Obraz parafii małopolskich w świetle Liber beneficiorum Jana Długosza. Luki i wybrane możliwości uzupełnienia - Poniewozik, Leszek (Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne, 2018)
Liber beneficiorum Jana Długosza to jedno z podstawowych źródeł pozwalających poznać sytuację kościoła katolickiego w diecezji krakowskiej w drugiej połowie XV w. Zamysłem autora było stworzenie dzieła pozwalającego bronić praw różnych instytucji kościelnych do posiadanych przez nie elementów uposażenia. Z założenia zatem źródło zawiera opisy rodzaju uzyskiwanych dochodów oraz źródeł ich pochodzenia. Jedną z istotnych grup beneficjów opisywanych przez Długosza, były kościoły parafialne. Poświęcono im jedną z trzech zasdaniczych części dzieła. Uprzednio stworzony formularz opisu pozwalał zgromadzić informacje porównywalne w skali diecezji krakowskiej a dotyczące m. in. wezwań świątyń, materiału z jakiego zostały wzniesione czy własności miejscowości w jakich kościoły się znajdowały. W głównej jednak mierze Liber beneficiorum pozwala poznać źródła dochodów, takie jak dziesięciny, czynsze czy inne. Niewątpliwym walorem dzieła Jana Długosza jest precyzyjne rozróżnienie płatników poszczególnych świadczeń. Jan Długosz w wielu przypadkach nie ograniczał się do wskazania źródeł dochodów plebanów, ale podawał ich szacunkową wartość. Nie mniej ważne jest ujęcie świadczeń ludności wiejskiej uiszczanych w naturze oraz płynących z własnego gosporadstwa plebańskiego. Niejako przy okazji – nie był to bowiem główny powód stworzenia dzieła – Liber beneficiorum pozwala poznać okręgi parafialne opisywanych kościołów. Tak duża różnorodność informacji zawartych w dziele Jana Długosza stwarza olbrzymie możliwości badawcze. Niestety nie jest to źródło idealne. Głównym mankamentem Liber beneficiorum są liczne pominięcia. Dzieło w wielu przypadkach nie podaje żadnych informacji na temat licznych kościołów parafialnych. W innych przypadkach, w których opis został zamieszczony, zawiera on liczne luki. W tej sytuacji koniecznością staje się poszukiwanie możliwości uzupełnienia informacji podanych przez Jana Długosza. Wspomniane wyżej bogactwo informacji zawartych w Liber beneficiorum powoduje, że uzupełnień tych należy szukać w bardzo różnorodnym materiale źródłowym. Co więcej nie są to źródła współczesne dziełu Jana Długosza. W większości przypadków pochodzą z późniejszych czasów, głównie z XVI w. Są nim przede wszystkim wizytacje kościelne oraz źródła o charakterze fiskalnym – tak kościelne jak i świeckie. Pozwalają one niekiedy w dużym stopniu wypełnić luki dotyczące liczby parafii, ich dochodów, wielkości okręgów parfialnych itd. Niestety fakt korzystania ze źródeł dość odległych chronologicznie nie pozwala uzyskanych informacji w prosty sposób odnieść do czasów Jana Długosza. To z kolei pociąga za sobą konieczność żmudnej weryfikacji uzyskanych danych.