Praworządność w międzynarodowym ładzie podatkowym - szkic problemu
Abstrakt
Do podstawowych zagadnień współczesnego dyskursu prawnego należy pojęcie praworządności. Mimo że odwołują się do niego zarówno politycy, publicyści, jak i przedstawiciele nauki, brak jest precyzyjnej i powszechnie akceptowanej definicji tego pojęcia. Nie ma również jednoznacznych odpowiedzi na pytanie, czy i w jakim zakresie praworządność powinna stanowić zasadę determinującą stosunki między państwami. W przypadku odpowiedzi twierdzącej pojawiają się kolejne pytania, jak należy rozumieć praworządność na płaszczyźnie międzynarodowej oraz do jakich sfer wzajemnych relacji można ją odnosić. Artykuł stanowi próbę odpowiedzi na pytanie, czy zasada praworządności może i powinna być uwzględniana w kształtującym się światowym ładzie podatkowym. Problematyka tzw. rajów podatkowych wskazuje na potrzebę stworzenia precyzyjnych i uniwersalnie akceptowanych ram pojęcia praworządności, tak aby mogła ona pełnić funkcję imperatywną w odniesieniu do wypracowywanych globalnych rozwiązań oraz oceny działań poszczególnych państw w obszarze podatków.
Słowa kluczowe:
praworządność, podatki międzynarodowe, prawo podatkowe, światowy ład podatkowyOświadczenie o wykorzystaniu AI:
nie wykorzystywanoBibliografia
Akty prawne
Traktat o Unii Europejskiej, Dz. Urz. UE C 326 z 26.10.2012, s. 13–390.
Council of Europe. (1949). Statut Rady Europy. Pobrane 16 czerwca 2026 z: https://biblioteka.sejm.gov.pl/tek01/txt/re/1949-2.html2/2026
African Union. (2000). Constitutive Act of the African Union. Pobrane 16 czerwca 2026 z: https://au.int/sites/default/files/pages/34873-file-constitutiveact_en.pdf
Organisation des États américains. (2001). Charte démocratique interaméricaine. Pobrane 16 czerwca 2026 z: https://www.oas.org/fr/democratic-charter/
Dyrektywa Rady (UE) 2016/1164 z dnia 12 lipca 2016 r. ustanawiająca przepisy mające na celu przeciwdziałanie praktykom unikania opodatkowania, które mają bezpośredni wpływ na funkcjonowanie rynku wewnętrznego. Pobrane 16 czerwca 2026 z: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/ALL/?uri=CELEX%3A32016L1164
Pozostałe źródła
Europejski Trybunał Obrachunkowy. (2024). Sprawozdanie specjalne 03/2024: prawo- rządność w UE – udoskonalono przepisy mające chronić interesy finansowe Unii, ale nie wyeliminowano wszystkich zagrożeń. Pobrane 16 czerwca 2026 z: www.eca.europa.eu/pl/publications?ref=sr-2024-03
Following Rule of Law and Raising Tax Certainty Task Force. (2021). Following rule of law and raising tax certainty: Wuzhen Action Plan (2019–2021) final report. Belt and Road Initiative Tax Administration Cooperation Mechanism. Pobrane 16 czerwca 2026 z: https://www.britacom.org/gkzljxz/Documents/202109/P020220526570875864939.pdf
Gravelle, J. G. (2022). Tax havens: International tax avoidance and evasion. (CRS Report No. R40623). Congressional Research Service. Pobrane 16 czerwca 2026 z: https://www.congress.gov/crs-product/R40623
Grinberg, I., Pauwelyn, J. (2015). The emergence of a new international tax regime: The OECD’s package on Base Erosion and Profit Shifting (BEPS). ASIL Insights, 19(24). Pobrane 16 czerwca 2026 z: https://www.asil.org/insights/volume/19/issue/24/emergence-new-international-tax-regime-oecd%E2%80%99s-package-base-erosion-and
Komisja Europejska. (2014). Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego i Rady: Nowe ramy UE na rzecz umocnienia praworządności. COM/2014/0158 final. Pobrane 16 czerwca 2026 z: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/HTML/?uri=CELEX:52014DC0158
Shubert, E. (2015, October 9). Illicit financial flows, tax and human rights [Background paper]. Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights. Pobrane 16 czerwca 2026 z: https://www.ohchr.org/sites/default/files/Documents/Issues/IEDebt/IllicitFinancialFlowsConsultation/BackgroundPaperFinal.pdf
Literatura
Andrei, M. (2004). The rule of law and its limits. Law & Philosophy, 23(1), 1–43. https://doi.org/10.1023/B:LAPH.0000004356.03016.D5
Avi-Yonah, R. S. (2004). International tax as international law. Law & Economics Working Papers Archive: 2003–2009, Paper 7.
