Między wolnym wyborem a przymusem. Podejmowanie decyzji przez osoby korzystające z pomocy postpenitencjarnej
Katarzyna Lenart-Kłoś
Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II , Polskahttps://orcid.org/0000-0001-6429-6152
Abstrakt
Celem artykułu jest analiza sposobów interpretowania przez byłych osadzonych własnych decyzji dotyczących zamieszkania w domach prowadzonych przez ośrodki pomocy postpenitencjarnej. Podejmowanie decyzji na etapie opuszczania jednostki penitencjarnej wpływa na dalsze życie ludzi, którzy weszli w konflikt z prawem. Istotne jest zbadanie, czy postrzegają wybór takiej formy wsparcia mieszkaniowego jako autonomiczną decyzję życiową, czy raczej jako rezultat przymusu sytuacyjnego. Zrealizowano badania jakościowe – wywiady pogłębione. Ujawniono, że decyzje o skorzystaniu z zamieszkania w domu pomocy postpenitencjarnej wynikają z przymusu sytuacyjnego, życiowego, sytuują się na granicy wyboru i przymusu, a także stanowią rezultat wyboru – świadomego, z rozsądku, w wyniku kalkulacji, związanego z przyjętą strategią zmiany życia. Wiedza o źródłach decyzji podejmowanych w takich kluczowych momentach życia – w jakim stopniu są wynikiem wolnego wyboru, a w jakim konieczności – może prowadzić do zmian w praktykach pracy z osobami opuszczającymi zakłady karne oraz wspierać indywidualizację działań pomocowych.
Słowa kluczowe:
wybór, przymus, pomoc postpenitencjarna,, autonomia, byli więźniowie, alienacjaBibliografia
Bauman, Zygmunt. Socjologia. Translated by Jerzy Łoziński, Poznań: Wydawnictwo Zysk i S-ka, 1996.
Becker, Gary. Ekonomiczna teoria zachowań ludzkich. Translated by Helena Hagemejer and Krzysztof Hagemejer. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1990.
Biel, Krzysztof. “Determinanty readaptacji społecznej w narracjach byłych skazanych z Centrum Integracji ‘Pro Domo’ w Krakowie.” Studia Paedagogica Ignatiana 21, no. 1 (2018): 159–74.
Bourdieu, Pierre. Dystynkcja: Społeczna krytyka władzy sądzenia. Translated by Piotr Biłos. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2005.
Bourdieu, Pierre. “The Forms of Capital.” In Handbook of Theory and Research for the Sociology of Education. Edited by John G. Richardson. Westport: Greenwood, 1986.
Choińska, Agnieszka K. “Zastosowanie koncepcji kapitału Pierre’a Bourdieu do klasyfikacji czynników społecznych wpływających na zdrowie psychiczne młodzieży szkolnej.” Miscellanea Anthropologica et Sociologica 22, no. 2–3 (2021): 45–63.
Ciosek, Mieczysław. Psychologia sądowa i penitencjarna. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001.
Clemmer, Donald. The Prison Community. New York: Holt, Rinehart & Winston, 1940.
Cracknell, Matt. “The Resettlement Net: ‘Revolving Door’ Imprisonment and Carceral (Re)circulation.” Punishment & Society 25, no. 1 (2023): 223–40.
Driessen, Josi M.A., Anja J.E. Dirkzwager, Joke M. Harte, and Henk Aarts. “How Restrictions of Choice Affect the Sense of Agency: The Case of Personal Autonomy in Prison.” Journal of Criminal Psychology 13, no. 4 (2023): 381–93.
Flick, Uwe. Designing Qualitative Research. London: Sage, 2018.
Garland, Brett, Eric Wodahl, and Caryn Saxon. “What Influences Public Support of Transitional Housing Facilities for Offenders During Reentry?” Criminal Justice Policy Review 28, no. 1 (2014): 18–40.
Giddens, Anthony. Social Theory and Modern Sociology. Cambridge: Polity Press, 1993.
Goffman, Erving. “Charakterystyka instytucji totalnych.” Translated by Zbigniew Zwoliński. In Współczesne teorie socjologiczne. Edited by Aleksandra Jasińska-Kania, Lech M. Nijakowski, Jerzy Szacki, and Marek Ziółkowski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2006.
Jarzębińska, Aneta. “Pomoc penitencjarna i postpenitencjarna udzielana przez Służbę Więzienną.” Przegląd Policyjny 159, no. 3 (2025): 110–29.
Klik, Anna, and Kamil Miszewski. “Metody pracy z byłymi więźniami w ośrodkach readaptacyjnych.” Szkoła Specjalna 85, no. 4 (2024): 293–308.
Kostrzyńska, Małgorzata. “Bezdomność, czyli co? Próba teoretycznego uporządkowania zjawiska.” Kwartalnik Pedagogiczny, no. 4 (242) (2016): 221–38.
