Wyprawa do źródeł europejskiej tradycji. W nurcie poezji Romana Brandstaettera
Ryszard Zajączkowski
Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II , Polskahttps://orcid.org/0000-0003-3417-3666
Abstrakt
Artykuł omawia obecność tradycji europejskiej w poezji Romana Brandstaettera. Tekst składa z pięciu części. W części pierwszej, zatytułowanej „Tradycja zapisana w opowieściach”, omówione zostały znane motywy literackie (m.in. Odysa, Antygony, Syzyfa, Golema, Fausta), które w wierszach poety stanowią materiał tematyczny o charakterze uniwersalnym, dotyczą zatem też współczesności. W części drugiej, „Tradycja na drogach Italii”, mowa jest o wierszach nawiązujących do kultury i architektury włoskiej jako dziedziczącej bogatą tradycję antyczną i nowożytną. W pięknie włoskich pejzaży i muzyki poeta odkrywa skuteczną ochronę przed urzeczowieniem, a także sprowadzeniem człowieka do kierującego się względami utylitarnymi wytwórcy bądź zachłannego konsumenta. Część trzecia, „Tradycja literackich mistrzów”, dotyczy dziedzictwa Dantego, Teokryta i Wergiliusza w poezji Brandstaettera. Omówione w niej zostały zastosowane przez niego reminiscencje z dzieł dawnych mistrzów oraz ich sposobów obrazowania. Część czwarta, „Pozostawanie w tradycji”, wskazuje na istotne znaczenie, jakie poeta przywiązuje do trwania w tradycji stojącej u początków śródziemnomorskiej cywilizacji, oraz zagrożenia związane z jej porzuceniem. Czyni to na przykładzie bogactwa kulturowego Sycylii. Część piąta „Non solus, non unus na szlakach tradycji” ukazuje Brandstaettera w kontekście innych polskich pisarzy dwudziestego wieku, którzy podróżując do Włoch, poszukiwali związków Polski z cywilizacją łacińską, z Zachodem oraz z pięknem i bogactwem Południa jako obszarami wielkiej, ocalającej tradycji.
Słowa kluczowe:
poezja Romana Brandstaettera, tradycja, kultura włoska, kultura antycznaBibliografia
Alighieri, Dante. Boska komedia. Translated by Edward Porębowicz. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1975.
Brandstaetter, Roman. “Café Berardo.” In Brandstaetter, Dwie muzy. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1965.
Brandstaetter, Roman. “Carceri.” In Brandstaetter, Dwie muzy. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1965
Brandstaetter, Roman. “Cisza.” In Brandstaetter, Śmierć na wybrzeżu Artemidy: Dramaty, Poezje. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1961.
Brandstaetter, Roman. “Dałem Ci różę.” In Brandstaetter, Dwie muzy. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1965.
Brandstaetter, Roman. “Dąb Torqatto Tassa.” In Brandstaetter, Dwie muzy. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1965.
Brandstaetter, Roman. Dwie muzy. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1965.
Brandstaetter, Roman. “Elegia franciszkańska.” In Brandstaetter, Poezje: Wiersze liryczne, poematy i hymny. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1980.
Brandstaetter, Roman. “Faust zwyciężony.” In Brandstaetter, Poezje: Wiersze liryczne, poematy i hymny. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1980.
Brandstaetter, Roman. Faust zwyciężony. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1958.
Brandstaetter, Roman. “Fragilioni.” In Brandstaetter, Krajobrazy włoskie, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1982.
Brandstaetter, Roman. Hamlet i łabędź. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1988.
Brandstaetter, Roman. Hymny Maryjne. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1965.
Brandstaetter, Roman. “Inne kwiatki św. Franciszka z Assyżu.” In Brandstaetter, Krąg biblijny i franciszkański. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1981.
Brandstaetter, Roman. “Jak ojciec Eliasz uratował duszę doktora Fausta.” In Brandstaetter, Bardzo krótkie i nieco dłuższe opowieści. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1986.
Brandstaetter, Roman. “‘Kaleki’ (Przed obrazem Breugla).” In Brandstaetter, Faust zwyciężony. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1958.
Brandstaetter, Roman. “Koniki morskie.” In Brandstaetter, Dwie muzy. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1965.
Brandstaetter, Roman. “Kopernik: Dramat w trzech aktach.” In Brandstaetter, Noce narodowe: Dramaty wybrane. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1954.
Brandstaetter, Roman. Krajobrazy włoskie. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1982.
Brandstaetter, Roman. “Kronika Prospera.” In Brandstaetter, Dwie muzy. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1965.
Brandstaetter, Roman. “Król i aktor: Sceny dramatyczne.” In Brandstaetter, Noce narodowe: Dramaty wybrane. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1954.
Brandstaetter, Roman. Księga modlitw dawnych i nowych. Poznań: Wydawnictwo W drodze, 1987.
Brandstaetter, Roman. “Madonna z Rawenny.” In Brandstaetter, Dwie muzy. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1965.