Barut, A., Wielomski, A. (2022). Praworządność. Wydawnictwo DiG; Szkoła Wyższa Wymiaru Sprawiedliwości.
Beaulac, S. (2009). The rule of law in international law today. W: G. Palombella i N. Walker (red.), Relocating the Rule of Law (s. 197–223). Hart.
della Cananea, G. (2017). No representation without taxation in the European Union. W: L. Papadopoulou, I. Pernice i J. H. H. Weiler (red.), Legitimacy issues of the European Union in the face of crisis (s. 95–112). Nomos.
Chesterman, S. (2008). An international rule of law? American Journal of Comparative Law, 56(2), 331–362. https://doi.org/10.5131/ajcl.2007.0009
de Cogan, D. (2011). Tax, discretion and the rule of law. W: C. Evans, J. Freedman i R. E. Krever (red.), The delicate balance: Tax, discretion and the rule of law (s. 1–14). IBFD Publications.
van Dijk, M., Weyzig, F., Murphy, R. (2006). The Netherlands: A tax haven? SOMO –
Centre for Research on Multinational Corporations. Pobrane 16 czerwca 2026 z: https://www.somo.nl/the-netherlands-a-tax-haven/
Dynia, E. (2022). Kształtowanie się zasady demokratycznej formy rządów w prawie międzynarodowym. W: A. Kozłowski (red.), Rządy prawa jako wartość uniwersalna. Księga jubileuszowa Profesora Krzysztofa Wójtowicza (s. 295–320). Wrocław.
Elsayyad, M., Konrad, K. A. (2012). Fighting multiple tax havens. Journal of International Economics, 86(2), 295–305. https://doi.org/10.1016/j.jinteco.2011.09.002
Etinski, R., Tubić, B. (2016). International law and the rule of law. Annals FLB – Belgrade Law Review, 64(3), 57–74. https://doi.org/10.5937/AnaliPFB1603057E
Franczak, A. (2020). Standardy ochrony praw podatnika w Karcie Praw Podstawowych i ich stosowanie w orzecznictwie sądów administracyjnych. Roczniki Nauk Prawnych, 30(1), 33–48. http://dx.doi.org/10.18290/rnp20301-3
van Ganzen, B. (2025). Limitations to the rule of law argument in international tax law. W: D. de Cogan, A. Brassey i M. Hen-Smith (red.), Tax, public finance and the rule of law (s. 233–249). Hart Publishing.
Gomułowicz, A. (2013). Podatki a etyka. Wolters Kluwer Polska.
Günel, T., Didinmez, I. (2022). Relationship between rule of law and tax revenues: Dynamic panel data analysis. Public Sector Economics, 46(3), 403–419. https://doi.org/10.3326/pse.46.3.42/2026 Przegląd Prawno-Ekonomiczny 25
Grzybowski, P. (2012). Etyka i opodatkowanie – aspekt doktrynalny i normatywny. Przegląd Prawniczy, Ekonomiczny i Społeczny, 3, 59–71.
Harpaz, A. (2025). UN tax negotiations: North-South tensions and the challenge of institutional legitimacy. Caribbean Tax Law Journal, 8, 14–19.
Holocher, J., Naleziński, B. (2022). Pojęcie praworządności we współczesnej debacie politycznoprawnej. Rocznik Administracji Publicznej, 8, 326–345. https://doi.org/10.4467/24497800RAP.22.018.16794
Ilyas, A., Gukasyan, G., Chernov, S., Kosarev, V. (2025). Tax havens and their impact on national tax legislation. Lex Scientia Law Review, 9(2), 1830–1875. https://doi.org/10.15294/lslr.v9i2.20701
Juchniewicz, E. (2013). Globalna sprawiedliwość podatkowa w międzynarodowym prawie podatkowym. W: I. Mirek i T. Nowak (red.), Prawo finansowe po transformacji ustrojowej. Międzynarodowe i europejskie prawo podatkowe (s. 368–380). Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Kabat-Rudnicka, D. (2023). The rule of law in the national and supranational context. Przegląd Europejski, 2, 9–26.
Kalina-Prasznic, U. (red.). (1997). Leksykon prawniczy. Alta 2.
Krever, R., Sadiq, K. (2025). International tax law and the rule of law – An aspirational
goal or ironic compound oxymoron? W: D. de Cogan, A. Brassey i M. Hen-Smith (red.), Tax, public finance and the rule of law (s. 321–334). Hart Publishing.
Kumar, A. P. (2019). Taxation and the rule of law. Economic and Political Weekly, 54(7), 10–11.
