Ethos. Kwartalnik Instytutu Jana Pawła II KUL

O uważności – kilka refl eksji

Grzegorz BARTH — 2025-12-30

Powrót do źródeł. Sympozja z cyklu „Chrześcijaństwo na Pomorzu. Kultura duchowa i materialna”

Adela KUIK-KALINOWSKA — 2025-12-30

Dylematy etyczne w bioetyce. Narzędzie diagnostyczne oraz granice jego wdrażania za pomocą sztucznej inteligencji

Luis ECHARTE — 2025-12-30

Od czasu pojawienia się około pięćdziesięciu lat temu amerykańskiego modelu bioetyki jego powszechne przyjęcie w praktyce medycznej dokonało się w niezwykłym tempie. Błyskawiczne rozprzestrzenienie się tego modelu można w znacznym stopniu przypisać faktowi, że wpisuje się on w praktykę aplikowania istniejących już, gotowych zasad postępowania medycznego. Zasady te wykorzystują łatwą do zrozumienia terminologię, która znacznie jednak odbiega od jej interpretacji w kontekście klasycznej hipokratejsko-chrześcijańskiej etyki medycznej. Owa terminologiczna konwergencja, której nie towarzyszy równoważność semantyczna, może prowadzić do błędnych interpretacji tekstów z zakresu bioetyki oraz do niepożądanych skutków łączących się z wykorzystaniem technologii. Odnosząc się, do wszystkich tych niejednoznaczności interpretacyjnych, przedstawiamy analizę elementów podstawowych podejścia zarówno klasycznego, jak i bioetycznego, wskazując na zarysowujące się między nimi kluczowe różnice. Różnice te, dotyczące w szczególności terminologii przyjętej w debacie nad etycznymi dylematami bądź konfliktami, pozwalają rzucić światło na podstawowe założenia obecne w poszczególnych tekstach oraz wskazać na optymalne sposoby wykorzystania sztucznej inteligencji w podejmowaniu decyzji w praktyce medycznej.

Tłumaczenie Dorota Chabrajska

Między troską a kontrolą. O (nie)widzialności praw intymnych osób z niepełnosprawnościami w dyskursie społecznym, prawnym i etycznym

Katarzyna ZIELIŃSKA-KRÓL — 2025-12-30

Celem artykułu jest analiza seksualności osób z niepełnosprawnością w perspektywie społecznej, prawnej i etycznej, z uwzględnieniem mechanizmów systemowej dyskryminacji oraz barier utrudniających realizację prawa do intymności, relacji i autonomii cielesnej. Seksualność, będąca integralnym elementem tożsamości człowieka, w przypadku osób z niepełnosprawnością pozostaje sferą marginalizowaną i obciążoną stereotypami społecznymi, co prowadzi do wykluczenia emocjonalnego tych osób i ograniczenia ich dostępu do edukacji, opieki i możliwości budowania relacji. Artykuł opiera się na społecznym modelu niepełnosprawności i wykorzystuje metodę krytycznej analizy literatury przedmiotu, dokumentów prawnych oraz współczesnych teorii etycznych (deontologicznej, utylitarystycznej i etyki cnót). Wskazuje na konieczność rewizji obowiązujących norm kulturowych i praktyk instytucjonalnych oraz postuluje wprowadzenie inkluzyjnych polityk publicznych wspierających seksualną i relacyjną podmiotowość osób z niepełnosprawnością. Artykuł ma charakter przeglądowo-analityczny i stanowi głos w debacie nad godnością, sprawiedliwością i równością w kontekście cielesności i autonomii osób z niepełnosprawnością.

Kultura ciszy a „produktura” i dyktatura hałasu. Wokół Stanisława Grygla i kardynała Roberta Saraha rozważań nad kondycją ludzką

Inga MIZDRAK — 2025-12-30

Artykuł stanowi próbę odpowiedzi na pytania o status i rolę ciszy oraz funkcje, jakie pełni ona we współczesnej kulturze. Odcienie znaczeniowe pojęcia ciszy odsłaniają obszerny rezerwuar treści, które ostatecznie ujawniają jej niedefiniowalność. Zagrożeniem dla kultury, czynnikiem destabilizującym ją w wymiarze społecznym jest szeroko rozumiany hałas, zwłaszcza burzący ład hałas egzystencjalny. Poddany jego dyktatowi człowiek ulega swoistemu zniewoleniu i traci poczucie tożsamości, a kultura przeniknięta tego rodzaju hałasem karleje. Omawiając owe zagrożenia, autorka odwołuje się do poglądów Stanisława Grygla i Roberta Saraha. Sarah ukazuje hałas jako czynnik dehumanizujący kulturę. Grygiel wskazuje natomiast na wynaturzoną postać kultury – „produkturę”, w której wskutek eskalacji pragnienia posiadania rzeczy materialnych prawdziwe ludzkie relacje i więzi osobowe ulegają unicestwieniu. Obu tych zagrożeniom przeciwstawiona zostaje kultura ciszy, która jawi się jako przestrzeń kreacji, wolności i kształtowania życia w oparciu o trwałe wartości.

