Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne

Sapientis est ordinare. Prof. Stefan Swieżawski odczytany w bibliotece

Agata Szymaniak — 2025-12-31

Sprawozdanie z wystawy poświęconej prof. Stefanowi Świeżawskiemu otworzonej w dniu 5 grudnia 2024 r. w Bibliotece Uniwersyteckiej KUL sporządzone przez Agatę Szymaniak.

Ks. Profesor Tadeusz Franciszek Śliwa (1925-2024)

Anna Łosowska — 2025-12-31

Nota biograficzna poświęcona ks. prof. Tadeuszowi Śliwie, sporządzona przez Annę Łosowską.

Elżbieta Janicka-Olczak (1941-2024)

Monika Nowakowska — 2025-12-31

Nota biograficzna poświęcona Elżbiecie Janickiej-Olczak, sporządzona przez Monikę Nowakowską.

[Recenzja]: P. Byzdra-Kusz, E. Gigilewicz, G. Misiura, I. Wodzianowska, Katalog czasopism Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II 1918–2018, Wydawnictwo KUL, Lublin 2023, ss. 257, ISBN 978-83-8288-168-4

Krzysztof Dąbkowski — 2025-12-31

Recenzja książki Pauliny Byzdry-Kusz, Edwarda Gigilewicza, Grzegorza Misiury oraz Ireny Wodzianowskiej pt. "Katalog Czasopism Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II 1918-2018" sporządzona przez Krzysztofa Dąbkowskiego

[Recenzja]: Bartłomiej M. Wołyniec, Marcin Szyszkowski jako biskup krakowski (1616-1630). Biskup – senator – fundator, Wydawnictwo Księgarnia Akademicka, Kraków 2024, ss. 759 + 2 nlb. Historia, Hereditas, Ecclesia, t. 27, ISBN: 9788383680279.

Waldemar Kowalski — 2025-12-31

Recenzja książki Bartłomieja M. Wołyńca pt. "Marcin Szyszkowski jako biskup krakowski (1616-1630). Biskup - senator - fundator" sporządzona przez Waldemara Kowalskiego.

[Recenzja]: Jerzy Bielawski, Siedemdziesiąt lat Parafii Miłosierdzia Bożego w Kaliszu 1952-2022, Kalisz: Parafia Rzymskokatolicka p.w. Miłosierdzia Bożego w Kaliszu 2022, ss. 208, il.

Marcin Mikołajczyk — 2025-12-31

Recenzja książki Jerzego Bielawskiego pt. "Siedemdziesiąt lat Parafii Miłosierdzia Bożego w Kaliszu 1952-2022" sporządzona przez Marcina Mikołajczyka.

[Recenzja]: Maria Dębowska, Klasztor nad wodami Dłubni. 800 lat Norbertanek w Imbramowicach. Wydawnictwo Instytutu Teologicznego Księży Misjonarzy, Kraków 2025, ss. 368, ISBN 978-83-7869-742-8

Zygmunt Zieliński — 2026-01-14

Recenzja książki Marii Dębowskiej pt. "Klasztor nad wodami Dłubni. 800 lat Norbertanek w Imbramowicach" sporządzona przez ks. Zygmunta Zielińskiego.

Obce księgi metrykalne z Archiwum Parafii w Kumowie

Włodzimierz Bielak — 2025-12-31

Artykuł prezentuje nieznane cztery księgi metrykalne z XVII-XVIII wieku, odnalezione w archiwum parafialnym w Kumowie, w dekanacie chełmskim wschodnim. W wyniku badań udało się ustalić pochodzenie wspomnianych ksiąg z parafii Rudna w dekanacie parczewskim. Nieznane są jednak losy tych metrykaliów i dlaczego znalazły się w parafii w Kumowie. Odnalezione metryki nie są do tej pory znane badaczom, a ich opracowanie wychodzi naprzeciw postulatom skatalogowania zachowanych ksiąg metrykalnych Lubelszczyzny. W artykule nie dokonano analizy procesów demograficznych zachodzących w Lubelskiem, a jedynie dostarczono nowych danych do pracy przyszłym badaczom tych kwestii, m.in. wykaz chrztów, małżeństw i zgonów, formy sporządzania zapisów metrykalnych itp.

Dokumentacja w kancelariach parafialnych w świetle postanowień synodów diecezjalnych z okresu międzywojennego (1918-1939). Zagadnienia wybrane

Grzegorz Bujak — 2025-12-31

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku Kościół podjął szereg działań w celu usunięcia ograniczeń z okresu zaborów i uporządkowania własnych struktur. Ważnym instrumentem porządkowania i reformowania sytuacji w poszczególnych diecezjach stały się synody diecezjalne. W ich statutach podejmowana była różnorodna problematyka, w tym dotycząca zagadnień funkcjonowania administracji diecezjalnej na różnych poziomach. Tematem niniejszego artykułu będzie omówienie najważniejszych postanowień synodów diecezjalnych z okresu międzywojennego dotyczących wybranych grup dokumentacji powstającej w parafiach i zasad jej prowadzenia. Po zarysowaniu organizacji pracy w kancelariach parafialnych przedstawione zostaną cztery główne rodzaje prowadzonej tam dokumentacji: księgi metrykalne, dokumentacja dotycząca działalności gospodarczej i finansowej, działalności duszpasterskiej i wizytacji parafii.

Działalność Koła Księży Prefektów w Królestwie Polskim (1906-1908)

Roman Ceglarek — 2025-12-31

W pierwszej dekadzie XX wieku w zaborze rosyjskim powstawało wiele organizacji zawodowych, a jedną z nich była sekcja księży prefektów przy Stowarzyszeniu Nauczycielstwa Polskiego. W jej działalności, w latach 1906-1908, można wyróżnić dwa charakterystyczne wektory - katechetyczny i zawodowy. Pierwszy ukierunkowany był na działania mające na celu podniesienie efektywności lekcji religii i jakości praktyk religijnych uczniów. Z kolei drugi ogniskował się na różnych formach aktywności samych prefektów, dążących do poszerzania swoich kompetencji zawodowych i ubogacenia warsztatu pracy.

Ekslibrisy i dedykacje na książkach pochodzących z bibliotek księży z łucko-żytomierskiej diecezji rzymskokatolickiej

Larysa Didora — 2025-12-31

Celem niniejszego artykułu jest analiza ekslibrisów i dedykacji na książkach pochodzących z bibliotek księży łucko-żytomierskiej diecezji rzymskokatolickiej, które są przechowywane w dziale zbiorów bibliotecznych i historycznych Instytutu Nauk o Książkach Narodowej Biblioteki Ukrainy im. W.I. Wernadskiego (VNLU). Metodologia: w niniejszym opracowaniu zastosowano metody paleograficzne i historyczno-chronologiczne. Nowatorski charakter badania polega na tym, że po raz pierwszy fragmenty zbiorów bibliotecznych duchownych diecezji łucko-żytomierskiej zostały wprowadzone do obiegu naukowego po przekazaniu ich do Państwowej Biblioteki Publicznej Ukrainy (obecnie Narodowej Biblioteki Ukrainy im. W.I. Wernadskiego) jako część zbiorów bibliotecznych Muzeum Społeczno-Historyczno-Gospodarczego w Berdyczowie (1926-1954) po jego zamknięciu w latach 50. XX wieku. Ponadto w artykule po raz pierwszy zostaną zaprezentowane ekslibrisy z bibliotek księży diecezjalnych, takie jak pieczęcie z bibliotek prywatnych, odręczne dedykacje, supralibros oraz cztery inskrypcje podarunkowe. W załączniku na końcu artykułu znajduje się katalog książek z tych zbiorów.

