Zagłada rzymskokatolickiej diecezji łuckiej w czasie antypolskich działań Ukraińskiej Powstańczej Armii na Wołyniu w 1943 roku
dr hab. Maria Dębowska
em. Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II , Polskahttps://orcid.org/0000-0003-2694-1012
Abstrakt
W okresie międzywojennym Wołyń (województwo wołyńskie) był częścią państwa polskiego. Terytorium diecezji łuckiej, której rządcą był od 1925 roku bp Adolf Piotr Szelążek, w zasadzie pokrywało się z terytorium województwa wołyńskiego: jedynie kilka północnych parafii znajdowało się na terenie województwa poleskiego. Od początku II wojny światowej Kościół katolicki na Wołyniu borykał się z wieloma problemami utrudniającymi normalną pracę duszpasterską. Przyczyną tego były warunki stworzone przez kolejnych okupantów: sowieckiego (1939-1941), niemieckiego (1941-1944) i ponownie sowieckiego (1944-1945). Systematycznie pogarszające się warunki pracy duszpasterskiej nabrały rozmiarów katastrofy w 1943 roku. Na skutek ludobójczych akcji bojówek banderowskiego odłamu nacjonalistów ukraińskich (OUP-UPA) wymierzonych przeciwko ludności polskiej celem eksterminacji tej grupy narodowościowej została zupełnie zdezorganizowana rzymskokatolicka diecezja łucka. Zdecydowana większość parafii przestała istnieć, wierni zostali wymordowani lub rozproszeni, miejsca kultu spalone lub zburzone; ocalało niewiele murowanych świątyń, ale większość z nich została sprofanowana i zdemolowana. Zostało zamordowanych dwudziestu duchownych – siedemnastu rzymskokatolickich i trzech neounickich. Ocaleni z pogromu kapłani opuścili diecezję. Po 1945 roku zostało ich tam już tylko trzech. Antypolska działalność Ukraińskiej Powstańczej Armii wydatnie przyczyniła się do likwidacji Kościoła katolickiego na Wołyniu w kolejnych latach, już za czasów sowieckich. Na całym Wołyniu pozostała czynna tylko jedna świątynia katolicka, a mianowicie Kościół pw. Św. Stanisława Biskupa Męczennika w Krzemieńcu.
Słowa kluczowe:
Wołyń, Kościół rzymskokatolicki, diecezja łucka, Adolf Szelążek, ludobójstwo, OUN-UPABibliografia
Studies
Antypolska akcja nacjonalistów ukraińskich w Małopolsce Wschodniej w świetle dokumentów Rady Głównej Opiekuńczej 1943–1944, eds. L. Kulińska, A. Roliński, Kraków 2003.
Dębowska Maria, La Chiesa cattolica in Ucraina durante l’occupazione tedesca 1941– 1944, in: La Chiesa cattolica in Unione Sovietica. Dalla Rivoluzione del 1917 alla Perestrojka, ed. J. Mikrut, Verona 2017, pp. 307–330.
Dębowska Maria, La Chiesa nel periodo dell’occupazione tedesca negli anni 1941–1944, w: La Chiesa cattolica in Europa centro-orientale di fronte al nazionalsocialismo 1933–1945, ed. J. Mikrut, Verona 2019, pp. 781–808.
Dębowska Maria, Kościół katolicki na Wołyniu w warunkach okupacji 1939–1945, Rzeszów 2008.
Dębowska Maria, Ksiądz Hieronim Szczerbicki (1910–1943). W 79. rocznicę męczeńskiej śmierci na Wołyniu, Kraków 2022.
Dębowska Maria, Postawy duchownych diecezji łuckiej wobec zagrożenia ze strony nacjonalistów ukraińskich w latach 1943–1944, in: W cieniu tragedii wołyńskiej 1943 roku. 70. rocznica mordów Polaków na Kresach Południowo-Wschodnich Rzeczypospolitej, eds. E. Żurawska, J. Sperka, Katowice 2015, s. 89–109.