Przerwane oczekiwanie. „Obsoletki” Justyny Bargielskiej jako opowieść paradoksalna

Iwona GRALEWICZ-WOLNY — 2025-12-30

Przedmiotem artykułu jest lektura Obsoletek Justyny Bargielskiej jako prozy biorącej udział w poszukiwaniach języka umożliwiającego wyrażenie doświadczenia poronienia. Istotną składową tego doświadczenia jest gwałtowne przejście od wyobrażeń przyszłości organizowanej wokół mającego narodzić się dziecka do przymusowej z nich rezygnacji, co zostało zaznaczone w tytule tekstu formułą „przerwane oczekiwanie”. Pisarska strategia mierzenia się z nigdy nieoczekiwaną stratą została ukazana na gruncie badań feministycznych, afektywnych i widmontologicznych. We wszystkich tych kontekstach poronienie odsłania swą wieloaspektową paradoksalność, w którą wpisuje się między innymi podjęta przez narratorkę Obsoletek praktyka fotografii martwych płodów na prośbę ich rodziców – jej zasadność przedstawiono na gruncie myśli Susan Sontag, upatrując w działaniach bohaterki formy współuczestniczenia w cudzej żałobie. Naznaczona komizmem i brutalnością, asocjacyjna i alogiczna narracja Obsoletek sygnalizuje specyfikę oczekiwania na dziecko polegającą na wykluczeniu z pola widzenia straty, która – o ile do niej dojdzie – wymyka się próbom zarówno opisu, jak i nadania jej sensu.

Rekonstruowanie przeszłości. Poetyka straty, smutku i pojednania w Do latarni morskiej Virginii Woolf

Małgorzata HOŁDA — 2025-12-30

W artykule poddano analizie poetykę utraty, smutku i pojednania w powieści Virginii Woolf Do latarni morskiej. W misternie skonstruowanej narracji Woolf penetruje konsekwencje doświadczanej przez człowieka konieczności i skłonności do powracania do przeszłości. Odzyskiwanie tego, co minione, przenika powieść w różnorodny sposób: w krętych ścieżkach pamięci, smutku, fantazjowania, medytacji, żalu i duchowego bólu. Przede wszystkim Woolf zaprasza czytelnika do wyruszenia wraz z jej bohaterami w dwie podróże wspomnieniowe: estetyczną, poprzez proces twórczy i duchowo-fizyczną do miejsca wcześniejszych marzeń. Obie zachęcają do ponownego rozważania przeszłości, do wniknięcia w nią, interpretowania i zrozumienia. W eseju wykorzystano różne perspektywy krytyczne, aby hermeneutycznie, a zatem inkluzywnie, zbadać temat nostalgii w powieści. Odwołano się do Martina Heideggera filozofii faktyczności i koncepcji prawdy (jako alethei), a także do konceptualizacji obietnicy zaproponowanej przez Paula Ricoeura. Wykorzystano również dokonane przez Svetlanę Boym rozróżnienie nostalgii refleksyjnej i odradzającej. Zastosowanie tych perspektyw ma na celu pogłębienie wciąż niewystarczających badań nad poetyką nostalgii w twórczości Woolf.

„Szalony krok w Nieznane”. Krzysztofa Kuczkowskiego droga ku nowej poezji (religijnej)

Przemysław DAKOWICZ — 2025-12-30

Autor artykułu podejmuje próbę przyjrzenia się meandrom refleksji metapoetyckiej Krzysztofa Kuczkowskiego, jednego z najważniejszych współczesnych poetów religijnych, założyciela i długoletniego redaktora naczelnego dwumiesięcznika literackiego „Topos”. W licznych tekstach krytycznoliterackich (recenzjach, esejach, wystąpieniach programowych) Kuczkowski nie tylko reaguje na najważniejsze zjawiska w obrębie polskiej poezji metafizycznej czy otwarcie konfesyjnej, lecz także – przechodząc przez kolejne stadia twórczej świadomości – buduje zręby własnej poetyki. Rezultatem tego procesu jest sformułowana przez niego oryginalna teoria wiersza, odzwierciedlająca doświadczenia kolejnych etapów duchowego i artystycznego rozwoju tego pisarza.