"Seminare. Poszukiwania naukowe" – geneza, profil tematyczny i środowisko naukowe w początkowym okresie istnienia (1975-1987/88). W pięćdziesięciolecie powstania czasopisma

Jerzy Gocko — 2025-12-31

Artykuł podejmuje temat genezy, profilu tematycznego oraz środowiska naukowego salezjańskiego czasopisma naukowego "Seminare. Poszukiwania naukowo-pastoralne" (od 2004 roku, t. 20 - Poszukiwania naukowe) w pierwszym etapie jego rozwoju, obejmującym lata 1975-1987/1988 (t. 1-9). Impulsem do tej refleksji stało się pięćdziesięciolecie periodyku, kóre skłania do spojrzenia wstecz - nie tylko po to, by odnotować fakty, ale również, by uchwycić klimat i dynamikę jego początków. W pierwszej części, korzystają z analizy historycznej oraz zachowanych dokumentów, przedstawiono okoliczności powstania pisma w środowisku salezjańskim wraz z uwarunkowaniami, które wpływały na jego kształt. W dalszej kolejności, w oparciu o analizę bibliometryczną, ukazano proces formowania się pastoralnego profilu czasopisma, a także sposób, w jaki redakcja stopniowo otwierała się na autorów spoza pierwotnego kręgu. Końcowa część opracowania to próba całościowej klasyfikacji artykułów naukowych z badanego okresu według głównych dziedzin nauki i dyscyplin, w zgodzie z aktualną Klasyfikacją dziedzin i dyscyplin naukowych oraz dyscyplin artystyznych, z jednoczesnym uwzględnieniem bardziej szczegółowego podziału w obrębie nauk teologicznych, zapropowanego w konstytucji apostolskiej Sapientia Christiana. Analiza potwierdziła wyraźną przewagę publikacji o profilu teologiczno-pastoralnym, dobrze odzwierciedlających priorytety duszpasterskie Kościoła w Polsce w epoce posoborowej, szczególnie w obszarze katechizacji, duszpasterstwa młodzieży i rodzin. Nie bez znaczenia pozostaje również obecność tekstów poświęconych duchowości salezjańskiej, które nadawały pismu rozpoznawalny harakter i odgrywały ważną rolę w kształtowaniu salezjańskiej tożsamości oraz formacji duchowej.

Współpraca ks. Profesora Wincentego Myszora z polskim środowiskiem naukowym w świetle korespondencji

Agnieszka Gołda — 2025-12-31

Ksiądz prof. dr hab. Wincenty Myszor (1941-2017), patrolog, koptolog, wieloletni pracownik Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie oraz Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, pozostawił po sobie spuściznę epistolarną, przechowywaną w Archiwum Archidiecezjalnym w Katowicach. Odnaleziono w niej lity będące egzemplifikacją kontaktów badacza z polskim środowiskiem naukowym (teologami, patrologami, filozofami, historykami, bizantynologami, filologami, socjologami). Zanalizowana na potrzeby artykułu korespondencja uzupełnia wiedzę na temat rozwoju kariery naukowej ks. W. Myszora, ponieważ opisowi poddano formy relacji naukowych, w tym wielowymiarowy charakter współpracy publikacyjnej z redaktorami czasopism oraz wydawnictw informacyjnych. Omówiono ponadto listy, w których świetle można poznać szczegóły projektów naukowych z jego udziałem, także znajomości "recenzenckie" i "konsultacyjne". Korespondencja pozwoliła też odtworzyć zaangażowanie badacza w wydarzenia środowiska patrologów, takie jak sympozja, wyprawy badawcze, oraz przynależność do stowarzyszeń i komisji zrzeszających historyków kultury wczesnochrześcijańskiej.

Portatyl z kościoła karmelitów trzewiczkowych w Trembowli na Ukrainie (1734-1735)

Bożena Grabowska — 2025-12-31

W listopadzie 2023 roku na strychu plebanii parafii pw. Wniebowzięcia Najświętszej Mryi Panny w Opalewie w trakcie prac porządkowo-remontowych odnaleziono drewniany portatyl z Trembowli. Miał go przywieźć w 1945 roku ks. Artur Marynowski, pierwszy proboszcz parafii Opalewo. Z napisów ołówkiem znajdujących się na zabytku wynika, że zawierał relikwie św. Prudencji i należał do konwentu Karmelitów w Trembowli, prowincji ruskiej. Zakonnikom podarował go w 1735 roku acybiskup ormiański Lwowa Jan Tobiasz Augustynowicz. W latach 30. XX wieku ich autentyczność potwierdził ordynariusz łaciński Lwowa bp Bolesław Twardowski herbu Ogońzyk. Portatyl jest więc cennym źródłem informacji o relacjach między duchowieństwem rzymskokatolickim a katolickim obrządku ormiańskiego we Lwowie.

Bilans strat diecezji pińskiej w okresie II wojny światowej – próba podsumowania

Marek Hałaburda — 2025-12-31

Działania wojenne oraz okupacja niemiecka i sowiecka przyniosły Kościołowi katolickiemu ogromne straty. Dotyczy to zarówno wymiaru osobowego, jak i materialnego. Szczególną ofiarę poniosły (archi)diecezje położone na dawnych Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej. Dla kresowyhc jednostek administracji kościelnej koniec wojny nie oznaczał powrotu do normalności. Rozpoczynał kolejny etap walki o przetrwanie w nowych realiach politycznych. W takiej sytuacji znalazła się także diecezja pińska. Wybuch II wojny światowej i wkroczenie Armii Czerwonej do stolicy biskupstwa oznaczały faktyczną likwidację jej struktur. W wyniku represji hitlerowskich i sowieckich kadry duchowieństwa zmniejszyły się o 30%. Od pocisków i bomb uszkodzonych zostało wiele świątyń. Częściowemu zniszczeniu lub rozproszeniu uległy zbiory archiwalne i biblioteka seminaryjna. Po zakończeniu wojny nastąpił podział diecezji na dwie części. Większa znalazła się w granicach Białoruskiej SRR. Pozostałym w granicach PRL skrawkiem zarządzał administrator apostolski rezydujący w Drohiczynie nad Bugiem. Niniejszy artykuł ma na celu ukazanie sytuacji diecezji pińskiej po zakończeniu II wojny światowej, rozumianej jako bilans strat poniesionych w latach 1939-1945.