Dębowska Maria, Wołyń 1943. Dezorganizacja i zagłada parafii katolickich. W 80. Rocznicę męczeństwa Polaków, Kraków 2023.
Dębowska Maria, Popek Leon, Duchowieństwo diecezji łuckiej. Ofiary wojny i represji okupantów 1939–1945, Lublin 2010.
Diecezja łucka w latach 1939–1945. Sprawozdanie ks. Jana Szycha, ed. M. Dębowska, Kraków 2018.
Dokumenty zbrodni wołyńskiej, vol. 1-2, eds. E. Gigilewicz, L. Popek, P. Sokołowski, T. Zych, Warszawa–Lublin–Tarnobrzeg 2023-2024.
Hryciuk Grzegorz, Przemiany narodowościowe i ludnościowe w Galicji Wschodniej i na Wołyniu w latach 1931–1948, Toruń 2005.
Inwentarz Archiwum Diecezji Łuckiej, eds. M. Dębowska, A. Hamryszczak, Kraków 2018.
Kielar-Czapla Maria, Ojciec Ludwik Wrodarczyk OMI. Portret duchowy, Biały Dunajec– Ostróg 2012.
Krzywiński Krzysztof, Odnalezienie grobu ks. Wacława Majewskiego z Mielnicy, “Wołanie z Wołynia”, 22 (2016) no. 4, pp. 4–6.
Łoboda Filip, Zbrodnia Wołyńska 1943–1944 w polskiej historiografii – przegląd literatury, “Świętokrzyskie Studia Archiwalno-Historyczne”, 12 (2023) pp. 161–178.
Marecki Józef, Misterium iniquitatis. Osoby duchowne i zakonne obrządku łacińskiego zamordowane przez ukraińskich nacjonalistów w latach 1939–1945, Kraków 2020.
Materiały do dziejów diecezji łuckiej. Relacje o stanie dekanatów i parafii 1941–1944, ed. M. Dębowska, Biały Dunajec–Lublin–Łuck 2005.
Metropolita Andrzej Szeptycki. Pisma wybrane, selection M. H. Szeptycka, M. Skórka, Kraków 2000.
Misje jezuitów na Wołyniu 1928–1939, eds. M. Dębowska, S. Augustynek, Biały Dunajec - Ostróg 2019.
Motyka Grzegorz, Ukraińska partyzantka 1942–1960. Działalność Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów i Ukraińskiej Powstańczej Armii, Warszawa 2006. Okrutna przestroga, eds. J. Dębski, L. Popek, Lublin 1997.
Piotrowski Czesław, Zniszczone i zapomniane osiedla polskie oraz kościoły na Wołyniu, Warszawa 2002.
Popek, Leon, Losy księży rzymskokatolickich na Wołyniu i w Galicji Wschodniej w latach 1943–1944, in: Antypolska akcja OUN-UPA 1943–1944. Fakty i interpretacje, eds. G. Motyka, D. Libionka, Warszawa 2003, pp. 76–80.
Popek Leon, Martyrologia duchowieństwa katolickiego na kresach południowo-wschodnich II Rzeczypospolitej w latach 1939–1946, in: Ojczyzna i wolność. Prace ofiarowane Profesorowi Janowi Ziółkowi w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, eds. Barańska, W. Matwiejczyk, E. M. Ziółek, Lublin 2000, pp. 253–259.
Popek Leon, Straty Kościoła rzymskokatolickiego na Wołyniu w latach 1939–1945, in: Polskie Państwo Podziemne na Wołyniu w latach 1939–1944, eds. M. Sawczuk, L. Popek, Sandomierz 2006, pp. 98–122.
Wołczański Józef, Źródła do dziejów eksterminacji Polaków przez ukraińskich nacjonalistów w Wiśniowcu i powiecie krzemienieckim na Wołyniu podczas II wojny światowej, in: Fides, ars, scientia. Studia dedykowane pamięci Księdza Kanonika Augustyna Mednisa, eds. A. Betlej, J. Skrabski, Tarnów 2008, pp. 141–177.
em. Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II https://orcid.org/0000-0003-2694-1012
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe.