Pisanie przeciw lękom. O dziennikach pandemii z lat 2020-2022

Wojciech KUDYBA — 2025-12-30

Podjęta w artykule próba spojrzenia na tworzone przez literatów dzienniki pandemiczne pozwoliła wyodrębnić dwa zasadnicze bieguny dokonywanych przez nich wyborów genologicznych. Okazuje się, że niektóre spośród dzienników pandemicznych mieszczą się w formule diariusza intelektualnego. Ich autorzy unikają żywiołu osobistego, koncentrując się na diagnozie lęków zbiorowych i refleksji dotyczącej świata oraz jego zasad. W rozmaity sposób dążą do uogólnienia i syntetycznego, zobiektywizowanego obrazu rzeczywistości. Niemało jest jednak i takich diariuszy, które należą do gatunku journal intime. Dla ich autorów dziennikowe zapiski są narzędziem introspekcji, a czasem nawet formą psychoterapii. Wartością tego typu dzienników bywa bezpośredniość wyrażanych emocji i szczerość pisarzy w prezentowaniu własnych lęków lub urazów oraz trudu ich przezwyciężania, owocującego niekiedy zmianą perspektywy postrzegania samego siebie i dookolnej rzeczywistości.

Afekty jako podstawa teorii i praktyki polskiego teatru awangardowego

Paweł STANGRET — 2025-12-30

Artykuł koncentruje się na dziele dwóch artystów: Tadeusza Kantora i Jerzego Grotowskiego, a zwłaszcza na ich koncepcjach obecności afektów na scenie. Zagadnienie to jest szczególnie istotne w przypadku Kantora, który stworzył pojęcie konstruktywizmu emocji. Chociaż ani Kantor, ani Grotowski nie odnosili się wprost do tej kategorii, była ona istotna dla ich spektakli. Drugi problem analizowany w artykule dotyczy pojęcia afektywności w teorii procesu twórczego oraz teorii funkcji teatru jako medium sztuki wypracowanej przez każdego z artystów. Chociaż w ich dorobku widocznych jest wiele różnic, można jednak wskazać na pewne podzielane przez nich aspekty rozumienia teatru. Co istotne, artykuł ukazuje również, jak dalece obaj twórcy opierali swoje dzieło na koncepcjach teoretycznych wypracowanych przez Stanisława Ignacego Witkiewicza, którego teoria Czystej Formy, sformułowana w latach dwudziestych ubiegłego stulecia, okazuje się zdumiewająco bliska teorii afektu w ujęciu Gilles’a Deleuze’a i Félixa Guattariego. W przekonaniu artystów reprezentujących polską awangardę podstawę rozumienia afektywności stanowią kategorie utrwalenia, materialności, konieczności i kompozycji, a dzieła Kantora i Grotowskiego uwidaczniają, jak bardzo afektywność była dla nich istotna w ich oddziaływaniu na widza. Inną łączącą obu artystów cechę charakterystyczną ich dzieł stanowiła obecna w nich dialektyka polskości i uniwersalności, podkreślana w szczególności w międzynarodowym odbiorze ich pracy scenicznej. Od strony filozoficznej zaś pojęcie afektu, którym się posługiwali, jawi się jako wyjątkowo bliskie jego rozumieniu w fenomenologii.

Między mitem a przeciw-historią. Powrót porucznika Jarosława Jakubowskiego

Joanna MICHALCZUK — 2025-12-30

Przedmiotem artykułu jest dramat Jarosława Jakubowskiego Powrót porucznika (2022), który w sposób wieloaspektowy mówi o człowieku stojącym wobec realnych i mistyfikowanych zagrożeń. Artykuł odsłania intertekstualną grę i literacką redefinicję bohaterskiego mitu romantycznego w dramacie Jakubowskiego, ale sięga także po instrumentarium dyskursu pamięci i pojęcie przeciw-historii Foucaulta, by zinterpretować problematyzowane w dramacie relacje między mitem a historią. Celem rozważań jest ukazanie aktualności rozpiętego między mitem a przeciw-historią dramatu współczesnego człowieka w świecie, który stał się chaosem w „czasie marnym”. Proponowane tu odczytanie jednego z najnowszych utworów Jakubowskiego może być puntem wyjścia do szerzej zakrojonych ujęć tej interesującej twórczości dramaturgicznej.