Budowa „Czerwonego kościoła” w Mińsku w relacjach polskiej prasy wileńskiej 1906-1910

Roman Jurkowski — 2025-12-31

Neoromański kościół pw. św. Symeona i św. Heleny, zwany "Czerwonym kościołem" jes jednym z najcenniejszych zabytków architektonicznych Mińska, stolicy Białorusi. Zbudowany został w latach 1906-1910 przez polskiego ziemianina Edwarda Woyniłłowicza dla uczczenia pamięci jego przedwcześnie zmarłych dzieci. Celem artykułu jest pokazanie procesu budowy kościoła przedstawianego w relacjach mińskich korespondentów polskich gazet wychodzących w Wilnie. Artykuł składa się z ośmiu części, zawierających obszerne fragmenty z relacji prasowych dotyczących poświęcenia kamienia węgielnego, powstania i organizacji komitetu budowy, zbierania składek i kwestii własności gruntu pod kościół, opisu samej budowy kościoła i jego wież, urządzania wnętrza kościoła, kontrowersji wokół budowy, stosunku nacjonalistów rosyjskich do katolicyzmu i budowania kościołów, kwestii organizacji nowej parafii. Artykuł zamyka opis uroczystości poświęcenia nowego kościoła w 1910 roku. Wartość naukowa tych relacji prasowych, obok przypomnienia ważnych wydarzeń z dziejów kościoła św. Symeona i św. Heleny, polega także na cennych opisach wyglądu wnętrza świątyni. Jest to szczególnie ważne wobe niemal całkowitego braku dokumentacji fotograficznej przedstawiającej pierwotny wygląd wnętrza kościoła, który w czasach sowieckich był wielokrotnie przebudowywany.

Średniowieczne biskupie insygnia i inne metalowe akcesoria grobowe w zbiorach Muzeum Archidiecezjalnego we Wrocławiu

Romuald Kaczmarek — 2025-12-31

Zestaw dziewięciu średniowiecznych przedmiotów pochodzących z grobów biskupich we wrocławskiej katedrze to drugi najliczniejszy tego typu zespół w Polsce. Ma on zróżnicowaną chronologię, od XIII do XV wieku. Są to kielichy z patenami, pektorał, pierścienie, zapinka. Literatura im poświęcona nie jest obfita. Celem artykułu jest porządkująca prezentacja tego zespołu wraz ze wstępną charakterystyką poszczególnych zabytków, rozszerzoną o nowe spostrzeżenia, a w niektórych przypadkach także z krytyką wyrażonych dotąd sądów. Dzięki przeprowadzonym badaniom spektometryczym uzyskano też pewność co do materiałów użytych do wykonania dzieł.

Srebrny kielich z pateną pozyskano w 1887 roku z grobu bp. Jodoka z Rožemberka (1456-1467), są one dziełem drugiej połowy XIII wieku i zostały użyte wtórnie przy pochówku. Wszystkie pozostałe przedmioty były wydobyte w ciągu kilku dni w grudniu 1950 roku, w trakcie prac przy odbudowie katedry po zniszczeniach II wojny światowej. Pierścień z grobu biskupa Lubusza (Lebus) - Apteczki z Ząbkowic/Frankenstein (1345-1352), pochowanego w katedrze wrocławskiej, wykonano ze złota i ozdobiono szafirem. Zapinka brązowa i zapewne pierwotnie złocona z grobu bp. Henryka z Wierzbnej (1302-1319) jest przedmiotem innego gatunku, wręcz pospolitym i może użytym tylko do pochówku. Ostatnia grupa to przedmioty z grobu biskupa wrocławskiego Konrada IV Oleśnickiego 91417-1447): kielich z pateną, pierścień i pektorał. Miedziane naczynia liturgiczne nie noszą żadnych ślaów złoceń, są typowymi przedmiotami wykonanymi na potrzeby pochówku. Pierścień był bardzo prowizorycznie naprawiany, chyba tuż przed pochówkiem. Rozpłaszczone końce obrączki są zdobione intrygującym motywem korony, a nieduży kamień bądź imitacja ma ksztalt piramidalny. Niewątpliwie najcenniejszy jest srebrny, złocony pektorał w formie krucyfiksu, który mógł należeć do Konrada, jeszcze zanim został biskupem.

Rękopis archiwalny i biblioteczny. Dwa wykłady Piotra Bańkowskiego wygłoszone w trakcie kursu dla archiwistów (KUL, Lublin 1956, 1961)

Jerzy Kaliszuk — 2025-12-31

Długoletni spór między archiwistami i bibliotekarzami o rozgraniczenie rękopisów o charakterze archiwalnym od rękopisów o charakterze biblioteczym i w konsekwencji o ich przynależność do odpowiedniej instytucji osiągnął swoje apogeum w latach 50. XX wieku. W tym okresie doszło do przemieszczeń zbiorów, przede wszystkim rękopisów z bibliotek do archiwów, przy gwałtownym sprzeciwie środowiska bibliotekarskiego. Tarcia te znalazły odzwierciedlenie w dwóch wykładach Piotra Bańskowskiego (w owym czasie redaktora "Archeionu"), wygłoszonych w trakcie organizowanych przez KUL kursów dla archiwistów kościelnych - w 1956 i 1961 roku. Oba wykłady zachowały się w spuściźnie P. Bańskowskiego w Archiwum PAN i stanowią ważny głos nie tylko w kwestii definicji archiwalnych i bibliotecznych, ale także są świadectwem upowszechniania określonych treści w środowisku archiwistów kościelnych.

Dzwony świątyń katolickich z terenu diecezji kieleckiej utracone w czasie I wojny światowej

Małgorzata Karkocha — 2025-12-31

W czasie I wojny światowej Kościół katolicki poniósł dotkliwe straty w dziedzinie budownictwa sakralnego, wyposażenia, środków kultu, księgowości parafialnej, zasobów bibliotek, paramentów liturgicznych, a nawet dzwonów. Na podstawie materiałów gromadzonych w Archiwum Diecezjalnym w Kielcach udało się ustalić, że z terenu diecezji kieleckiej, znajdującej się pod austriacko-węgierskim zarządem wojskowym, przepadło ponad 180 dzwonów i sygnaturek kościelnych, w tym wiele zabytkowych, o wyjątkowej wartości historyczno-artystycznej. Zasadniczym powodem utraty instrumentów były rekwizycje na cele militarne. Mniejsze znaczenie miały zbiórki metali kolorowych oraz same działania wojenne. Największe nasilenie akcji rekwizycyjnej nastąpiło latem 1916 roku. Rzecz oczywista, nikt nie oddawał dzwonów chętnie i dobrowolnie. Niejednokrotnie na tym tle dochodziło do gwałtownych starć między wojskiem a gorąco przywiązaną do swych dzwonów ludnością. Inną formą obrony zagrożonych instrumentów było ich ukrywanie. Księża zaś rozwinęli szeroką akcję apelacyjną, polegającą na składaniu podań o zwrot szczególnie cennych obiektów, sięgających nieraz najodleglejszych czasów. W ten sposób udało się ocalić od przetopienia ponad 30 zabytkowych instrumentów. Do artykułu dołączony został aneks zawierający wykaz dzwonów skonfiskowanych przez władze okupacyjne z terenu diecezji kieleckiej w okresie wielkiej wojny.