Kwiatkowski, Bartosz. “Przeżycia traumatyczne osób pozbawionych wolności i ich konsekwencje: Funkcjonalne wsparcie psychologiczne i społeczne dla osadzonych po doznanej traumie.” Polskie Forum Psychologiczne 27, no. 2 (2022): 202–20.
Matza, David. Delinquency and Drift. New York, London, and Sydney: Wiley & Sons, 1964.
Michalczyk, Tadeusz. “Zachowania społeczne a sfera racjonalnych wyborów — aspekt komunikacji społecznej.” Prace Naukowe Akademii im. Jana Długosza. Pedagogika 13 (2004): 275–84.
Mourão, Ana, Marta Sousa, Marlene Ferreira, Leonel C. Gonçalves, Sónia Caridade, and Olga Cunha. “Beyond Recidivism: A Systematic Review Exploring Comprehensive Criteria for Successful Reintegration After Prison Release.” Criminal Justice and Behavior 52, no. 8 (2025): 1173-99.
Niesporek, Andrzej. Podejście systemowe w klasycznej teorii socjologicznej. Kraków: 2018. https://www.researchgate.net/publication/328049649_Podejscie_systemowe_w_klasycznej_teorii_socjologicznej.
Novisky, Meghan A., and Robert L. Peralta. “Gladiator School: Returning Citizens’ Experiences with Secondary Violence Exposure in Prison.” Victims & Offenders 15, no. 5 (2020): 594–618.
Nowak, Beata Maria, and Marcin Strzelec. “(Nie)Bezpieczne plany życiowe osób skazanych na karę pozbawienia wolności w kontekście zjawiska powrotności do przestępstwa.” Probacja, no. 3 (2023): 81–104.
Parsons, Talcott. “An Outline of the Social System.” In Theories of Society. Edited by Talcott Parsons, Edward A. Shils, Kaspar D. Naegele, and Jesse R. Pitts. New York and London: Free Press and Macmillan, 1965.
Parsons, Talcott. The Social System. New York: Free Press, 1951.
Parsons, Talcott, and Edward A. Shils. “Values, Motives, and Systems of Action.” In: Toward a General Theory of Action. Edited by Talcott Parsons and Edward A. Shils. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, 1959.
Paternoster, Ray, and Shawn D. Bushway. “Desistance and the ‘Feared Self’: Toward an Identity Theory of Criminal Desistance.” Journal of Criminal Law and Criminology 99, no. 4 (2009): 1103–56.
Petrich, Damon M. “A Self-Determination Theory Perspective on Human Agency, Desistance from Crime, and Correctional Rehabilitation.” Journal of Developmental and Life-Course Criminology 6, no. 3 (2020): 353–79.
Piątek, Krzysztof. “Ośrodek Readaptacyjny ‘Mateusz’ jako sposób odpowiedzi na współczesne tendencje w polskiej pomocy postpenitencjarnej.” In Problemy społeczne: Trwałość i zmienność w dynamicznej rzeczywistości; Księga jubileuszowa z okazji 45-lecia pracy naukowej i dydaktycznej Profesor Jolanty Grotowskiej-Leder. Edited by Andrzej Kacprzak, Marcin Gońda, and Iwona Kudlińska-Chróścicka. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2022.
Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 13 września 2017 r. w sprawie Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej – Funduszu Sprawiedliwości. Dziennik Ustaw, no. 1760 (2017).
Saunders, Benjamin, Julius Sim, Tom Kingstone, Shula Baker, Jackie Waterfield, Bernadette Bartlam, Heather Burroughs, and Clare Jinks. “Saturation in Qualitative Research: Exploring its Conceptualization and Operationalization.” Quality & Quantity 52, no. 4 (2018): 1893–907.
Seeman, Melvin. “On The Meaning of Alienation.” American Sociological Review 24, no 6. (1959): 783–91.
Sykes, Gresham M. The Society of Captives: A Study of a Maximum Security Prison. Princeton, New Jersey: Princeton University Press, 1958.
Turner, Jonathan H. Struktura teorii socjologicznej. Translated by Marta Bucholc et al. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004.
Usman, Hina, and Jillian J. Turanovic. “Chaos Before Peace: The Impact of Exposure to a Prison Riot on Incarcerated Persons.” Journal of Quantitative Criminology 41, no. 3 (2025): 41(3): 387–428.
Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy. Dziennik Ustaw 90, no. 557 (1997).
Woodall, James, Rachael Dixey, and Jane South. “Control and Choice in English Prisons: Developing Healthpromoting Prisons.” Health Promotion International 29, no. 3 (2014): 474–82.
Zhang Chao, Supraja Sankaran, and Henk Aarts. “A Functional Analysis of Personal Autonomy: How Restricting ‘what’, ‘when’ and ‘how’ Affects Experienced Agency and Goal Motivation.” European Journal of Social Psychology 53, no. 3 (2022): 567–84.
Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II https://orcid.org/0000-0001-6429-6152