Coincidentia Oppositorum urzeczywistniona: życie i poezja Johna Donne’a a paradoks świętości

Dorota GŁADKOWSKA — 2025-12-30

Artykuł analizuje życie i poezję Johna Donne’a jako zintegrowane wyrażenie paradoksu intelektualnego i duchowego. Odwołując się do koncepcji coincidentia oppositorum, autorka bada, jak twórczość Donne’a łączy sfery sacrum i profanum, erotyzm i duchowość, przekonania osobiste i oczekiwania społeczne. Zamiast ukazywać świętość jako jednolitą pobożność, Donne proponuje złożoną, ukształtowaną przez sprzeczności wizję duchowości chrześcijańskiej. Jego poetycka i biograficzna droga – od katolickiego dziedzictwa do ordynacji anglikańskiej – ukazuje odważne podejście do niejednoznaczności jako drogi do poznania. Postawa Donne’a przeciwstawia się uproszczonym podziałom, sugerując, że prawda może objawiać się nie przez rozstrzygnięcie, lecz przez napięcie jednoczące przeciwieństwa.

Lwa Tołstoja Krytyka chrześcijaństwa kościelnego

Maksymilian ROSZYK — 2025-12-30

Czesław Martyniak – intelektualny nonkonformista

Rafał CHARZYŃSKI — 2025-12-30

Artykuł poświęcony jest postaci Czesława Martyniaka, polskiego filozofa prawa rozstrzelanego na początku okupacji hitlerowskiej w Lublinie. Przedstawia jego intelektualną odwagę, przejawiającą się w wyborze tomizmu jako podstawy uprawianej przezeń refleksji naukowej, w opozycji do dominujących wówczas w jego dyscyplinie nurtów intelektualnych. Konsekwencją tego wyboru była krytyka pozytywizmu prawnego, uznanie koniecznego związku prawa stanowionego z moralnością oraz sprzeciw wobec relatywizmu. Wbrew popularnej wówczas w środowisku uczonych neutralności światopoglądowej, Martyniak nie wahał się ujawnić swoich poglądów, będących konsekwencją zajętego stanowiska. Argumentacja, jaką się posługiwał, pozostawała jednak – zgodnie z jego deklaracją – w obrębie racjonalnego dyskursu, nie wkraczając w dziedzinę religii.

Pracowitość – pasja – odwaga. O zapomnianych pracach arabistycznych Juliana Adolfa Święcickiego

Barbara OSTAFIN — 2025-12-30

Julian Adolf Święcicki (zm. 1932) to postać w historii literatury polskiej niemal całkiem zapomniana. Był prawdziwym patriotą – uczestnikiem powstania styczniowego i organizatorem pomocy dla ofiar pierwszej wojny światowej, ale zarazem również literatem (choć jego prace nie przetrwały próby czasu), przyjacielem Henryka Sienkiewicza i Bolesława Prusa, znajomym Teofila Lenartowicza, a także autorem szeregu prac na temat historii literatur obcych. Jego zainteresowania, obok jego własnej twórczości literackiej – skupiały się na dwóch odległych zakresach tematycznych: szeroko pojmowanej literaturze romańskiej oraz literaturach orientalnych. W niniejszym artykule omówione są trzy prace Święcickiego poświęcone literaturze arabskiej, podjęta zostaje próba ich oceny, zakresu i prawdopodobny zasięgu. Na arabistyczne prace Święcickiego trzeba patrzeć z perspektywy ich wartości naukowej i pionierskiej, były to bowiem pierwsze w piśmiennictwie polskim kompleksowe historie literatury arabskiej. Święcicki nie znał języka arabskiego, ale jego humanistyczne wykształcenie, znajomość języków obcych, pracowitość, odwaga myślenia niestandardowego, a nade wszystko jego doskonała znajomość ówczesnego stanu badań na temat literatury i kultury arabskiej oraz historii świata arabskiego sprawiły, że zaproponował do dziś aktualny dla czytelnika polskiego wzorzec opisu literatury arabskiej.

O rozumieniu bez porozumienia. Leszka Koczanowicza koncepcja polityki dialogu

Małgorzata BORKOWSKA — 2025-12-30

Celem artykułu jest analiza Leszka Koczanowicza koncepcji polityki dialogu pod kątem oceny przydatności kategorii dialogu do stworzenia alternatywy dla dwóch opozycyjnych modeli demokracji: deliberacji w wersji zaproponowanej przez Jürgena Habermasa i hegemonii (radykalnej demokracji) w ujęciu Ernesta Laclau i Chantal Mouffe. Nawiązując do amerykańskiego pragmatyzmu oraz do teorii Michaiła Bachtina, czyli koncepcji, które dialog i komunikację stawiają w centrum świata społecznego, Koczanowicz dochodzi do wniosku, że wobec nieusuwalności antagonizmu z życia społecznego i polityki sensem dialogu jest nie tyle osiąganie konsensu (co nie zawsze jest możliwe), ile poszerzanie horyzontu rozumienia uczestniczących w dialogu stron. Takie podejście ujawnia normatywny wymiar demokracji, stanowiącej nie tylko system zabezpieczający suwerenność ludu, lecz także walkę o podtrzymanie rozumienia między ludźmi.