Działalność Zgromadzenia Służebnic Najświętszego Serca Jezusowego na kieleckiej Karczówce w latach 1918-1972

Monika Kupczewska — 2025-12-31

Artykuł przedstawia okoliczności przybycia Zgromadzenia Służebnic Najświętszego Serca Jezusowego, założonego w 1894 roku przez bp. Józefa Sebastaiana Pelczara, do Kielc, na Karczówkę oraz działalność sióstr w latach 1918-1972, obejmującą pracę wychowawczo-opiekuńczą i wydawniczą, realizowaną w ramach założonej na Karczówce Drukarni św. Józefa. Podejmuje także próbę odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób działalność Drukarni św. Józefa wpłynęła na realizację charyzmatu zgromadzenia w kontekście zmieniających się realiów polityczno-społecznych. Bazę źródłową artykułu stanowią dotychczas niudostępniane dokumenty archiwalne zdeponowane w Archiwum Głównym Zgromadzenia Służebnic Najświętszego Serca Jezusowego w Krakowie, Archiwum Diecezjalnym w Kielcach oraz Archiwum Akt Nowych w Warszawie. Całość uzupełnia odtworzony wykaz sióstr posługujących na Karczówce w okresie działalności tego domu zakonnego oraz spis przygotowanych i wydrukowanych przez nie publikacji książkowych.

Straty archiwaliów diecezji kieleckiej w latach 1939-1945

Andrzej Kwaśniewski — 2025-12-31

Straty akt diecezji kieleckiej w czasie drugiej wojny światowej zostały oszacowane na podstawie źródeł archiwalnych podanych krytyce oraz uzupełnieniu danych poprzez przywołanie literatury. Kuria Diecezjalna w Kielcach straciła poprzez spalenie akta 576 kapłanów obejmujące 192 fascykuły. Zniszczono głównie aktualne akta dwudziestowieczne księży żyjących. Strata kadrowa Archiwum Diecezjalnego w Kielcach to osoba ks. Franciszka Mazurka wywiezionego i uśmierconego w niemieckim obozie koncentracyjnym. Ks. F. Mazurek był pierwszym organizatorem nowoutworzonej instytucji. Po jego śmierci pod naciskiem władz okupacyjnych wywieziono również zasób Archiwum Diecezjalnego w Kielcach z kurii do klasztoru na Karczówce w Kiecach. Straty archiwów parafialnych dotyczyły archiwaliów staropolskich oraz akt dziewiętnastowiecznych i dwudziestowiecznych. Archiwa parafialne złożone były ze zbioru ksiąg metrykalnych oraz pozostałych akt nazywanych w źródłach „aktami parafialnymi”, które były w praktyce aktami niemetrykalnymi. Największe straty w archiwach parafialnych na ternie diecezji wystąpiły w parafiach, które były bezpośrednim teatrem działań wojennych. W Parafiach Szydłów, Stopnica, Oleśnica, Pacanów, Lisów i Skalbmierz zniszczone zostały akta staropolskie oraz dziewiętnastowieczne i współczesne. Parafie te utraciły szereg źródeł niemetrykalnych sięgających epoki staropolskiej. Wśród wymienionych Parafia Pacanów odznaczała się wyjątkowo bogatym zasobem źródeł niemetrykalnych z okresu XVII i XVIII wieku oraz dziewiętnastowiecznych. Całkowicie zniszczone zostały akta Parafii Kargów. Jednak w tej parafii nie było przed zniszczeniem staropolskich akt metrykalnych. W Parafii Tuczępy utracone zostały metrykalia staropolskie; zachowały się metrykalia dziewiętnastowieczne, jednak zdekompletowane. W parafiach Świniary Zborówek i Potok utracone zostały akta parafialne -niemetrykalne, akta metrykalne od czasów staropolskich ocalały jednak zdekompletowane. Straty mniejszych rozmiarów, zdekomletowanie i rozproszenie zasobu dotyczy parafii Koniecpol, Goleniowy, Kurzelów i Chęciny. Dziś zasób tych instytucji znajduje się archiwach parafialnych, archiwum diecezjalnym, instytucjach państwowych oraz zapewne w rękach prywatnych. Staropolskie metrykalia z Koniecpola, Goleniów i Kurzelowa częściowo ocalały poprzez działalność instytucji państwowych. Obecnie księgi metrykalne z Koniecpola przechowywane są w Archiwum Państwowym w Kielcach, księgi metrykalne z Kurzelowa w Wojewódzkiej i Miejskiej Bibliotece Publicznej im. Józefa Piłsudskiego w Łodzi, księga metrykalana z Goleniów w Archiwum Państwowym w Częstochowie. Straty mniejszych rozmiarów i dotyczące akt kancelaryjnych nie mających wówczas statusu archiwalnego dotyczą parafii: Proszowice, Bodzentyn, Daleszyce, Słupia k. Jędrzejowa, Rokitno, Chrząstów, Kluczewsko, Krasocin, Szczekociny, Obiechów, Wodzisław, Małogoszcz, Jurków, Kielce – Parafia Niepokalanego Serca Matki Boże, Białogon, Masłów, Suków, Gnojno, Chrząstów, Kluczewsko, Rokitno, Brzeziny, Masłów, Krasocin, Białogon i in. Losy wojny doprowadziły do utraty archiwaliów zniszczonych w działaniach wojennych i w chaosie przemarszu wojsk sowieckich. W alternatywnym wyniku wojny przez archiwaliami kieleckim jawiło się widmo zagrożenia niemieckim rabunkiem.

Praca na Litwie ks. Adolfa Trusewicza ze Zgromadzenia Misji

Józef Marecki — 2025-12-31

W Archiwum Instytutu Wydawniczego Księży Misjonarzy “Nasza Przeszłość” znajdują się wspomnienia ks. Adolfa Trusewicza CM, który po II wojnie światowej duszpasterzował na Litwie. Tekst dostarcza wielu interesujących wiadomości o życiu litewskich katolików, złożonych relacjach społeczo-politycznych i religijnych na terenie Związku Sowieckiego, codziennych problemach kapłanów pracujących w trudnych warunkach komunistycznej rzeczywistości, ich osobistych kontaktach oraz zmaganiach z urzędnikami państwowych władz. Autor wspomnień przedstawił obiektywny obraz środowisk polskich na terenie Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. To także interesująca lektura o odradzającym się w latach 90. XX wieku Kościele katolickim w państwie litewskim i kontaktach duchowieństwa litewskiego z polskimi kapłanami. Pisane z perspektywy czasu wspomienia są wyważonym, aczkolwiek subiektywnym osądem duszpasterskiej działalności i spostrzeżeń autora.

