Zmęczenie empatią i cyfrowa afektywność. O ekonomii emocji w epoce platform
Jacek Gurczyński
Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej , Polskahttps://orcid.org/0000-0001-8679-1357
Abstrakt
Artykuł analizuje filozoficzne i etyczne konsekwencje cyfrowej transformacji emocji w kontekście rozwoju technologii afektywnych i tak zwanej emocjonalnej sztucznej inteligencji (ang. emotional AI). Punktem wyjścia jest założenie, że emocje – niegdyś rozumiane jako wewnętrzne, cielesno-afektywne doświadczenia – uległy dziś datafikacji i standaryzacji, stając się obiektem algorytmicznego przetwarzania, przewidywania i komercjalizacji. W oparciu o krytyczną hermeneutykę afektu, inspirowaną pracami Sary Ahmed, Bernarda Stieglera, Evy Illouz, Zizi Papacharissi i Andrew McStaya, artykuł interpretuje emocje jako pole władzy, w którym splatają się procesy ekonomiczne, technologiczne i kulturowe. W pierwszej części autor rekonstruuje przemiany pojęcia emocji w epoce cyfrowej, wskazując na przesunięcie od emocji jako doświadczenia subiektywnego do emocji jako danych. Druga część poświęcona jest zjawisku zmęczenia empatią, które odczytywane jest jako symptom nadmiaru afektywnego w społeczeństwie przejrzystości i wskaźnik potrzeby redefinicji empatii jako praktyki krytycznej, a nie czysto reaktywnej. W części trzeciej rozwinięta zostaje koncepcja etyki afektywnej suwerenności, rozumianej jako zdolność jednostki do refleksyjnego dystansu wobec technologicznego formatowania emocji oraz odmowy uczestnictwa w ekonomii afektywnej widzialności. Artykuł dowodzi, że przyszłość empatii i emocjonalności w epoce cyfrowej zależy od zdolności do odczuwania krytycznego – rozpoznawania technicznych i politycznych uwarunkowań własnych emocji. Etyka afektywnej suwerenności, oparta na selektywnej empatii, dystansie i refleksyjności, stanowi nie tylko odpowiedź na algorytmiczną kolonizację emocji, lecz także projekt odzyskiwania emocjonalnej wolności i podmiotowości w świecie zdominowanym przez automatyzację uczuć.
Słowa kluczowe:
afektywność, empatia, emocje cyfrowe, sztuczna inteligencja emocjonalna, etyka emocji, afektywna suwerenność, kapitalizm emocjonalny, hermeneutyka krytyczna, technologia afektywna, zmęczenie empatią, podmiotowość cyfrowaBibliografia
Ahmed, Sara. The Cultural Politics of Emotion. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2014.
Boler, Megan, and Elizabeth Davis, eds. Affective Politics of Digital Media: Propaganda by Other Means. London: Routledge, 2021.
Bourdieu, Pierre. Language and Symbolic Power. Translated by Gino Raymond and Matthew Adamson. Cambridge, Mssachusetts: Harvard University Press, 1991.
Braidotti, Rosi. Posthuman Knowledge. Cambridge: Polity Press, 2019.
Bratton, Benjamin H. The Revenge of the Real: Politics for a Post-Pandemic World. London: Verso, 2021.
Clough, Patricia. The User Unconscious: On Affect, Media, and Measure. Minneapolis: University of Minnesota Press, 2018.
Ellis, Darren, and Ian Tucker. Emotion in the Digital Age: Technologies, Data and Psychosocial Life. London: Routledge, 2021.
Feldman Barrett, Lisa. Jak powstają emocje. Sekretne życie mózgu. Translated by Agnieszka Jarosz. Warszawa: CeDeWu, 2018.
Floridi, Luciano. The Fourth Revolution: How the Infosphere is Reshaping Human Reality. Oxford: Oxford University Press, 2014.
Gabrys, Jennifer. Program Earth: Environmental Sensing Technology and the Making of a Computational Planet. Minneapolis: University of Minnesota Press, 2016.
Han, Byung-Chul. Nie(do)rzeczy. Translated by Marcin J. Leszczyński. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2023.
Han, Byung-Chul. “Społeczeństwo transparencji.” Translated by Rafał Pokrywka. In Han, “Społeczeństwo zmęczenia” i inne eseje. Translated by Michał Sutowski and Rafał Pokrywka. Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2022.
Han, Byung-Chul. “Społeczeństwo wypalenia.” Translated by Rafał Pokrywka. In Han, “Społeczeństwo zmęczenia” i inne eseje. Translated by Michał Sutowski and Rafał Pokrywka. Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2022.
Han, Byung-Chul. “Społeczeństwo zmęczenia.” In Han, “Społeczeństwo zmęczenia” i inne eseje. Translated by Michał Sutowski and Rafał Pokrywka. Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2022.
Han, Byung-Chul. “Zanik rytuałów.” In Han, Duch nadziei i inne eseje. Translated by Rafał Pokrywka. Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2025.
Illouz, Eva. The End of Love: A Sociology of Negative Relations. Oxford: Oxford University Press, 2019.
Illouz, Eva. Uczucia w dobie kapitalizmu. Translated by Zygmunt Simbierowicz. Warszawa: Oficyna Naukowa, 2010.
Lorde, Audre. “A Burst of Light: Living with Cancer.” In Lorde, A Burst of Light: Essays. Ithaca: Firebrand Books, 1988.
Lupton, Deborah. The Quantified Self: A Sociology of Self-Tracking. Cambridge: Polity Press, 2016.
Massumi, Brian. Politics of Affect. Cambridge: Polity Press, 2015.
McStay, Andrew. Emotional AI: The Rise of Empathic Media. London: Sage, 2018.
Michel, Franck, and Fabien Gandon. “Pay Attention: A Call to Regulate the Attention Market and Prevent Algorithmic Emotional Governance.” Cornell University. arXiv: 2402. 16670. https://arxiv.org/abs/2402.16670
Papacharissi, Zizi. Affective Publics: Sentiment, Technology, and Politics. Oxford: Oxford University Press, 2015.
Papacharissi, Zizi. After Democracy: Imagining Our Political Future. New Haven: Yale University Press, 2020.
Parisi, Luciana. Contagious Architecture: Computation, Aesthetics, and Space. Cambridge, Massachusetts: MIT Press, 2013.
Picard, Rosalind W. Affective Computing. Cambridge. Massachusetts: MIT Press, 1997.
Russell Hochschild, Arlie. The Managed Heart: Commercialization of Human Feeling. Berkeley: University of California Press, 2012.
Stiegler, Bernard. Automatic Society. Vol. 1. The Future of Work. Translated by Daniel Ross. Cambridge: Polity Press, 2015.
Stiegler, Bernard. Taking Care of Youth and the Generations. Translated by Stephen Barker. Stanford: Stanford University Press, 2010.
Zuboff, Shoshana. Wiek kapitalizmu inwigilacji: Walka o przyszłość ludzkości na nowej granicy władzy. Translated by Unterschuetz. Poznań: Zysk i S-ka, 2021.
Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej https://orcid.org/0000-0001-8679-1357