Wizje pokoju i pojednania. Rola irenizmu w czeskiej myśli i literaturze chrześcijańskiej

Libor PAVERA — 2025-12-30

W pierwszej części studium skupia się na ogólnych zagadnieniach związanych z irenizmem, oraz z metodologią badania tego zjawiska w odniesieniu do harmonii i pokoju z jednej strony oraz konfliktu, sporu i wojny z drugiej. Następnie na dwóch konkretnych przykładach ze starszej literatury czeskiej pokazuje, jak irenizm objawił się w środowisku czeskim i europejskim w dwóch różnych epokach, które wciąż domagają się oceny w historii Czech i w historii powszechnej. Pierwszym przykładem są ireniczne dążenia czeskiego króla „husyckiego” Jerzego z Podiebradów, które znamy ze źródeł historycznych, ale przede wszystkim literackich. Opisy sporządzone przez podróżników były stosunkowo wierne, oczywiście na miarę swojego wykształcenia i wiedzy geopolitycznej oraz innej wiedzy o ówczesnym świecie. Nieco bardziej oryginalne podejście do pokojowego porządku świata przynosi w swoim przesłaniu czeski brat, autor programów edukacji oraz rzecznik tolerancji i pokoju Jan Ámos Komenský. Jego zdaniem problem pokoju nie może być postrzegany wyłącznie jako kwestia prawna, lecz należy go również uznać za zagadnienie etyczne. Podczas gdy prawo dostarcza ram określających, co jest dozwolone, etyka bada szersze implikacje moralne, zapewniając, że dążenie do pokoju nie sprowadza się jedynie do formalnych aspektów prawnych, lecz obejmuje również głębokie zaangażowanie w zasady sprawiedliwości, godności i szacunku dla ludzkości.

Autorytet moralny trzech papieży w opinii młodzieży szkół średnich. Analiza porównawcza postaw światopoglądowych i religijności

Mirosław KALINOWSKI — 2025-12-30

„Promieniował niezwykłą aurą”. Refleksje na koniec Roku Andrzeja Nikodemowicza

Teresa KSIĘSKA-FALGER — 2025-12-30

Artykuł stanowi pokłosie blisko trzydziestosiedmioletniej współpracy autorki z Andrzejem Nikodemowiczem, wybitnym kompozytorem, pianistą i pedagogiem. W tekście przedstawiony został zarys jego drogi zawodowej i twórczej, w szczególności omówiono kompozycje z lat 1945-2016, rozpięte między sacrum a profanum, obejmujące różnorodne formy muzyczne. Przywołano klimat i treści rozmów z kompozytorem oraz wypowiedzi na temat jego muzyki w aspektach stylistycznym, wykonawczym i społecznym. Zwrócono uwagę na wspólne dokonania Nikodemowicza i autorki, takie jak stworzenie Międzynarodowego Festiwalu „Andrzej Nikodemowicz – czas i dźwięk”, realizowanego w Lublinie od 2012 roku, oraz na formy promocji muzyki tego artysty. Autorka wskazała również na sukcesy osobiste Nikodemowicza, takie jak Honorowe Obywatelstwo Miasta Lublin, oraz formy uhonorowania pamięci kompozytora i jego dorobku w setną rocznicę urodzin, zwłaszcza poprzez ogłoszenie przez władze Lublina roku 2025 Rokiem Andrzeja Nikodemowicza.

W służbie prawdy i wolności

Maria FILIPIAK — 2025-12-30

Wypowiedzi papieży Jana Pawła II, Benedykta XVI i Franciszka o odwadze poszukiwania prawdy i dawania jej świadectwa. Bibliografia obejmuje wypowiedzi z lat 1978-2025.

Batalia o człowieka w kulturze współczesnej

Wojciech KACZMAREK — 2025-12-30

Fizyka spotyka filozofię

Angelika MAŁYSKA — 2025-12-30

Krzepiąca moc oczywistości i piękno

Maciej NOWAK — 2025-12-30