Zniszczenia miejsc kultu i dóbr kultury religijnej w diecezji katowickiej w latach 1939-1945

Henryk Olszar ks. — 2025-12-31

Śląsk przez swoje położenie zawsze był pokrzywdzony przez losy historii. W 1945 roku stał na linii zmagań wojennych, których efektem były ruiny świątyń, kaplic, klasztorów, probostw, dewastacje dóbr kultury religijnej. Przez ccałą okupację trwał rabunek dzwonów, dzieł sztuki, cennych archiwaliów, paramentów liturgicznych, parafialnych i należących do księży zbiorów bibliotecznych, nieuzasadniony żadnymi przepisami prawnymi. Diecezja katowicka straciła w wyniku niemieckich konfiskat i zwykłych rabunków 132 dzieła sztuki: rzeźby, ornaty, obrazy, 233 przedmioty ze srebra, 86 zespołów archiwaliów, 22 276 jednotek akt, 30 182 tomy książek zgromadzonych w parafialnych zbiorach bibliotecznych. Z wież 223 kościołów i wieżyczek 25 kaplic położonych w granicach diecezji katowickiej zdjęto 557 dzwonów o łącznej wadze 292 151,5 kg, czyli ponad 292 ton. W czasie II wojny światowej w diecezji katowickiej zniszczono 53 świątynie, co stanowiło 5,81% ogółu strat w Polsce.

Badania demograficzno-historyczne nad diasporą polską w Brazylii. Zarys problematyki

Piotr Rachwał — 2025-12-31

Artykuł stanowi próbę syntetycznego ujęcia stanu badań demograficzno-historycznych nad diasporą polską w Brazylii, ze szczególnym uwzgłędnieniem problematyki migracji i osadnictwa w drugiej połowie XIX i pierwszych dekadach XX wieku. Autorzy wskazują na zaskakująco skromny dorobek badań klasycznej demografii historycznej, mimo licznych publikacji dotyczących historii Polonii brazylijskiej. Omawiają podstawowe zagadnienia metodologiczne ramy chronologiczne i przestrzenne badan, a także formułują postulaty dotyczące dalszych kierunków eksploracji źrodłowej, w tym konieczność opracowania nominatywnej bazy danych opartej na parafialnych księgach metrykalnych. Szczególną uwagę poświęcają analizie dorobku brazylijskiego środowiska akademickiego, z uwzględnieniem prac Ruy’a Christovama Wachowicza i Marty de Souza L. Brodbeck, którzy w oparciu o klasyczne metody demografii historycznej badali społeczności parafialne polskiego pochodzenia. Artykuł wskazuje również na potrzebę podjęcia systematycznych badań porównawczych, które umożliwiłyby wychwycenie specyfiki przemian demograficznych wśród polskich migrantów i ich potomków w Brazylii na tle populacji polskiej i inych grup etnicznych.

Dwa gotyckie krzyże relikwiarzowe z kościoła św. Jakuba w Toruniu w Muzeum Diecezjalnym w Toruniu w świetle najnowszych badań

Juliusz Raczkowski — 2025-12-31

W niedużym zespole średniowiecznego złotnictwa, zachowanym z dziedzictwa Torunia i państwa zakonnego w Prusach, uwagę zwracają dwa sporych rozmiarów krzyże relikwiarzowe, przeznaczone pierwotnie dla partykuł drzewa Krzyża św., przechowywane w Muzeum Diecezjalnym w Toruniu a wcześniej w Pelplinie. Są to dzieła ze złoconego srebra, inkrustowane i grawerowane; oba w literaturze wiązane są z kościołem św. Jakuba w Toruniu, gdzie znajdowały się od XIX w. Autorzy dokonują rozwarstwienia obu zabytków, wskazując na ich strukturalną złożoność, analizują ich formę i zdobienia, materiał (w analizie wykorzystano badania składu pierwiastkowego stopów metali z zastosowaniem XRF) i technikę wykonania. Wskazują na zróżnicowanie historyczne struktury obu dzieł, w które czytelne są wielokrotne przekształcenia, jak aktualizacja stylowa, zmiana funkcji, naprawy i inne. Żadne z nich nie znajdowało się pierwotnie w kościele św. Jakuba, w którym w średniowieczu odnotowane relikwie drzewa Krzyża św. Mniejszy obiekt (nr inw. MDT-Z-51) może pochodzić od cysterek-benedyktynek (które w kościele św. Krzyża miały tę relikwię) i być może wraz z nimi po reformie trafił do kościoła św. Jakuba. W obecnej formie integruje części trzech różnych XV-wiecznych przedmiotów, z których przynajmniej stopa została dodana dopiero w XX wieku. Większy z krzyży (nr inw. MDT-Z-55), niezwykle kunsztownej roboty, to być może znany z toruńskich źródeł dominikańskich Crux argentea deaurata. Jego główna część, najprawdopodobniej nadreńskiej proweniencji artystycznej, pochodzi z końca XIV wieku; XVII-wieczna stopa, dodana najpewniej przez dominikanów, to dzieło miejscowe z warsztatu Albrechta I Weimmera. Do kościoła św. Jakuba trafiła najpewniej po 1834 r. (kasaty pruskie).

Ekonomiczne aspekty dziedzictwa sakralnego

Beata Sadowska — 2025-12-31

Głównym celem badania było postrzeganie zabytków sztuki sakralnej przez jednostkę społeczną z perspektywy ekonomii behawioralnej i finansów behawioralnych. Konkretnym celem jest znalezienie odpowiedzi na pytanie: Czy jednostka społeczna byłaby skłonna płacić podatek za ochronę zabytków sztuki sakralnej i jeśli „tak”, to w jakiej wysokości? Opracowanie przygotowano na podstawie przeglądu literatury źródłowej oraz wyników własnych badań empirycznych autorów. W badaniu zastosowano analizę literatury wtórnej, metodę jakościową (podejście oparte na analizie dokumentów i obserwację) oraz metody ilościowe (ankiety). Zastosowano test ANOVA Kruskala-Wallisa i test chi-kwadrat Pearsona. Kościół jest obiektem najczęściej kojarzonym z zabytkiem sztuki sakralnej, osoby badane najwyżej oceniły rozwój turystyki poprzez lokowanie zabytków sztuki sakralnej w danej miejscowości, zaś najniżej walory jednostki społecznej. Ekonomię i finanse postrzega się tu jako dziedziny, na które wpływ ma fakt, że zabytek sztuki sakralnej jest częścią danej miejscowości – rozwój turystyki religijnej generuje większe dochody dla budżetów samorządów lokalnych i pozwala na rozwój miast czy regionów. Jednocześnie te korzyści materialne dotyczą poziomu makro, podczas gdy na poziomie mikro (jednostka, osoba) zamiast materialnych występują korzyści duchowe i emocjonalne. Tylko 5% ankietowanych jest skłonnych płacić podatek za konserwację zabytków.

