„Krzyż zasię Ekspresją jest”. Jerzy Hulewicz i polski ekspresjonizm w dramaturgii okresu międzywojennego
Jarosław Cymerman
Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej , Polskahttps://orcid.org/0000-0002-6494-505X
Abstrakt
Artykuł porusza problem specyfiki polskiego ekspresjonizmu w dramacie okresu międzywojennego. Zwraca uwagę na związek tego nurtu w polskiej dramaturgii z tradycją romantyczną, co wyraźnie odróżnia go od ekspresjonizmu niemieckiego, z którym bywa często kojarzony. Jako przykład swoistości polskiego dramatu ekspresjonistycznego przywołana została twórczość sceniczna Jerzego Hulewicza – założyciela i redaktora naczelnego poznańskiego czasopisma „Zdrój” – oraz jej ideowe i światopoglądowe tło wyrażone w jego teozoficznej rozprawie Ego eimi z roku 1921.
Słowa kluczowe:
ekspresjonizm, dramaturgia międzywojenna, romantyzm, neoromantyzm, Jerzy Hulewicz, czasopismo „Zdrój” (1917-1922)Bibliografia
Czechowicz, Józef. “‘Stella magorum.’” In Wyobraźnia stwarzająca: Szkice literackie. Edited by Tadeusz Kłak. Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1972.
Edschmid, Kasimir. Über den Expressionismus in der Literatur und die neue Dichtung. Berlin: Erich Reiß Verlag, 1919.
Hulewicz, Jerzy. Aruna. Poznań: Nakład Zdroju, 1922. Pomorska Biblioteka Cyfrowa, https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/22406/edition/43032/aruna-dramatu-zjawy-trzy-hulewicz-jerzy-1886-1941.
Hulewicz, Jerzy. Bolesław Śmiały. Poznań: Nakład Zdroju, 1921. Polona, https://polona.pl/preview/b2e64bc0-d351-4d72-bc8c-5ee119fa2537.
Hulewicz, Jerzy. Ego eimi: O ewangelijey Jezu Chrysta według spisania Janowego rzecz w Duchu uyźrzana. Kościanki: Nakładem autora, 1921. Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa, https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/179820/edition/184836/content.
Hulewicz, Jerzy. “Gdy Trójca w jednię się przemienia.” Zdrój 2, vol. 5, no. 2 (1918): 26–29.
Hulewicz, Jerzy. Joachim Achim. Kościanki: 1922. Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa, https://kpbc.umk.pl/Content/183959/PDF/Magazyn_249_03_HD_008.pdf.
[Hulewicz, Jerzy]. Kain: Dramat Jerzego Hulewicza. Poznań: Nakładem Zdroju, 1920. Polona, https://polona2.pl/item/kain-dramat-jerzego-hulewicza,NzY4MDkxMDA/4/#info:metadata.
Hulewicz, Jerzy. “Spiritus resurgens.” In Krzyk i ekstaza: Antologia polskiego ekspresjonizmu. Selected and edited by Józef Ratajczak. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1987.
Hulewicz, Jerzy. Szaruga. Warszawa: F. Hoesick, 1938. Polona https://polona.pl/preview/905f2fca-b726-4143-9499-9c970ed0f489.
Hulewicz, Jerzy. “Śluby ziemi.” Zdrój 4, vol. 12, no. 4 (1920): 90–94.
Hulewicz, Jerzy. “Uwagi o istocie teatru współczesnego.” Part 1. Przegląd Poranny 5, no. 42 (1925): 3.
Hulewicz, Jerzy. “Uwagi o istocie teatru współczesnego.” Part 2. Przegląd Poranny 5, no. 44 (1925): 4.
Hulewicz, Jerzy. “Uwagi o istocie teatru współczesnego.” Part 3. Przegląd Poranny 5, no. 48 (1925): 4.
Hulewicz, Jerzy. Wiano. Poznań: 1921. Polona, https://polona.pl/preview/8b0cceff-f25f-4dcd-adcc-be872cf29034.
Hulewicz, Jerzy. “Wstęp.” In Brzask epoki: W walce o nową sztukę. Poznań: Nakładem Zdroju Dwutygodnika Ilustrowanego, 1920.
Jaracz, Stefan. “Odpowiedź na ankietę: ‘Organizacja i program Teatru Narodowego w Warszawie.’” Przegląd Warszawski, no. 42 (1925): 335–60.
Jocz, Artur. “Jerzy Hulewicz, czyli o religijnych, gnostycznych aspiracjach literatury.” Przegląd Religioznawczy, nr 1 (2020): 147–57.
