Między porządkiem administracyjnym a kulturą książki. O organizacji i makrostrukturze wpisów do ksiąg kościelnych w małej kancelarii parafialnej XIX wieku
Abstrakt
W artykule podjęto szczegółową analizę organizacji oraz makrostruktury wpisów w księgach kościelnych pochodzących z małej kancelarii parafialnej z XIX wieku. Badania koncentrują się na zrozumieniu, w jaki sposób zasady zapisu oraz układ dokumentów odzwierciedlają nie tylko praktyczne potrzeby administracyjne, lecz również kulturowe i społeczne funkcje tych ksiąg. W pracy zwrócono uwagę na rolę ksiąg jako nośników władzy, kontroli i pamięci instytucjonalnej, a także na ich funkcję w zarządzaniu sakramentalnym i społecznym życiem parafii. Szczególne znaczenie ma tu analiza powtarzalnych schematów zapisu, ich wewnętrznej logiki oraz organizacji, które zapewniały czytelność i spójność dokumentacji w obliczu rosnących wymagań formalnych. Wyniki badań przyczyniają się do poszerzenia wiedzy na temat lokalnych praktyk kancelaryjnych oraz ich miejsca w szerszym kontekście europejskiej kultury piśmienniczej XIX wieku. Ponadto artykuł wskazuje na potencjał porównawczy między różnymi archiwami parafialnymi, co otwiera nowe możliwości eksploracji historii społecznej i administracyjnej tego okresu.
Słowa kluczowe:
księgi metrykalne, kultura książki, porządek administracyjny, makrostruktura, administracja kościelnaBibliografia
Studien
Franz Eckhart G., Einführung in die Archivkunde, Darmstadt 1993.
Hartmann Josef, Allgemeine Entwicklung des Amtsbuchwesens, in: Die archivalischen Quellen. Mit einer Einführung in die Historischen Hilfswissenschaften, Hrsg. F. Beck, E. Henning, Köln–Weimar–Wien 2004, S. 40–53.
Grulkowski Marcin, Najstarsze księgi miejskie Głównego Miasta Gdańska z XIV i początku XV wieku. Studium kodykologiczne, Warszawa 2015.
Hochedlinger Michael, Aktenkunde. Urkunden- und Aktenlehre der Neuzeit, Wien–Köln–Weimar 2009. (Crossref)
Hrynicki Wojciech, Organizacja rejestracji stanu cywilnego w Polsce w ujęciu historycznym, „Ius Novum”, 10 (2016) Nr 4, S. 358–374.
Owsiński Piotr A., Adnotacja w parafialnym Liber Natorum (1864-1869) jako rodzaj tekstu. Studium tekstologiczno-kodykologiczne, „tekst i dyskurs – text und diskurs”, 15 (2021) S. 539–560. (Crossref)
Owsiński Piotr A., Adnotacja w rosyjskim „Liber Copulatorum” (1868-1882) jako rodzaj tekstu w świetle analizy tekstologiczno-kodykologicznej, „Acta Neophilologica”, XXIV/1 (2022) S. 17–38. (Crossref)
Owsiński Piotr A., Der Sterbebucheintrag als Textsorte. Versuch einer textlinguistischen Analyse anhand von Einträgen in einem Liber Defunctorum aus dem 19. Jahrhundert, „Studia Linguistica”, 42 (2023) S. 75–93. (Crossref)
Owsiński Piotr A., Tekstologiczno-kodykologiczne studium przypadku polskojęzycznej metryki zgonu w Liber Mortuorum (1867-1878) jako rodzaju tekstu, „Białostockie Archiwum Językowe”, 22 (2022) S. 249–271. (Crossref)
Owsiński Piotr A., Mordań Michał, Zapisʼ v russkoâzyčnoj metričeskoj knige XIX veka „O rodivšihsâˮ v aspekte tekstologičeskih i kodikologičeskih issledovanij, „Slavia Orientalis”, 70 (2021) Nr 4, S. 851–872.
