Prawda w percepcji przyszłych dziennikarzy. Eksploracyjne badanie pilotażowe wśród studentów dziennikarstwa w Polsce
Michał Wyrostkiewicz
Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II , Polskahttps://orcid.org/0000-0001-9029-9074
Marek Petro
Uniwersytet w Preszowie , Słowacjahttps://orcid.org/0000-0003-2024-9981
Wojciech Wciseł
Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II , Polskahttps://orcid.org/0000-0001-8187-6431
Wojciech Iwanicki
Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich, Warszawa , Polskahttps://orcid.org/0009-0003-0469-0803
Abstrakt
Artykuł analizuje sposób, w jaki przyszli pracownicy mediów postrzegają prawdę, kłamstwo, ukrywanie prawdy oraz manipulację w praktyce dziennikarskiej. Podstawę opracowania stanowi eksploracyjne badanie pilotażowe przeprowadzone wśród studentów dziennikarstwa i komunikacji społecznej w jednej z polskich uczelni. Badanie objęło małą, celowo dobraną grupę przyszłych lub początkujących dziennikarzy i łączy normatywno-etyczną refleksję nad prawdą w dziennikarstwie z opisową analizą anonimowych odpowiedzi ankietowych. Ze względu na pilotażowy charakter badania jego celem nie jest przedstawienie wyników reprezentatywnych statystycznie, lecz identyfikacja istotnych etycznie napięć, które mogą wymagać dalszych badań empirycznych. Wyniki pokazują, że respondenci zasadniczo uznają prawdę za fundamentalną wartość dziennikarstwa i łączą mówienie prawdy ze społeczną misją oraz wiarygodnością mediów. Jednocześnie część z nich w określonych okolicznościach akceptuje praktyki takie, jak przemilczanie informacji, manipulacja, a nawet kłamstwo, zwłaszcza gdy są one uzasadniane argumentami pragmatycznymi, ochronnymi, politycznymi lub utylitarnymi. Badanie ujawnia zatem napięcie między deklarowanym normatywnym przywiązaniem do prawdy a warunkową akceptacją odchodzenia od mówienia prawdy w praktyce medialnej. Wyniki należy interpretować jako dane pilotażowe, ograniczone do konkretnego kontekstu akademickiego i kulturowego. Wskazują one jednak na ważny problem dla etyki mediów i edukacji dziennikarskiej: potrzebę wzmacniania u przyszłych dziennikarzy zdolności rozpoznawania, uzasadniania i krytycznej oceny etycznych granic praktyk związanych z prawdą we współczesnych mediach.
Słowa kluczowe:
dziennikarstwo, etyka mediów, kłamstwo, komunikacja, manipulacja, polityka, prawdaBibliografia
Ahedo Ruiz, Josu. “La Universidad: Una Escuela al Servicio de La Verdad.” Revista Complutense de Educación 27, no. 2 (2015): 517–32.
Aïmeur, Esma, Sabrine Amri, and Gilles Brassard. “Fake News, Disinformation and Misinformation in Social Media: A Review.” Social Network Analysis and Mining 13, no. 1 (2023): Article number: 30: 1–36.
Ang, Benjamin, Nur Diyanah Anwar, and Shashi Jayakumar. “Disinformation & Fake News: Meanings, Present, Future.” In Disinformation and Fake News. Edited by Shashi Jayakumar, Benjamin Ang, and Nur Diyanah Anwar. Palgrave Macmillan, 2021.
Bartkowski, Jerzy. “Prawda jako dobro wspólne i jako kapitał społeczny.” In Postprawda jako zagrożenie dla dyskursu publicznego. Edited by Tomasz W. Grabowski, Mirosław Lakomy, and Konrad Oświecimski. Wydawnictwo Naukowe Akademii Ignatianum, 2018.
Bartoszcze, Roman, and Walery Pisarek, eds. Słownik terminologii medialnej, s.v. “Medium” (by Walery Pisarek). Universitats, 2006.
Boniecki, Adam. “Etyka dziennikarska: Parę zasad ważnych na co dzień.” In Biblia dziennikarstwa. Edited by Andrzej Skworz and Andrzej Niziołek. Znak, 2010.
Brzeziński, Jerzy Marian. “Po co akademia? O dostojeństwie nauki.” Nauka 19, no. 2 (2012): 21–31. PAN, http://www.nauka-pan.pl/index.php/nauka/article/view/133/130.
Capilla, Pablo. “Post-Truth as a Mutation of Epistemology in Journalism.” Media and Communication 9, no. 1 (2021): 313–22.
Chudziński, Edward, ed. Słownik wiedzy o mediach, s.v. “Media i medioznawstwo” (by Tomasz Goban-Klas). Wydawnictwo Szkolne PWN, 2009.
Chyliński, Marek. “Fałszywe wiadomości: Antydobra w ekosystemie informacji.” Com.press 1, no. 4 (2018): 6–22. https://compress.edu.pl/e-wydania/item/falszywe-wiadomosci-antydobra-w-ekosystemie-informacji.
Encyklopedia katolicka. Edited by Edward Gigilewicz. Vol. 14, s.v. “Osoba: W teologii” (by Czesław S. Bartnik). Towarzystwo Naukowe KUL, 2010.