Pracownia Inwentaryzacji i Digitalizacji Zabytków Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II w Krakowie a ochrona zabytków sakralnych i archiwów kościelnych w Małopolsce

Józef Skrabski — 2025-12-31

Istniejąca od 2007 roku Pracownia Inwentaryzacji i Digitalizacji Zabytków Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II w Krakowie prowadzi systematyczne prace inwentaryzacyjne w kościołach archidiecezji krakowskiej i diecezji bielsko-żywieckiej. W przeciągu 18 lat zdołano opracować karty inwentarzowe i wykonać nowoczesną dokumentację fotograficzną w pona 200 świątyniach diecezjalnych oraz w kilku klasztorach, w tym opactwa Mniszek Benedyktynek w Staniątkach, Reformatów w Wieliczce, Pilicy i Kętach, Bernardynów w Alwerni oraz Cystersów w Mogile. W efekcie powstała unikatowa baza danych, obejmująca na dzień dzisiejszy 26 178 dzieł sztuki i 2 portale. Pierwszy - Rzemiosło Artystyczne w Małopolsce (https://ram.upjp2.edu.pl) - udostępnia wszystkie dzieła rzemiosła artystycznego opracowane w ramach projektu NPRH. Drugi, finansowany ze środków unijnych - Sakralne Dziedzictwo Małopolski (https://sdm.upjp2.edu.pl) - zawiera opracowania naukowe wybranych (ponad 4000), najcenniejszych dzieł sztuki w szerszym kontekście dziejów miejscowości i parafii, których zarys opracowano w ramach projektu. W efekcie powstał również drukowany katalog zbiorów artystycznych opactwa Mnieszek Benedyktynek w Staniątkach. Obok dzieł sztuki w Pracowni podjęto systematyczną digitalizację archiwaliów kościelnych, od najstarszych parafialnych ksiąg metrykalnych po akta wizytacji biskupich oraz akta urzędów biskupich w Krakowie i Lwowie. Mniejszą część materiałów opracowano w ramach wspomnianego portalu Sakralne Dziedzictwo Małopolski, a większą w projekcie unijnym Cyfrowe Archiwum Archidiecezji Krakowskiej (https://caak.upjp2.edu.pl); w sumie udostępniono ponad 1200 jednostek archiwalnych (ok. 1 mln zdjęć).

Postscriptum do badań nad rękopisami kroniki Marcina Polaka w zbiorach polskich: Ms 189 Archiwum Archidiecezjalnego i Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu

Jacek Soszyński — 2025-12-31

Kronika papieży i cesarzy Marcina Polaka to najpopularniejsza kronika uniwersalna łacińskiej kultury średniowiecznej. Jej tradycja rękopiśmienna na ziemiach polskich została przeanalizowana w monografii opublikowanej przez autora artykułu w 1995 roku. Tymczasem w trakcie prac nad inwentarzem rękopisów średniowiecznych w zbiorach polskich (Manuscirpta.pl) został odkryty kolejny pełen odpis Kroniki Marcina – Ms 189 Archiwum Archidiecezjalnego i Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu. Artykuł niniejszy ma za zadanie opisać i przeanalizować nowoodkryty rękopis oraz skonfrontować wyniki tej analizy z dokonanymi wcześniej badaniami nad całością tradycji rękopiśmiennej w Królestwie Polskim, na Śląsku i Pomorzu. Przeprowadzone badania, w tym analiza statystyczna współczynnika podobieństwa rękopisów, umiejscowiły rps 189 w jednym z trzech rozgałęzień tradycji rękopiśmiennej, plasując go w bliskim towarzystwie trzech innych kodeksów o proweniencji śląskiej i krakowskiej. Wszystkie wyliczenia wykazały współczynnik podobieństwa w przedziale 0,75 – 0,64 (gdzie 0 oznacza całkowity brak zbieżności, a 1 – identyczność przekazów). Ubocznym efektem przeprowadzonej procedury było potwierdzenie prawidłowości pierwotnie przyjętej metodologii badawczej.

Zniszczenia kościołów diecezji sandomierskiej na przyczółku sandomierskim w 1944 r. w świetle sprawozdań proboszczów

Bogdan Stanaszek ks. — 2025-12-31

Sprawozdania proboszczów dotyczące zniszczeń kościołów, które napłynęły do kurii sandomierskiej wiosną 1945 r., są nieocenionym źródłem do badania strat wojennych w parafiach. Zawierają one bardzo ważne informacje na temat kościołów na przyczółku baranowsko-sandomierskim. Ustalono, że całkowicie zniszczonych zostało 5 kościołów (6 % ogółu), a uszkodzeniom, niekiedy bardzo poważnym, uległo 49 świątyń i 2 tymczasowe kaplice (63 %). Strat nie można rozpatrywać jedynie w zakresie materialnym. Prawie wszystkie świątynie były zabytkami, a wyposażenie niektórych posiadało bezcenny walor. Szkody w zakresie dziedzictwa kulturowego okazały się ogromne. Nie należy zapominać o skutkach duchowych, gdyż świątynie stanowiły dla parafian centrum życia religijnego, a niektóre wspólnoty zostały ich na dłuższy czas pozbawione.

Katolicy obrządku łacińskiego w Rosji (Stan z grudnia 1797 roku)

Jan Szczepaniak — 2025-12-31

Ze względu na stan zachowania źródeł, charakter ekonomiczny polskich i rosyjskich spisów ludności z przełomu XVIII i XIX w., zasady jakimi się kierowano przy zbieraniu danych nie znamy liczby katolików obrządku łacińskiego, którzy w wyniku rozbiorów stali się obywatelami Cesarstwa Rosyjskiego. Takie dane można pozyskać wyłącznie na podstawie nowej kwerendy źródłowej, która stała się możliwa po rozpadzie Związku Sowieckiego. Kwerendę tę przeprowadzono w latach 2008-2019 w archiwach białoruskich, litewskich, polskich, rosyjskich i ukraińskich. W jej efekcie zgromadzono jednorodny materiał źródłowy dotyczących prawie wszystkich parafii łacińskich w Rosji z końca XVIII wieku lub początku następnego stulecia. Z 866 parafii funkcjonujących w grudniu 1797 roku nie odnaleziono dokumentów dla 14 z nich. Dokumenty, które stały się podstawą do obliczenia liczny katolików obrządku łacińskiego w Rosji pod koniec XVIII wieku to: raporty plebanów o stanie parafii z końca 1797 roku oraz protokoły wizytacyjne z lat 1796-1805. Odnotowano w nich liczbę wiernych w różny sposób. Prawie zawsze podano liczbę osób zobowiązanych do wielkanocnej spowiedzi i Komunii św. W przypadku 506 parafii, z 866 istniejących wówczas w Rosji (58%), określono także liczbę małych dzieci niedopuszczonych jeszcze do sakramentów. W oparciu o zasady przyjęte przez demografów w pozostałych parafiach do liczby paschantes doliczono ok. 25% osób - małych dzieci. Wyniki obliczeń uporządkowano zgodnie z podziałem administracyjnym Kościoła łacińskiego, obowiązującym przy końcu 1797 roku. W Rosji było wówczas pięć diecezji: archidiecezja mohylewska, diecezje - żmudzka, inflancka, pińska i latyczowska, z których tylko 2 pierwsze miały kanoniczną aprobatę Stolicy Apostolskiej. Z dokonanych obliczeń wynika, że zamieszkiwało w nich 1 857 267 wiernych, z tego 1 367 610 osób zobowiązanych do przestrzegania IV przykazania kościelnego oraz 489 657 małych dzieci, nie mogących przystępować do spowiedzi i Komunii św. Biorąc pod uwagę charakter ówczesnych źródeł liczby te należy traktować z ostrożnością, ale istnieją argumenty pozwalające uznać je za bliskie rzeczywistości.

