Obcość ciała. O doświadczeniu alienacji w chorobie i starości
Abstrakt
Celem artykułu jest analiza alienacji cielesnej w chorobie i starości. Autor wskazuje, że alienacja ma charakter wielowymiarowy: egzystencjalny, społeczny i kulturowy. W części filozoficznej omówione zostały koncepcje cielesności Maurice’a Merleau-Ponty’ego, Drew Ledera, Martina Heideggera, Hansa-Georga Gadamera, Jeana-Paula Sartre’a i Paula Ricoeura, które odsłaniają dramat rozdwojenia między świadomością a cielesnością. Następnie ukazano doświadczenie bólu jako szczególnie radykalnej formy obcości (w ujęciach Elaine Scarry, François Chirpaz, Tadeusza Sławka, Małgorzaty Baranowskiej). W wymiarze społecznym i kulturowym alienacja przejawia się w praktykach wykluczenia, stygmatyzacji i medykalizacji – od biblijnych figur nieczystości, przez zachowania związane z epidemiami nowożytnymi, aż po współczesne reakcje wobec HIV (AIDS) i pandemii COVID-19. Szczególną uwagę poświęcono literackim świadectwom starości i choroby (w dziełach Jeana Améry’ego, Simone de Beauvoir, Margaret Atwood, Czesława Miłosza), które unaoczniają dramat samoalienacji i kryzys tożsamości. Wnioskiem artykułu jest teza, że alienacja cielesna nie stanowi incydentalnego doświadczenia, lecz konstytutywny wymiar ludzkiej kondycji, literatura zaś pełni rolę przestrzeni narracyjnego przepracowania obcości ciała.
Słowa kluczowe:
alienacja cielesna, ból, choroba, starość, stygmatyzacja społeczna, literatura i cielesność, filozofia ciała, wstrętBibliografia
Améry, Jean. O starzeniu się: Bunt i rezygnacja. Translated by Bogdan Baran. Warszawa: Wydawnictwo Aletheia, 2018.
Atwood, Margaret. Ślepy zabójca. Translated by Małgorzata Hesko-Kołodzińska. Warszawa: Wielka Litera, 2019.
Baranowska, Małgorzata. To jest wasze życie: Być sobą w chorobie przewlekłej. Warszawa: Wydawnictwo Czarne, 2011.
Bauman, Zygmunt. Ponowoczesność jako źródło cierpień. Warszawa: Wydawnictwo Sic!, 2000.
de Beauvoir, Simone. Siłą rzeczy. Translated by Jerzy Pański. Warszawa: Wydawnictwo Czarna Owca, 2009.
Chirpaz, François. Ciało. Translated by Jacek Migasiński. Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN, 1998.
Dąbrowska, Maria: Dzienniki. Warszawa: Czytelnik, 2000.
Delumeau, Jean. Strach w kulturze Zachodu: XIV-XVIII w. Translated by Adam Szymanowski. Warszawa: Wydawnictwo Pax, 1986.
Douglas, Mary. Czystość i zmaza. Translated by Marta Bucholc. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 2007.
Foucault, Michel. Narodziny kliniki. Translated by Paweł Pieniążek. Warszawa: Wydawnictwo “KR”, 1999.
Gadamer, Hans-Georg. “O skrytości zdrowia.” In Gadamer, O skrytości zdrowia. Translated by Andrzej Przyłębski. Poznań: Harbor Point Media Rodzina, 2011.
Goffman, Erving. Piętno: Rozważania o zranionej tożsamości. Translated by Aleksandra Dzierżyńska, and Joanna Tokarska-Bakir. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2005.
Heidegger, Martin. Bycie i czas. Translated by Bogdan Baran. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994.
Iwaszkiewicz, Jarosław. Dzienniki 1964-1980. Warszawa: Czytelnik, 2011.
Iwaszkiewicz, Jarosław. “Tatarak” i inne opowiadania. Warszawa: Czytelnik, 2008.
Jaspers, Karl. “Sytuacje graniczne.” In Jaspers, Filozofia egzystencji: Wybór pism. Translated by Anna Wołkowicz. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1990.
Kristeva, Julia. Potęga obrzydzenia: Esej o wstręcie. Translated by Maciej Falski. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2007.
Leder, Drew. The Absent Body. Chicago and London: The University of Chicago Press, 1990.
Ładoń, Monika. Choroba jako literatura: Studia maladyczne. Katowice: Wydawnictwo Naukowe Śląsk, 2019.
Maciejczak, Marek. Świat według ciała w “Fenomenologii percepcji” M. Merleau-Ponty’ego. Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN, 2001.
Menninghaus, Winfried. Wstręt: Teoria i historia. Translated by Grzegorz Sowinski. Kraków: Wydawnictwo Universitas, 2009.
Merleau-Ponty, Maurice. Fenomenologia percepcji. Translated by Małgorzata Kowalska. Warszawa: Fundacja Aletheia, 2001.
Miłosz, Czesław. “Wiek nowy.” In Miłosz, Wiersze ostatnie. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2006.
Morris, David B. The Culture of Pain. Berkeley, Los Angeles and Oxford: University of California Press, 1991.
Okupnik, Małgorzata. W niewoli ciała: Doświadczenie utraty zdrowia i jego reprezentacje. Kraków: Wydawnictwo Universitas, 2018.
Reinhard, Wolfgang. Życie po europejsku: Od czasów najdawniejszych do współczesności. Translated by Jacek Antkowiak. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009.
Ricoeur, Paul. O sobie samym jako innym. Translated by Bogdan Chełstowski. Warszawa: Wydawnictwo PWN, 2003.
Ricoeur, Paul. Symbolika zła. Translated by Stanisław Cichowicz and Maryna Ochab. Warszawa: Wydawnictwo Aletheia, 2015.
Sartre, Jean-Paul. Byt i nicość. Translated by Jan Kiełbasa et al. Warszawa: Wydawnictwo Zielona Sowa, 2007.
Scarry, Elaine. Ból: Konstruowanie i dekonstruowanie świata w obliczu cierpienia. Translated by Joanna Bednarek. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2019.
Shilts, Randy. And the Band Played On: Politics, People, and the AIDS Epidemic. New York: Penguin, 2007.
Sławek, Tadeusz. ‘“Ja bolę’: Boleść i terapia.” In Fragmenty dyskursu maladycznego. Edited by Maciej Ganczar, Ireneusz Gielata, Monika Ładoń. Gdańsk: Fundacja Terytoria Książki, 2019.
Sontag, Susan. Choroba jako metafora: AIDS i jego metafory. Translated by Jarosław Anders. Kraków: Wydawnictwo Karakter, 2016.
Stawiszyński, Tomasz. “Wspólnota troski.” Pismo. Magazyn Opinii, no. 12(2020): 75–78.
Sznajderman, Monika. Zaraza: Mitologia dżumy, cholery i AIDS. Warszawa: Wydawnictwo Semper, 1994.
Szubert, Mateusz. “Anatomia bólu: Ujęcie socjokulturowe.” Ethos: Kwartalnik Instytutu Jana Pawła II KUL 30, no. 4 (120) (2017): 102–22.
Szubert, Mateusz. Choroba, ciało, grzech: Kulturowe studia maladyczne. Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, 2022.
