Etyczny wymiar badań nad stereotypami. Na przykładzie pracy Josefa Sommerfeldta Die Juden in den polnischen Sprichwörtern und sprichwörtlichen Redensarten
Henryk Duda
Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II , Polskahttps://orcid.org/0000-0002-5514-7515
Abstrakt
Artykuł poświęcono analizie rzadko cytowanego tekstu Die Juden in den polnischen Sprichwörtern und sprichwörtlichen Redensarten [„Żydzi w polskich przysłowiach i powiedzeniach”] z roku 1942 autorstwa niemieckiego historyka Josefa Sommerfeldta. Po zarysowaniu sylwetki autora oraz omówieniu miejsca i okoliczności powstania i publikacji pracy przeprowadzono analizę jej treści oraz zastosowanej metodologii. Wykazano, że Sommerfeldt posłużył się metodą badań paremiologicznych, którą można uznać za trafną, a jak na swoje czasy także nowatorską. Celem prowadzonych badań nie było jednak pogłębienie wiedzy o języku i społeczeństwie, lecz dostarczenie ideologicznego uzasadnienia narodowosocjalistycznego antysemityzmu. Ten skrajny przykład instrumentalizacji nauki stanowi punkt wyjścia do refleksji nad etycznymi aspektami badań nad stereotypami i sposobami publikowania ich wyników, a szerzej – nad odpowiedzialnością etyczną w naukach humanistycznych.
Słowa kluczowe:
stereotypy narodowe, etyka badań humanistycznych, antyżydowska nauka w III Rzeszy, znaczenie nauk humanistycznychBibliografia
Bałuk-Ulewiczowa, Teresa. Wyzwolić się z błędnego koła: Institut für Deutsche Ostarbeit w świetle dokumentów Armii Krajowej i materiałów zachowanych w Polsce. Kraków: Arcana, 2004.
Banasiewicz, Ewa. “Obraz Żyda i kultury żydowskiej w folklorze polskim.” Literatura Ludowa 45, nr 2 (2001): 35–49.
Bartmiński, Jerzy. “Jak zmienia się stereotyp Niemca w Polsce? Profile i ich historyczno-kulturowe uwarunkowania.” In Bartmiński, Stereotypy mieszkają w języku: Studia etnolingwistyczne. Lublin: Wydawnictwo UMCS, 2007.
Borek, Henryk. Wśród śląskich nazw. Opole: Instytut Śląski, 1986.
Brzezina, Maria. Polszczyzna Żydów. Warszawa and Kraków: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986.
Bura, Renata. “Między piekłem a niebem: Językowy obraz wiary w górnołużyckich przysłowiach.” Slavia Occidentalis 71, no. 1 (2014): 7–12.
Die Burg: Vierteljahresschrift des Instituts für Deutsche Ostarbeit Krakau. Śląska Biblioteka Cyfrowa, https://www.sbc.org.pl/dlibra/publication/84384#structure.
Cała, Alina. Wizerunek Żyda w polskiej kulturze ludowej. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, 1992.
Cała, Alina. Żyd – wróg odwieczny? Antysemityzm w Polsce i jego źródła. Warszawa: Wydawnictwo Nisza, 2012.
Cieślak, Teresa. “Szkice z historii czasopiśmiennictwa niemieckiego w Polsce.” Rocznik Historii Czasopiśmiennictwa Polskiego 7, no. 2 (1968): 181–97.
Daskalovski, Zhidas. “Clashing Historical Narratives and the Macedonian Name Dispute – Solving the Unsolvable.” Trames 21, no. 4 (2017): 327–43.
Deutsche Nationalbibliothek.
Dundes, Alan. “Why Is the Jew ‘Dirty’? A Psychoanalytic Study of Anti-Semitic Folklore.” In Dundes, From Game to War and Other Psychoanalytic Essays on Folklore. Lexington: University Press of Kentucky, 1997.
Fukuyama, Francis. Koniec Historii. Translated by Tomasz Bieroń and Marek Wichrowski. Kraków: Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, 2009.
Garewicz, Jan. “Aleksander Hertz.” Tygodnik Powszechny 37, no. 34 (1983): 5.
Gomóła, Anna, and Małgorzata Kądziela, eds. Bezpieczny świat wielu kultur i narodów: Przewodnik dla nauczycieli. Będzin: Wydawnictwo i-Press, 2011.
González, Jesús Nieto. “La larga batalla por un nombre: Estado de la cuestión y perspectivas de futuro.” Balkania 7 (2016): 79–100. Dialnet, https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=9735363.
Górski, Jan. “Przedmowa.” In Aleksander Hertz. Żydzi w kulturze polskiej. Warszawa: Biblioteka „Więzi,” 1988.