Fabris, Adriano. L’etica del giornalismo negli attuali scenari comunicativi. Pacini, 2019.
Farkas, Johan, and Jannick Schou. Post-Truth, Fake News and Democracy: Mapping the Politics of Falsehood. Routledge, 2020.
Gruszczyk, Aleksandra. “Moja prawda jest najmojsza, czyli postprawda w praktyce.” In Postprawda jako zagrożenie dla dyskursu publicznego. Edited by Tomasz W. Grabowski, Mirosław Lakomy, and Konrad Oświecimski. Wydawnictwo Naukowe Akademii Ignatianum, 2018.
Hafez, Kai. “Journalism Ethics Revisited: A Comparison of Ethics Codes in Europe, North Africa, the Middle East, and Muslim Asia.” Political Communication 19, no. 2 (2002): 225–50.
Kasper, Walter, Konrad Baumgartner, Horst Bürkle, et al., Lexikon für Theologie und Kirche. Vol. 7, s.v. “Medium” (by Martin Ott). Herder, 2017.
Jayakumar, Shashi, Benjamin Ang, and Nur Diyanah Anwar, eds. Disinformation and Fake News. Palgrave Macmillan, 2021.
Jha, Karunakar. “The Practice of Journalism in the Digital Age.” SSRN, https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=3752989#.
Kornecki, Tomasz. “Prawda jako wartość w przekazie medialnym w świetle encykliki Ojca Świętego Franciszka Lumen fidei.” Studia Socialia Cracoviensia 7, no. 1 (2015): 155–65.
Kulig, Jan. Posłannictwo twórców przekazu medialnego w świetle nauczania Jana Pawła II. Wydawnictwo KUL, 2010.
McIntyre, Lee. Post-Truth. MIT Press, 2018.
Musiał-Karg, Magdalena, and Agnieszka Łukasik-Turecka. “Disinformation in the Media Space during the War in Ukraine: How Did Kremlin’s Fake News Blame Ukraine, the USA and NATO for the Invasion.” In The War in Ukraine: (Dis)information—Perception—Attitudes, edited by Magdalena Musiał-Karg and Natasza Lubik-Reczek. Peter Lang Verlag, 2023.
Musiewicz, Piotr. “Społeczne zapotrzebowanie na postprawdę na przykładzie współczesnego dyskursu politycznego w nowych mediach.” In Postprawda jako zagrożenie dla dyskursu publicznego. Edited by Tomasz W. Grabowski, Mirosław Lakomy, and Konrad Oświecimski. Wydawnictwo Naukowe Akademii Ignatianum, 2018.
Newman, Nic, Richard Fletcher, Kirsten Eddy, Craig T. Robinson, and Rasmus Kleis Nielsen. Reuters Institute Digital News Report 2023. Reuters Institute for the Study of Journalism, https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/digital-news-report/2023.
Plaisance, Patrick Lee. Media Ethics: Key Principles for Responsible Practice. Sage, 2014.
Ruiz-Rico, Manuel. “Truth as Literature: Ethics of Journalism and Reality in the Digital Society.” Estudios Sobre El Mensaje Periodístico 26, no. 1 (2020): 307–15. https://revistas.ucm.es/index.php/ESMP/en/article/view/67309
Starck, Kenneth. “What’s Right/Wrong with Journalism Ethics Research?’ Journalism Studies 2, no. 1 (2001): 133–50.
Styczeń, Tadeusz. “Wolność w prawdzie.” In Styczeń, Dzieła zebrane. Edited by Alfred M. Wierzbicki. Vol. 4. Wolność w prawdzie. Edited by Kazimierz Krajewski. Towarzystwo Naukowe KUL and Instytut Jana Pawła II KUL, 2013.
Tandoc Jr., Edson C. “Tools of Disinformation: How Fake News Gets to Deceive.” In Disinformation and Fake News. Edited by Shashi Jayakumar, Benjamin Ang, and Nur Diyanah Anwar. Palgrave Macmillan, 2021.
Wojtyła, Karol. Ethics Primer. Elementarz etyczny. Translated by Hugh McDonald. Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, 2017.
Wyrostkiewicz, Michał. “Dezinformacja w kontekście troski o pokój: studium na marginesie papieskiego Orędzia na LVIII Światowy Dzień Pokoju (2025).” Collectanea Theologica 95, no. 2 (2025): 359–89.
Wyrostkiewicz, Michał. “Posłannictwo dziennikarza: Refleksje na marginesie papieskiego Orędzia na 55. Światowy Dzień Mediów (23.01.2021).” Collectanea Theologica 92, no. 1 (2022): 151–55.
Wyrostkiewicz, Michał. “Rola uniwersytetu w procesie rozwoju integralnego osoby ludzkiej.” Theologos 24, no. 2 (2022): 146–59.
Wyrostkiewicz, Michał, and Marek Petro. “Lie as the Anthropological Destruction.” Bogoslovni vestnik 83, no. 2 (2023): 281–93.
Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II https://orcid.org/0000-0001-9029-9074
Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich, Warszawa https://orcid.org/0009-0003-0469-0803