Dziewiętnastowieczna ikonografia ludowa Matki Boskiej Saletyńskiejw zbiorach Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie

Piotr Szweda MS — 2025-12-31

Wiek XIX był w dziejach Kościoła katolickiego okresem szczególnie intensywnego rozwoju kultu maryjnego dzięki wielu prywatnym objawieniom maryjnym, zwłaszcza we Francji. 19 września 1846 roku we francuskich Alpach w La Salette Maryja ukazała się dwójce dzieci przekazując im swoje orędzie. Były to Mélanie-Françoise Mathieu-Calvat (1831-1904) i Maximin-Pierre Giraud (1835-1875). Stosunkowo szybko, bo już rok później, wieść o tym wydarzeniu dotarła do Polski dzięki publikacji ks. Jana Laxý’ego pt. Historya cudownego zjawienia się N. P. Maryi dwom pastuszkom na górze Salette we Francji i innych, które zaczęto wydawać w następnych latach. Czternaście obrazów Matki Boskiej Saletyńskiej znajdujących się w zasobach Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie, powstałych bez oparcia na wzorach oficjalnej sztuki kościelnej, jest pewnego rodzaju wyjątkiem na terenie malarstwa ludowego i tworzy specyficzny typ przedstawienia, nieznany poza granicami południowej Polski. Zdecydowanie różnią się od francuskich przedstawień zarówno pod względem stroju Matki Boskiej, jak i dzieci, a także przez obecność zabudowań klasztornych lub wioski La Salette. Podstawowym źródłem inspiracji dla polskich ludowych malarzy była wielokrotnie wydawana broszura autorstwa ks. Jana Laxý’ego. W obrazach tych zastosowano najprostszy rodzaj kompozycji osiowej, w której centralna postać dominuje nad resztą przedstawienia. Pejzaż, pozbawiony bezpośredniego związku z główną postacią, pełni funkcję tła, zaś scena rozgrywająca się na jego tle pełni rolę atrybutu. Przestrzeń starano się ująć trójwymiarowo, dzieląc ją na kolorystyczne pasy i umieszczając zabudowania na linii horyzontu, choć bez zachowania proporcji między elementami architektury, postaciami dzieci i zwierząt. Dzięki zastosowaniu podziału kompozycji na sferę niebieską i ziemską dostrzegalna jest tendencja do pełnego zagospodarowania powierzchni obrazu, dlatego też jako uzupełnienie unoszącej się do nieba Matki Boskiej umieszczono trzy głowy aniołów, tworzące wieniec z chmur. Rzadko możemy znaleźć na nich datację, a tym bardziej sygnaturę malarską. Jest to rodzaj malarstwa ludowego, związanego genetycznie z regionem południowej Polski w okresie XIX wieku.

Przyczynek do historii kamienieckiego kolegium wikariuszy katedralnych

Mikołaj Walkowicz — 2025-12-31

Kamienieckie kolegium wikariuszy katedralnych, założone w 1485 roku, stanowiło jedno z pierwszych organów o podobnej strukturze na terenie diecezji ze stolicą w Kamieńcu Podolskim. Z powodu skąpej bazy źródłowej, dzieje tej wspólnoty do końca XVI wieku pozostają szerzej nieznane. Odkryte w zbiorach Centralnego Państwowego Archiwum Historycznego we Lwowie pokwitowanie, wystawione 1500 roku przez wikariuszy za pobór należnego im uposażenia, jest jednym z nielicznych dokumentów, obrazujących ekonomiczne podstawy funkcjonowania tej wspólnoty. W artykule, na kanwie informacji możliwych do uzyskania z analizy tego dokumentu, przedstawiono kilka wniosków dotyczących prawnego statusu kapituły oraz organizacji systemu celnego na Podolu na przełomie XV i XVI wieku.

Centralne urzędy biskupstwa kamieńskiego

Grzegorz Wejman ks. — 2025-12-31

W 2024 roku przyypadło 900-lecie pierwszej wyprawy misyjnej biskupa bamberskiego Ottona na Pomorze. Została ona podjęta i sfinansowana w całości przez polskiego księcia Bolesława Krzywoustego. Owocem jej, a także drugiej, z 1128 roku, było biskupstwo pomorskie z siedzibą w Wolinie, przeniesione następie do Kamienia Pomorskiego, które trwało do 12 października 1545 roku. Po 400 latach diaspory katolickiej na Pomorzu (ze względu na dominujące wyznanie protestanckie), 15 sierpnia 1945 roku prymas Polski kard. August Hlond, działając na mocy specjalnych uprawnień Stolicy Apostolskiej, powołał ks. dr. Edmunda Nowickiego na rządcę jednostki kościelnej na Pomorzu Zachodnim i ziemi lubuskiej, która w nawiązaniu do średniowiecznej historii otrzymała nazwę: administracja apostolska kamieńska, lubuska i prałatury pilskiej. Również diecezja szczecińsko-kamieńska, powołana do istnienia 28 czerwca 1972 roku, odwołuje się do tej szlachetnej spuścizny. A biskupstwo kamiskie w swoich 400-letnich dziejach cieszyło się statutem średnio uposażonego i dobrze funkcjonującego duszpastersko. Pochodzącym z różnych części Europy: Pomorza Zachodniego, Rzeszy Niemieckiej, Danii, Polski, Warmii, Zakonu Krzyżackiego, Czech i Włoch. 29 biskupom i 7 elektom udało się stworzyć dobrze funkcjonujące struktury centralne, mające swoje odbicie w dość prężnie rozwijającym się życiu religijnym. W tym dziele wspomagało ich 18 biskupów pomocniczych, przy czym aż 14 rekrutowało się ze wspólnot zakonnych. Immediacja biskupstwa spowodowała, iż w Kamieniu spotykamy także 10 administratorów. W organizację diecezji mocno wpisała się także kapituła katedralna w Kamieniu i kolegiackie w Kołobrzegu, Ostrowie (Güstrow), Szczecinie NMP i św. Ottona, Myśliborzu oraz Gryfii (Greifswald). To z ich szeregów biskup powoływał duchownych na ważne funkcje diecezjalne. Na 16 znanych wikariuszy generalnych (urząd pojawił się w 1299 roku) 5 to członkowie kapituł, a także 4 archidiakonów, 6 biskupów pomocniczych i 1 opat kołbacki. Od 1305 roku zaczął funkcjonować także urząd oficjała generalnego, którego liczba po reorganizacji wzrosła do 10 u schyłku biskupstwa. Również przeobrażenie przechodził urząd archidakona; pod koniec XIII wieku biskupstwo było podzielone na 17 prezbiteriatów, a na początku XVI – na 7 archidiakonatów wielkich, tzn. powiązanych z kapitułą kamieńską, i 5 archiprezbiteratów na terenie Nowej Marchii. Ważniejsze sprawy dotyczące życia diecezji załatwiano na 9 znanych synodach diecezjalnych. W stolicy biskupiej istniała dobrze funkcjonująca szkoła katedralna, a u dominikanów kamieńskich – szkoła konwentualna, niemniej wyjątkowym osiągnięciem dla całej diecezji było powołanie do istnienia – 29 maja 1456 roku – uniwersytetu w Gryfii. Należy także odnotować, iż w Kamieniu Pomorskim funkcjonowały 4 kancelarie: biskupia, oficjała generalnego, kapituły katedralnej i zakonu dominikańskiego.