Brandstaetter Roman. Marchołt. Warszawa: Wydawnictwo Literackie, 1954.
Brandstaetter Roman. “Meduza.” In Brandstaetter, Dwie muzy. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1965.
Brandstaetter Roman. “Na Ponte Vecchio.” In Brandstaetter, Dwie muzy. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1965.
Brandstaetter Roman. “Napis na grobie poety Caestusa Agrypy w Ravello.” In Brandstaetter, Dwie muzy. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax. 1965.
Brandstaetter, Roman. Noce narodowe: Dramaty wybrane. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1954.
Brandstaetter, Roman. “Oda kumejska.” In Brandstaetter, Dwie muzy. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1965.
Brandstaetter, Roman. Pieśń o moim Chrystusie. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1960.
Brandstaetter, Roman. Pieśń o życiu i śmierci Chopina. Poznań: Wydawnictwo W drodze, 1987.
Brandstaetter, Roman. Poezje: Wiersze liryczne, poematy i hymny. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1980.
Brandstaetter, Roman. “Powrót do Asyżu.” In Brandstaetter, Dwie muzy. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1965.
Brandstaetter, Roman. “Powrót syna marnotrawnego.” In Brandstaetter, Dramaty, Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1986.
Brandstaetter, Roman. “Psalmy żałobne o śmierci mojej żony.” In Brandstaetter, Księga modlitw dawnych i nowych. Poznań: Wydawnictwo W drodze, 1987.
Brandstaetter, Roman. “Sarkofag i grzesznicy.” In Brandstaetter, Dwie muzy. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1965.
Brandstaetter, Roman. “Smutno mi, Boże…” In Brandstaetter, Dwie muzy. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1965.
Brandstaetter, Roman. “Sprawozdanie z przechadzki po Piazza Caracciolo.” In Brandstaetter, Warszawa: Poezje. Instytut Wydawniczy Pax, 1980.
Brandstaetter, Roman. “Sybilla kumejska.” In Brandstaetter, Dwie muzy. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1965.
Brandstaetter, Roman. “Topino.” In Brandstaetter, Krajobrazy włoskie. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1982.
Brandstaetter, Roman. “Toskania.” In Brandstaetter, Dwie muzy. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1965.
Brandstaetter, Roman. “Upadek kamiennego domu.” Dialog, no. 12 (1057): 5–24.
Brandstaetter, Roman. “Wariacje na temat Dantego.” In Brandstaetter, Dwie muzy. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1965.
Brandstaetter, Roman. Wojna żaków z panami. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Iskry, 1954.
Brandstaetter, Roman. “Znaki wolności: Dramat w czterech aktach.” In Brandstaetter, Noce narodowe: Dramaty wybrane. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1954.
[Brandstaetter, Roman, and Romana Brzezińska]. “Do Itaki… Rozmowy z Romanem Brandstaetterem.” Part 2. Życie i Myśl, no. 3-4 (1990): 45–55.
[Brandstaetter, Roman, and Zdzisław Łączkowski]. “Rozmowa z Romanem Brandstaetterem.” Słowo Powszechne, no. 147 (1960): 6.
Camus, Albert. “Mit Syzyfa.” In Camus, “Mit Syzyfa“ i inne eseje. Translated by Joanna Guze. Warszawa: Muza SA, 1999.
Goethe, Johann Wolfgang. Uczeń czarnoksiężnika. Translated by Hanna Januszewska. Warszawa: Nasza Księgarnia, 1953.
Herbert, Zbigniew. “Duszyczka.” In Herbert, Labirynt nad morzem. Warszawa: Fundacja Zeszytów Literackich, 2000.
[Herbert, Zbigniew, and Zofia Jastrzębska]. “Zbigniew Herbert.” In Herbert nieznany: Rozmowy. Edited by Henryk Citko. Warszawa: Fundacja Zeszytów Literackich, 2008.
Jaworska, Krystyna. “Włochy w geograficzno-kulturowych antynomiach Zbigniewa Herberta.” In Herbert i znaki czasu Colloquia Herbertiana (I). Vol. 2. Edited by Elżbieta Feliksiak, Mariusz Leś, and Elżbieta Sidoruk. Białystok: Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza Oddział Białostocki, 2002.
Kłak, Tadeusz. Spojrzenia: Szkice o poezji Tadeusza Różewicza. Katowice: Biblioteka Śląska, 1999.
Konopnicka, Maria. Italia. Warszawa: Gebethner i Wolff, 1901.
Kozińska-Donderi, Diana. Obraz Włoch i motywy włoskie w polskiej prozie 1918–1956. Wrocław: Wydawnictwo: Uniwersytetu Wrocławskiego, 2003.
di Lampedusa, Giuseppe Tomasi. Lampart. Translated by Zofia Ernestowa. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1959.