Pätzold Stefan, Zwischen archivischer Praxis und kulturgeschichtlichem Paradigma. Jüngere Ansätze der Amtsbuchforschung, in: Amtsbücher als Quellen der landesgeschichtlichen Forschung (Westfälische Quellen und Archivpublikationen), Bd. 27, Hrsg. W. Reininghaus, M. Stumpf, Münster 2012, S. 9–39.
Raabe Paul, Die Bedeutung der Buchkultur für Europa, „Gutenberg-Jahrbuch“, 76 (2001) S. 27–35.
Raabe Paul, Knygos kultūros reikšmė Europai, „Knygotyra”, 39 (2002) S. 84–96. (Crossref)
Richter Gregor, Lagerbücher- oder Urbarlehre. Hilfswissenschaftliche Grundzüge nach württembergischen Quellen, Stuttgart 1979.
Szkutnik Piotr, [Recenzja]: Prawne kształtowanie się instytucji rejestracji stanu cywilnego na ziemiach polskich do roku 1986, Ewelina Tarkowska, Wydawnictwo Prymat, Białystok 2015, ss. 181, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, 112 (2019) S. 519-528. (Crossref)
Szymański Józef, Nauki pomocnicze historii, Warszawa 2012.
Tarkowska Ewelina, Prawne kształtowanie się instytucji rejestracji stanu cywilnego na ziemiach polskich do roku 1986, Białystok 2015.
Waluś Justyna, Księgi metrykalne Pomorza Zachodniego, „Colloquia Theologica Ottoniana”, 1 (2010) S. 141–168.
Wiktorowicz Józef, Zur Textsortenklassifikation in der deutschen Kanzleisprache in Krakau, in: Krakauer Kanzleisprache. Forschungsperspektiven und Analysemethoden, Hrsg. J. Wiktorowicz, Warszawa 2011, S. 127–137.
Netographie
Kretzschmar Robert, Amtsbücher, https://www.leo-bw.de/themenmodul/sudwestdeutschearchivalienkunde/archivaliengattungen/amtsbucher (Zugriff: 5.08.2025).
Personenstandsgesetz vom 19. Februar 2007 (BGBl. I S. 122), https://www.gesetze-im-internet.de/pstg/BJNR012210007.html (Zugriff: 8.08.2025).
Ustawa z dnia 28 listopada 2014 r. Prawo o aktach stanu cywilnego, DzU 2014, poz. 1741, https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20140001741/U/D20141741Lj.pdf (Zugriff: 8.08.2025).
Uniwersytet Jagielloński w Krakowie
Piotr A. Owsiński - Dr hab., pracownik naukowy w Instytucie Germanistyki i Nordystyki Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie; e-mail: piotr.owsinski@uj.edu.pl. Zainteresowania naukowe oscylują wokół historii języka niemieckiego, gramatyki historycznej języka niemieckiego, grafematyki tekstów średnio- i wczesno-nowo-wysoko-niemieckich, historycznej fonologii, morfologia i lingwistyki tekstu, zapożyczeń, kontaktu językowego, tłumaczenia, onomastyki i językowego obrazu świata. Ważniejsze publikacje: Graphematische Untersuchungen zur ostdeutschen Apostelgeschichte aus dem 14. Jahrhundert (Frankfurt/Main: Petr Lang 2017), jako współautor Sprache der deutschsprachigen Kanzleien in der frühneuhochdeutschen Zeit im südlichen Ostseeraum, Teil 2: Morphologische Ebene. Zu den Kategorien des Adjektivs und den Ablautklassen (Berlin: Peter Lang 2020, współautor S. Firyn), Textlinguistische und phonematisch-graphematische Untersuchung der Achtvermerke im Schweidnitzer Proskriptionsbuch aus dem 14. und 15. Jahrhundert (Berlin: Peter Lang 2024), podręcznik do historii języka niemieckiego Geschichte des Deutschen für jedermann. Wissenschaftliche Materialien und Lehrmittel zur Einführung in die Geschichte der deutschen Sprache (Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2019); członek Polskiego Towarzystwa Językoznawczego, członek Stowarzyszenia Germanistów Europy Środkowej (Mitteleuropäischer Germanistenverband, MGV) oraz Gesellschaft für deutsche Sprache e. V. (GfdS)
https://orcid.org/0000-0001-7862-3345Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe.
