Najstarsze nadwiślańskie kościoły wschodniej części archidiakonatu zawichojskiego
dr hab. prof. Jacek Chachaj
Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II , Polskahttps://orcid.org/0000-0002-2268-9692
Abstrakt
Artykuł koncentruje się wokół zagadnienia początków sieci kościelnej na nadwiślańskich terenach wschodniej części archidiakonatu zawichojskiego. Parafie notowane na tym obszarze pod koniec pierwszej ćwierci XIV wieku wykazują się pewnymi podobieństwami, co umożliwia przeprowadzenie ponownych badań najstarszych ośrodków kościelnych, weryfikację dotychczasowych ustaleń i stworzenie punktu wyjścia dla analogicznych opracowań całości położonej na wschód od Wisły części archidiakonatu zawichojskiego.
Słowa kluczowe:
archidiakonat zawichojski, rozwój sieci kościelnej, średniowieczeBibliografia
Źródła
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
sygn. AV Cap 12: Visitatio ecclesiarum in Archidiaconatu Zavichostensi a. D. 1598.
Źródła drukowane
Długosz Jan, Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis, wyd. A. Przezdziecki, t. 1-3, Kraków 1863-1864.
Kodeks dyplomatyczny Małopolski, wyd. F. Piekosiński, t. 1-4, Kraków 1876-1905.
Księga dochodów beneficjów diecezji krakowskiej z roku 1529 (tzw. Liber retaxationum), wyd. Z. Leszczyńska-Skrętowa, Wrocław-Warszawa-Kraków 1968.
Monumenta Poloniae Vaticana, t. 1, Acta Camerae Apostolicae, vol. 1, 1207-1344, ed. J. Ptaśnik, Cracoviae 1913; t. 2, Acta Camerae Apostolicae, vol. 2, 1344-1374, ed. J. Ptaśnik, Cracoviae 1913.
Vita s. Stanislai episcopi cracoviensis (Vita Minor), wyd. W. Kętrzyński, w: Monumenta Poloniae Historica, t. 4, Lwów 1884, s. 238-285.
Zbiór dokumentów małopolskich, cz. 5, 1401-1440, wyd. I. Sułkowska-Kuraś, S. Kuraś, Wrocław-Warszawa-Kraków 1970.
Opracowania
Atlas historyczny (archi)diecezji lubelskiej 1805-2010, red. H. Gapski, Lublin 2011.
Atlas historyczny Polski. Województwo sandomierskie w drugiej połowie XVI wieku, cz. 1, Mapy, plany, red. W. Pałucki, Warszawa 1993.
Bielak Włodzimierz, Problem istnienia parafii w Stróży w archidiakonacie zawichojskim w średniowieczu, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, 110 (2018) s. 63-75.
Chachaj Jacek, Bliżej schizmatyków niż Krakowa. Archidiakonat lubelski w XV i XVI wieku, Lublin 2012.
Chachaj Jacek, Najdawniejsze dzieje kościoła pod wezwaniem św. Maurycego w Zawichoście, „Roczniki Humanistyczne”, 73 (2025) z. 2, s. 9-34.
Chachaj Jacek, Najstarsze kościoły lubelskie, w: Ziemia, człowiek, sztuka. Interdyscyplinarne studia nad ziemią. Archeologia, historia, kultura, sztuka, red. U. Mazurczak, Lublin 2015, s. 375-412.
Chachaj Jacek, Parafie południowej części historycznego województwa lubelskiego i ich miejsce w strukturach administracyjnych Kościoła łacińskiego, w: Księgi metrykalne i stanu cywilnego (do 1900 roku) w archiwach parafialnych południowo-zachodniej części historycznego województwa lubelskiego, red. P. Rachwał, Lublin 2024, s. 13-34.
Chachaj Jacek, Rozwój sieci parafialnej i początki organizacji dekanalnej w diecezji krakowskiej do końca XII wieku. Próba podsumowania, „Roczniki Humanistyczne”, 56 (2008) z. 2, s. 32-53.
Chachaj Jacek, Rozwój sieci parafialnej w dekanacie Zator do końca XVI wieku, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, 68 (1997) s. 221-308.
Chachaj Jacek, The development of the parish network in the archdeaconry of Lublin until the end of the 16th century. The current state of research, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, 112 (2019) s. 113-136.