Lasiński-Sulecki, K. (2014). OECD guidelines: Between soft-law and hard-law in transfer pricing matters. Comparative Law Review, 17, 64–79. https://doi.org/10.12775/CLR.2014.003
Li, J. (2019). The rule of law in international tax relations, 1–10. Osgoode Digital Commons. Pobrane 16 czerwca 2026 z: https://digitalcommons.osgoode.yorku.ca/all_papers/371
Lindsay, I. (2025). Tax avoidance and two aspects of the rule of law. W: D. de Cogan, A. Brassey i M. Hen (red.), Tax, public finance and the rule of law (s. 37–53). Hart Publishing.
Makarewicz, A. (2007). Rządy prawa w stosunkach międzynarodowych. W: J. Menkes (red.), Prawo międzynarodowe: Księga pamiątkowa prof. Renaty Szafarz (s. 415–433). Wyższa Szkoła Handlu i Prawa.
McCorquodale, R. (2016). Defining the international rule of law: Defying gravity? The International and Comparative Law Quarterly, 65(2), 277–304.
Nowacki, J. (1977). Praworządność: Wybrane problemy teoretyczne. Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
O’Boyle, B., Allen, K. (2021). Tax haven Ireland. Pluto Press.
Odzimek, T. (2025). Prawo podatkowe w teorii i biznesie. Wydawnictwo Politechniki Częstochowskiej.
Pacześniak, A. (2014). Promocja demokracji i praworządności. W: A. Florczak i A. Lisowska (red.), Organizacje międzynarodowe w działaniu (s. 227−244). OTO Agencja Reklamowa.
Paradowski, M. (2018). Realistyczne ujęcie praworządności w filozofii prawa. W: J. Zimny (red.), Praworządność: Świat na zakręcie (s. 24–37). Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II w Lublinie. Wydział Zamiejscowy Nauk o Społeczeństwie.
Pavel, C. E. (2020). The international rule of law. Critical Review of International Social and Political Philosophy, 23(3), 332–351. https://doi.org/10.1080/13698230.2019.1565714
van Riet, M., Lejour, A. (2025). Developing countries, tax treaty shopping and the global minimum tax. CESifo Working Paper No. 11641, 1–36.
Shaw, M. N. (2008). International law. Cambridge University Press.
Shaxson, N. (2019). Tackling tax havens: The billions attracted by tax havens do harm to sending and receiving nations alike. Finance & Development 56(3), 22–27.
Srokosz, J. (2014). Rządy prawa jako efekt obiektywnego postępu społecznego – o solidarystycznej wizji genezy praworządności i ochrony praw jednostki. W: A. Bator,
J. Helios i W. Jedlecka (red.), Rządy prawa i europejska kultura prawna (s. 13−28). Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego.
Stewart, J. (2013). Is Ireland a tax haven? (IIIS Discussion Paper No. 430). The Institute for International Integration Studies, Trinity College Dublin.
Sullivan, M. A. (2007). Lessons from the last war on tax havens. Tax Notes, 116, 327–337.
Supernat, J. (2014). Rządy prawa: Uwagi o znaczeniu i ewolucji pojęcia. Wrocławsko-Lwowskie Zeszyty Prawnicze, 5, 111–121.
Vleggeert, J., Vording, H. (2019, January 17). How the Netherlands became a tax haven for multinationals. Pobrane 16 czerwca 2026 z: https://ssrn.com/abstract=3317629
Watts, A. (1993). The international rule of law. German Yearbook of International Law, 36, 15–45.
Weyzig, F., van Dijk, M. (2007). Tax haven and development partner: Incoherence in Dutch government policies? Stichting Onderzoek Multinationale Ondernemingen.
Wojewoda, K. (2022). Mechanizm warunkowości jako nowe narzędzie do obrony prawa Unii Europejskiej. Alcumena: Pismo Interdyscyplinarne, 1(9), 6–10. https://doi.org/10.34813/psc.1.2022.1
Zgoła, P. (2021). Praworządność jako element zrównoważonego rozwoju w agendzie 2030: Konceptualizacja, kodyfikacja i stosowanie. W: M. Staniszewski i H. A. Kretek (red.), Zrównoważony rozwój i Europejski Zielony Ład wektorami na drodze doskonalenia warsztatu naukowca (s. 115–132). Wydawnictwo Politechniki Śląskiej.
Zimny, J. (2018). Wstęp. W: J. Zimny (red.), Praworządność: Świat na zakręcie (s. 5–11). Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II w Lublinie. Wydział Zamiejscowy Nauk o Społeczeństwie.
Akademia Leona Koźmińskiego https://orcid.org/0000-0002-1680-9635
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