Spis nowicjuszy klasztoru kanoników regularnych z Żagania w średniowieczu. Przyczynek do badań nad składem osobowym konwentu

Zbigniew Witczak — 2025-12-31

W artykule przeprowadzono analizę osób przyjmowanych do klasztoru Kanoników Regularnych w Żaganiu do początku XVI wieku. Jako podstawę źródłową wykorzystano wiadomości zawarte w kronice klasztornej oraz spisie nowicjuszy, który obecnie przechowywany jest w Archiwum Archidiecezjalnym we Wrocławiu. W pracy skupiono się na następujących zagadnieniach: prezentacja osób przyjmowanych do zakonu, wskazanie miejsc, z których się rekrutowały, jakie nosily imiona, czy wśród wstępujących powtarzały się nazwiska, jaki był ich wiek oraz czy i ile lat po wstąpieniu przyjmowali oni funkcję opata. Dodatkowo analizowano, kiedy rekrutacja do opactwa była największa i czy mogła mieć na to wpływ osoba sprawująca wówczas urząd opata.

Legaty książkowe w testamentach duchownych z krakowskich Acta Episcopalia z XVII wieku.

Elżbieta Elena Wróbel — 2025-12-31

Wśród 106 zachowanych w krakowskich Acta Episcopalia testamentów duchownych z XVII wieku aż 72 zawierały legaty książkowe. Wskazują one pośrednio także na fakt posiadania przez ówczesnych księży osobistych bibliotek, zawierających książki wykorzystywane przez nich zarówno w duszpasterstwie, jak i w pracy naukowej (w przypadku wykładowców). Pomimo większej dostępności książki po wynalezieniu druku nadal była ona używana przede wszystkim w środowiskach o wysokim stopniu alfabetyzacji. Książka była także przedmiotem wartościowym, chętnie przekazywanym w testamentach zarówno innym księżom, jak i osobom z rodziny, zwłaszcza studentom, dla których stanowiła cenny legat. Duchowni nie zapominali też o wzbogaceniu własnym księgozbiorem bibliotek kościołów, w których pracowali, lub z miejscowości, skąd pochodzili. W świetle analizy prezentowanych testamentów wydaje się, że osobista majętność testatora w niewielkim stopniu wpływała na fakt posiadania książek, chociaż niewątpliwie mogła wpłynąć na ich liczbę. Jednakże testamenty, w odróżnieniu od inwentarzy, rzadko prezentują liczbę tomów składających się na osobistą bibliotekę testatora, lepiej zaś pozwalają poznać jego relacje z innymi ludźmi.

Kościół katedralny p.w. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Charkowie (1887-1891): finansowe aspekty powstania w świetle źródeł archiwalnych

Lubow Żwanko — 2025-12-31

W artykule przedstawiono historię budowy kościoła pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Charkowie, który wzniesiono w latach 1887-1891. Od 2002 roku świątynia pełni funkcję katedry diecezji charkowsko-zaporoskiej. W XIX wieku był to jedyny kościół dla katolików, w którym gromadzili się licznie Polacy, z różnych warstw społecznych (m.in. żołnierze armii carskiej). Badania naukowe oparto na dokumentacji archiwalnej przechowywanej w Państwowym Archiwum Obwodu Charkowskiego. Kościół powstał w stylu neogotyckim według projektu architekta Bolesława Michałowskiego. Budową kierował ks. Piotr Kisarzewski, proboszcz parafii w Charkowie. W artykule przedstawiono informacje dotyczące procesu zbierania funduszy na budowę świątyni i ukazano zasięg terytorialny zbiórek (europejska część Imperium Rosyjskiego oraz Galicja). Ustalono również, z jakich warstw i grup społecznych pochodzili donatorzy. Wśród mecenasów budowy znaleźli się przedstawiciele znanych polskich rodów arystokratycznych: Branickich, Sanguszków, Potockich, Sobańskich, Sapiehów.

Odpowiedź na zastrzeżenia dziewięciu pozytywnych głosów Konsultorów Teologów względem Positio w procesie beatyfikacyjnym i kanonizacyjnym Sługi Bożego Kardynała Augusta Hlonda, Prymasa Polski

Stanisław Zimniak — 2025-12-31

Positio super vita, virtutibus, fama sanctitatis Sługi Bożego kard. Augusta Hlonda, prymasa Polski, członka Zgromadzenia Salezjańskiego oraz założyciela Societatis Christi pro Emigrantibus (1881-1948), została poddana głosowaniu na Specjalnym Kongresie Konsultorów Teologicznych w dniu 9 marca 2017 roku. Positio, której relatorem był ks. Ambroży Eszer OP, uzyskała jednogłośną aprobatę - dziewięć głosów "za" na dziewięć oddanych. W następstwie głosowania Postulacja Generalna Zgromadzenia Salezjańskiego została poproszona o odniesienie do kilku zastrzeżeń i pytań sformułowanych przez konsultorów. Dotyczyły one przede wszystkim okoliczności związanych z obsadą urzędów administratorów apostolskich w okresie bezpośrednio powojennym, a w szczególności kwestii prawdomówności prymasa Hlonda. Ponadto wskazano na brak udokumentowanej opinii ówczesnych biskupów niemieckich oraz na potencjalny wpływ ich "zastrzeżeń" na przebieg procesu. Wyrażono również wątpliwości co do heroicznego praktykowania przez Sługę Bożego cnót roztropności i sprawiedliwości. Ostatnia uwaga odnosiła się do problematyki ślubów zakonnych i przebiegu studiów. Niniejszy artykuł stanowi odpowiedź na powyższe zastrzeżenia.