Chachaj Jacek, Terenowy archidiakonat lubelski, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio F”, 80 (2025) s. 79-111.
Chachaj Jacek, Zarys dziejów parafii Popkowice do początków XVII wieku, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, 110 (2018) s. 93-118.
Derwich Marek, Benedyktyński klasztor św. Krzyża na Łysej Górze w średniowieczu, Warszawa-Wrocław 1992.
Derwich Marek, Materiały do słownika historyczno-geograficznego dóbr i dochodów dziesięcinnych benedyktyńskiego opactwa św. Krzyża na Łysej Górze, do 1819 r., Wrocław 2000.
Dudziak Jan, Dziesięcina papieska w Polsce średniowiecznej. Studium historycznoprawne, Lublin 1974.
Dunin-Wąsowicz Teresa, Kult świętego Maurycego i Legionu Tebańskiego w Zawichoście, w: Zawichost we wczesnym średniowieczu, red. S. Tabaczyński, D. Wyczółkowski, współpraca red. D. Cyngot, Warszawa 2018, s. 95-98.
Dzieje Lubelszczyzny, t. 3, Słownik historyczno-geograficzny województwa lubelskiego w średniowieczu, oprac. S. Kuraś, Warszawa 1983; t. 4, Osady zaginione i o zmienionych nazwach historycznego województwa lubelskiego, oprac. S. Wojciechowski, A. Sochacka, R. Szczygieł, Warszawa 1986.
Gołub Stanisław, Kościół pw. Wszystkich Świętych w Rybitwach, gm. Józefów nad Wisłą. Wyniki badań archeologicznych, w: Kościoły nadwiślańskie Lubelszczyzny w świetle badań archeologicznych, red. E. Banasiewicz-Szykuła, Lublin 2014, s. 85-94.
Grabkowski Marcin, Kształtowanie się sieci parafialnej w prepozyturze kieleckiej w czasach średniowiecza, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Historica”, 12 (2012) s. 77-109.
Grocholski Henryk, Powstanie archidiakonatu zawichojskiego i jego najstarsze kościoły do połowy XIV w., „Roczniki Humanistyczne”, 13 (1965) z. 2, s. 151-162.
Grocholski Henryk, Sieć parafialna archidiakonatu zawichojskiego do końca XVI wieku, Lublin 1956 [mps, Archiwum Uniwersyteckie KUL].
Grocholski Henryk, Wokół początków Kraśnika, w: Z dziejów powiatu kraśnickiego. Materiały z sesji naukowej, red. K. Myśliński, J.R. Szaflik, Lublin 1964, s. 28-32.
Hemperek Piotr, Oficjalat okręgowy w Lublinie XV-XVIII w. Studium z dziejów organizacji i kompetencji sądownictwa kościelnego, Lublin 1974.
Jawor Grzegorz, Oblicze etniczne i rozwój osadnictwa okolic Goraja w późnym średniowieczu, „Region Lubelski”, 6 (1994-1996) s. 55-62.
Kowalski Marek Daniel, Uposażenie krakowskiej kapituły katedralnej w średniowieczu, Kraków 2000.
Kumor Bolesław Stanisław, Dzieje diecezji krakowskiej do roku 1795, t. 1-4, Kraków 1998-2002.
Kurtyka Janusz, Tęczyńscy. Studium z dziejów polskiej elity możnowładczej w średniowieczu, Kraków 1997.
Ladenberger Tadeusz, Zaludnienie Polski na początku panowania Kazimierza Wielkiego (z mapą), Lwów 1930.
Lalik Tadeusz, Zawichost we wcześniejszym średniowieczu, w: Zawichost we wczesnym średniowieczu, red. S. Tabaczyński, D. Wyczółkowski, współpraca red. D. Cyngot, Warszawa 2018, s. 37-45.
Litak Stanisław, Atlas Kościoła łacińskiego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVIII wieku, Lublin 2006.
Ładogórski Tadeusz, Studia nad zaludnieniem Polski XIV wieku, Wrocław 1958.
Mitrus Edmund, Zespół sakralny kościoła parafialnego pw. św. Tomasza Ap. i św. Stanisława BM w Piotrawinie, w: Kościoły nadwiślańskie Lubelszczyzny w świetle badań archeologicznych, red. E. Banasiewicz-Szykuła, Lublin 2014, s. 11-22.