Maciejewska, Irena. “Italia Leopolda Staffa.” Przegląd Humanistyczny 14, no. 5 (80) (1970): 41–56
Mann, Thomas. Doktor Faustus. Translated Maria Kurecka and Witold Wirpsza. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2018.
Marlow, Christopher. Tragiczna historia doktora Fausta. Translated by Juliusz Kydryński. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1982.
Maver, Giovanni. Literatura polska i jej związki z Włochami. Edited and translated by Andrzej Zieliński, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1988.
Mazan, Alicja. “Wymiary doświadczenia faustycznego w ‘Fauście zwyciężonym” Romana Brandstaettera.” In Postacie i motywy faustyczne w literaturze polskiej: Materiały Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej; Białystok 23–26 października 1997 r. Vol. 2. Edited by Hanna Krukowska and Jarosław Ławski. Białystok: Instytut Filologii Polskiej Uniwersytetu w Białymstoku, 2001.
Mazur, Elżbieta. “Liryczne ‘pocztówki’ z Włoch w perspektywie literackiej geografii zmysłów – na przykładzie ‘Wierszy liguryjskich’ Adama Zagajewskiego i ‘Wyprawy na południe’ Jacka Dehnela.” Studia Filologiczne Uniwersytetu Jana Kochanowskiego 34, part 1 (2021): 371–87.
Morawski, Kalikst. Dante Alighieri. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1961.
Norwid, Cyprian. Cyprian Norwid to Michalina Dziekońska (Legenda). Paris, September 19, 1852. Pisma wszystkie. Vol. 8. Listy 1839–1861. Edited by Juliusz Wiktor Gomulicki. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1971.
Pniewski, Dariusz. Między obrazem i słowem: Studia o poglądach estetycznych i twórczości literackiej Norwida. Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL, 2005.
Pound, Ezra. “ABC czytania.” Translated by Krzysztof Biskupski. In Nowa krytyka: Antologia. Edited by Zdzisław Łapiński. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1983.
Sikorski, Dariusz Konrad. Spór o międzywojenną kulturę polsko-żydowską: Przypadek Romana Brandstaettera. Gdańsk: słowo/obraz terytoria, 2011.
Sokołowska, Katarzyna. “Rozważania o kondycji dwudziestowiecznego Fausta na podstawie Romana Brandstaettera ‘Fausta zwyciężonego.’” In Postacie i motywy faustyczne w literaturze polskiej: Materiały Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej; Białystok 23–26 października 1997 r. Vol. 2. Edited by Hanna Krukowska and Jarosław Ławski. Białystok: Instytut Filologii Polskiej Uniwersytetu w Białymstoku, 2001.
Turek, Andrzej. “Europejczyk i nie jakiś goj.” In Barbara Sawczyk and Andrzej Turek, Europejczyk rodem z Tarnowa: Roman Brandstaetter – życie i twórczość. Tarnów: Miejska Biblioteka Publiczna im. J. Słowackiego, 2007.
Ulewicz, Tadeusz. Iter Romano-Italicum Polonorum, czyli o związkach umysłowo-kulturalnych Polski z Włochami w wiekach średnich i renesansie. Kraków: Universitas, 1999.
Wójcik, Tomasz. Italia Czesława Miłosza (zapisy poetyckie).” Prace Filologiczne: Seria Literaturoznawcza” 57, no. 2 (2009): 257–73.
Zajączkowski, Ryszard. “Aksjologiczne horyzonty liryki Romana Brandstaettera.” In Wartość i sens: Aksjologiczne aspekty teorii interpretacji. Edited by Edward Fiała, Andrzej Tyszczyk, and Ryszard Zajączkowski. Lublin: Wydawnictwo KUL, 2003.
Zajączkowski, Ryszard. “Epifanijna motywika światła w twórczości Romana Brandstaettera.” In Światło w dziejach człowieka, sztuce, religii, nauce i technice. Vol. 1. Edited by Jerzy Miziołek, Jan Gancarski, and Anna Guz-Iwaniec. Krosno: Muzeum Podkarpackie w Krośnie, 2017.
Zajączkowski, Ryszard. “Liryka w kręgu wiary. Ku profetycznej misji literatury.” In Zajączkowski, Człowiek, kultura, objawienie: Odsłony pisarstwa Romana Brandstaettera. Lublin: Wydawnictwo KUL, 2018.
Zajączkowski, Ryszard. “Pisarz nieznany. O początkach drogi twórczej Romana Brandstaettera. Poznańskie Studia Polonistyczne: Seria Literacka 8, no. 28 (2001): 171–87.
Zajączkowski, Ryszard. “Włoskie fascynacje Józefa Wittlina.” In Józef Wittlin – pisarz kulturowego pogranicza. Edited by Ryszard Zajączkowski. Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL, 2016.
Zaworska, Helena. Sztuka podróżowania: Poetyckie mity podróży w twórczości Jarosława Iwaszkiewicza, Juliana Przybosia i Tadeusza Różewicza. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1980.
Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II https://orcid.org/0000-0003-3417-3666
