczne od XIII do XV wieku w Bibliotece Uniwersyteckiej we Wrocławiu: II, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, 6 (1963) s. 191-209. (Crossref)
Semkowicz Władysław, Paleografia łacińska, Kraków 2011.
Sinapius Johannes, Olsnographia oder Eigentliche Beschreibung des Oelßnischen Fürstenthums in Nieder-Schlesien, Bd. 1-2, Leipzig-Frankfurt 1706.
Statuta Capitulorum Generalium Ordinis Cisterciensis ab anno 1112 ad annum 1786, ed. J.M. Canivez, Louvain 1933-1941.
Szendrei Janka, Notacja liniowa w polskich źródłach chorałowych XII-XVI wieku, w: Notae musicae artis. Notacja muzyczna w źródłach polskich XI-XVI wieku, red. E. Witkowska-Zaremba, Kraków 1999, s. 187-281.
Szwejkowska Helena, Biblioteka klasztoru cystersek w Trzebnicy, Wrocław 1955.
Wadding Lucas, Editio Regulae et testamenti Seraphici P.N.S. Francisci, Palmae [Palma de Mallorca] 1810.
Wałkówski Andrzej, Biblioteka klasztorna jako miejsce pracy średniowiecznego uczonego.
Rozważania na tle badań piśmiennictwa cystersów, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, 83 (2005) s. 105-138. (Crossref)
Wałkówski Andrzej, Lubiąskie rękopisy muzyczne z XIII w. na tle badań nad skryptoriami cystersów. Nutacja diastematyczna, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Librorum”, 18 (2014) s. 9-34. (Crossref)
Wałkówski Andrzej, Najstarszy kopiarz lubiąski, „Acta Universitatis Wratislaviensis. Historia”, 50 (1985) nr 800, s. 163-221.
Wałkówski Andrzej, Z badań nad najstarszym kopiarzem lubiąskim, w: Historia i kultura cystersów w Polsce i ich europejskie związki, red. J. Strzelczyk, Poznań 1987, s. 445-452.
Wałkówski Andrzej, Z badań nad skryptoriami cystersów filiacji portyjskiej na Śląsku do końca XIII wieku, Zielona Góra-Wrocław 1996.
Wolnik Franciszek, Liturgia śląskich cystersów w średniowieczu, Opole 2002.
Wyrwa Andrzej Marek, Rozprzestrzenianie się cystersów w Europie Zachodniej i na ziemiach polskich, w: Cystersi w kulturze średniowiecznej Europy, red. J. Strzelczyk, Poznań 1992.
Netografia
Schenk Wacław, Zagadnienie zależności kultu św. Stanisława biskupa od kultu św. Tomasza Kantuaryjskiego w świetle śląskich rękopisów liturgicznych, „Roczniki Teologiczno-Kanoniczne”, 4 (1957) nr 1, s. 73-85, https://theo-logos.pl/bitstreams/8978a049-fbcd-4856-ac69-2353780081d4/download (dostęp: 8.05.2025).
Sutowicz Anna, Dorobek rękopiśmienny klasztorów żeńskich na Śląsku, „Wrocławski Przegląd Teologiczny”, 16 (2008) nr 2, s. 155-179, https://theo-logos.pl/handle/123456789/21955 (dostęp: 8.05.2025).
Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk w Warszawie https://orcid.org/0000-0002-5160-3130
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe.