Myśliński Kazimierz, Dzieje kariery politycznej w średniowiecznej Polsce. Dymitr z Goraja 1340-1400, Lublin 1981.
Myśliński Kazimierz, Początki miasta Kraśnika i Urzędowa na tle rozwoju południowej Lubelszczyzny, w: Z dziejów powiatu kraśnickiego. Materiały z sesji naukowej, red. K. Myśliński, J.R. Szaflik, Lublin 1964, s. 11-27.
Paulowa Stanisława, Tęczyńscy w Kraśniku, w: Z dziejów powiatu kraśnickiego. Materiały z sesji naukowej, red. K. Myśliński, J.R. Szaflik, Lublin 1964, s. 56-64.
Poniewozik Leszek, Wartość uposażenia prałatur i kanonii kolegiaty sandomierskiej i wiślickiej w okresie średniowiecza, „Roczniki Humanistyczne”, 48 (2000) z. 2 (specjalny), s. 461-472.
Rajman Jerzy Najstarsze kościoły ziemi zatorskiej na tle wykazu parafii dekanatu zatorskiego z lat 1325-1327, „Rocznik Spytkowicki”, (2023) nr 2, s. 26-47.
Rajman Jerzy, Rozwój sieci parafialnej w ziemi zatorskiej w okresie od ok. 1326 do ok. 1378 r., „Rocznik Spytkowicki”, (2024) nr 3, s. 7-25.
Reder Jan, Demczuk Piotr, Krajobrazy średniowiecznej Lubelszczyzny, w: Grody Lubelszczyzny od XI do XIV wieku, red. E. Banasiewicz-Szykuła, Lublin 2019, s. 5-34.
Rzewuska-Kurzeja Barbara, Rozwój sieci parafialnej w prepozyturze kieleckiej w średniowieczu, „Nasza Przeszłość”, 59 (1983) s. 69-96.
Słupecki Leszek P., Osady służebne pod Sandomierzem i Zawichostem, w: Zawichost we wczesnym średniowieczu, red. S. Tabaczyński, D. Wyczółkowski, współpraca red. D. Cyngot, Warszawa 2018, s. 47-55.
Sochacka Anna, Początki nadwiślańskich parafii archidiakonatu lubelskiego w średniowieczu, w: tejże, Regimen – Dominium – Societas Nobilium. Z dziejów gospodarki, administracji i polityki w Lubelskiem w średniowieczu, Lublin 2014, s. 53-66.
Sochacka Anna, Wąwolnica w systemie zarządu średniowiecznej Lubelszczyzny, w: tejże, Regimen – Dominium – Societas Nobilium. Z dziejów gospodarki, administracji i polityki w Lubelskiem w średniowieczu, Lublin 2014, s. 21-30.
Sochacka Anna, Własność ziemska w województwie lubelskim w średniowieczu, Lublin 1987.
Sułowska Maria, Piotrawin nad Wisłą. Średniowieczny mikroregion osadniczy, Warszawa 1984.
Szafran Przemysław, Rozwój średniowiecznej sieci parafialnej w Lubelskiem, Lublin 1958.
Szymański Józef, Kanonikat świecki w Małopolsce od końca XI do połowy XIII wieku, Lublin 1995.
Szymański Józef, Powstanie i zanik organizacji prepozyturalnej w średniowiecznej Polsce, „Roczniki Humanistyczne”, 15 (1967) z. 2, s. 49-84.
Szymański Józef, Wczesnośredniowieczne kanonickie środowisko zawichojsko-sandomierskie, „Roczniki Humanistyczne”, 12 (1964) z. 2, s. 215-229.
Wiśniowski Eugeniusz, Rozwój sieci parafialnej w prepozyturze wiślickiej w średniowieczu. Studium geograficzno-historyczne, Warszawa 1965.
Wyczółkowski Dariusz, Sieć parafialna a osadnictwo na terenie archidiakonatu zawichojskiego we wczesnym średniowieczu, w: Archeologia w teorii i w praktyce, red. A. Buko, P. Urbańczyk, Warszawa 2000, s. 571-585.
Wyczółkowski Dariusz, Sieć parafialna zaplecza Zawichostu, w: Zawichost we wczesnym średniowieczu, red. S. Tabaczyński, D. Wyczółkowski, współpraca red. D. Cyngot, Warszawa 2018, s. 87-93.
Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II https://orcid.org/0000-0002-2268-9692
Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe.