Jocz, Artur. Przypadek “osy rozbójniczej”: Rozważania o gnostycyzmie i neognozie w literaturze polskiej przełomu XIX i XX wieku. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 2009.
Jocz, Artur. “Religijne i duchowe ambicje literatury polskiej: Wybrane przykłady.” Przegląd Religioznawczy, no. 1 (2018): 63–72.
Kaczmarek, Tomasz. “Na pograniczu kultur: Polski teatr ekspresjonistyczny a sekularyzacja motywów biblijnych.” In Adaptacje II: Transfery kulturowe. Edited by Wioletta Hajduk-Gawron. Katowice: Uniwersytet Śląski and Wydawnictwo Gnome, 2015.
Kaczmarek, Tomasz. “Śmierć na gruszy Witolda Wandurskiego, czyli polska wersja teatru ekspresjonistycznego.” In Adaptacje III: Implementacje, konwergencje, dziedziczenie. Edited by Wioletta Hajduk-Gawron and Karolina Pospiszil. Katowice: Uniwersytet Śląski, 2018.
Kłossowicz. Jan. “Polscy ekspresjoniści.” Dialog 5, no. 7 (1960): 112–25.
Kuźma, Erazm. Z problemów świadomości literackiej i artystycznej ekspresjonizmu w Polsce. Wrocław, Warszawa, Kraków, and Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1976.
Łoch, Eugenia, ed. Ekspresjonizm w literaturze Młodej Polski na tle literatury polskiej i obcej XX wieku. Lublin: Wydawnictwo UMCS, 1988.
Mantzaridis, Georgios. Przebóstwienie człowieka: Nauka świętego Grzegorza Palamasa w świetle tradycji prawosławnej. Translated by Iga Czaczkowska. Lublin: Prawosławna Diecezja Lubelsko-Chełmska, 1997.
Popiel, Jacek. Sztuka dramatyczna Karola Huberta Rostworowskiego. Wrocław: Wiedza o Kulturze, 1990.
Ratajczak, Józef. “Jerzego Hulewicza: Kain ekspresjonistów.” In Zagasły “brzask epoki”: Szkice z dziejów czasopisma “Zdrój” 1917–1922. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1980.
Ratajczak, Józef, ed. Krzyk i ekstaza: Antologia polskiego ekspresjonizmu. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1987.
Rawiński, Marian. Dramaturgia polska 1918–1939. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1993.
Rilke, Reiner Maria. Malte: Pamiętniki Maltego Lauridsa Brigge. Translated by Witold Hulewicz. Warszawa: Czytelnik, 1979. wolnelektury.pl, https://wolnelektury.pl/media/book/pdf/rilke-malte.pdf.
Rzewuska, Elżbieta. “Misterium i moralitet w polskim dramacie międzywojennym.” In Dramat i teatr religijny w Polsce. Edited by Irena Sławińska and Wojciech Kaczmarek. Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL, 1991.
Rzewuska, Elżbieta. Polski dramat ekspresjonistyczny wobec konwencji gatunkowych. Lublin: Wydział Humanistyczny UMCS, 1988.
Schuré, Edward. Wielcy wtajemniczeni: Zarys tajemnej historii religii; Rama, Kryszna, Hermes, Mojżesz, Orfeusz, Pytagoras, Platon, Chrystus. Translated by Róża Centnerszwerowa. Warszawa: Hulewicz i Paszkowski, 1923.
Słowacki, Juliusz. “Do Emigracji o potrzebie idei.” In Słowacki, Dzieła zebrane. Vol. 12. Pisma prozą. Part 2. Edited by Władysław Floryan. Wrocław: Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, 1952.
Słowacki, Juliusz. “Genesis z Ducha. Modlitwa.” In Słowacki, Krąg pism mistycznych. Selected and edited by Alina Kowalczykowa. Wrocław, Warszawa, and Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1997.
Słowacki, Juliusz. “Rozmowy o Wiedzy Ostatecznej.” In Słowacki, Pisma mistyczne. Selected and edited by Stanisław Wyrzykowski. Kraków: Wydawnictwo Jakóba Mortkowicza, 1916.
Towiański, Adam. Pisma. Vol. 1. Turyn: Nakładem wydawców, 1882.
Wielopolska, Maria-Jehanne. “U redaktora ‘Zdroju’: Jerzy Hulewicz.” Wiadomości Literackie 2, nr 8 (60) (1925): 3.
Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej https://orcid.org/0000-0002-6494-505X