Grodzka, Sylwia. “Stereotyp Żyda i Cygana w przysłowiach polskich.” Prace Językoznawcze, no. 3 (2001): 39–46.
Hertz, Aleksander. Wyznania starego człowieka. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1991.
Hertz, Aleksander. Żydzi w kulturze polskiej. Warszawa: Biblioteka „Więzi,” 1988.
Hiemer, Ernst. Der Jude im Sprichwort der Völker. Nürnberg: Der Stürmer Buchverlag, 1942.
Hornsby, Michael. Revitalizing Minority Languages: New Speakers of Breton, Yiddish and Lemko. Houndmills: Palgrave Macmillan UK, 2015.
Hutton, Christopher M. Linguistics and the Third Reich: Mother-tongue Fascism, Race and the Science of Language. London: Routledge, 2014.
Jakubiak, Ewa. “Stereotyp Żyda w dowcipach z przełomu XIX/XX wieku.” Etnolingwistyka 15 (2003): 129–37.
Kamińska-Szmaj, Irena. “Stereotyp jako narzędzie propagandy.” Poradnik Językowy, no. 1 (1992): 15–26.
Karłowicz, Jan. Słownik gwar polskich. Vol. 1–6. Kraków: Nakładem Akademii Umiejętności, 1900–1911.
Kolberová, Urszula. “Językowy obraz narodów zawarty we frazeologii cieszyńskiej.” Opera Slavica 25, no. 4 (2015): 27–39.
Krzyżanowski, Julian, ed. Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich. Vol. 3. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1972.
Łaszkiewicz, Maria. “Językowy obraz Żyda w polszczyźnie ludowej (na materiale relacji potocznych).” In Językowy obraz świata Słowian a kultura. Vol. 2. Edited by Oleg Tiszczenko. Lublin and Równe: 2010.
Łaszkiewicz, Maria. “National Stereotypes in Polish Studies and Research.” In Stereotypes and Linguistic Prejudices in Europe: Contributions to the EFNIL Conference 2016 in Warsaw. Edited by Anna Dąbrowska, Walery Pisarek and Gerhard Stickel. Budapest: Research Institute for Linguistics Hungarian Academy of Sciences, 2017.
Michalski, Ryszard. Obraz Żyda i narodu żydowskiego na łamach polskiej prasy pomorskiej w latach 1920–1939. Toruń: Uniwersytet Mikołaja Kopernika, 1997.
Rospond, Stanisław. Mówią nazwy. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1976.
Rothstein, Robert A. “Jews in Slavic Eyes: The Paroemiological Evidence.” In Proceedings of the Ninth World Congress of Jewish Studies. Vol. 2. Edited by David Assaf. Jerusalem: World Union of Jewish Studies, 1986, 181–88.
Rybicka, Anetta. Instytut Niemieckiej Pracy Wschodniej = Institut für Deutsche Ostarbeit: Kraków 1940–1945 r. Warszawa: DiG, 2002.
Skoczylas-Krotla, Edyta. “Obraz rodziny w przysłowiach różnych narodów.” Prace Naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie: Językoznawstwo, no. 7 (2010): 155–63.
Sommerfeldt, Josef. “Die Juden in der polnischen Sprichwörtern und sprichwörtlichen Redensarten.” Die Burg 3, no. 3 (1942): 313–54.
Steinweis, Alan E. Studying the Jew: Scholarly Antisemitism in Nazi Germany. Cambridge, Massachusetts, and London: Harvard University Press, 2009.
Stieber, Zdzisław. “Problem językowej i etnicznej odrębności Podhala.” In Stieber, Świat językowy Słowian. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1974.
Shestakova-Stukun, Alëna Sergeyevna. Etnicheskiye stereotipy v pol’skikh poslovitsakh. Sankt-Peterburgskiy gosudarstvennyy universitet. Master’s dissertation. Sankt-Peterburg: Filologicheskiy fakul’tet. Kafedra slavyanskoy filologii, 2017. SPBU, https://dspace.spbu.ru/bitstream/11701/7609/1/Dissertaciya_2405.pdf.
Świerczyńska, Dobrosława. “Narody w przysłowiach.” Wiedza i Życie, no. 2 (1996): 10–13.
Wierzbicka, Agnieszka. “Żyd, Żydzi, Żydy, Żydki – Stereotypes and Judgments Ingrained in the Polish Language.” Acta Universitatis Lubliniensis: Folia Linguistica 49 (2015): 57–67. Uniwersytet Łódzki, http://dx.doi.org/10.18778/0208-6077.49.05.
Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II https://orcid.org/0000-0002-5514-7515
