Droga do dochodu gwarantowanego
Filip Sierzputowski
Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie , Polskahttps://orcid.org/0009-0003-2713-6506
Abstrakt
Zainteresowanie koncepcją dochodu gwarantowanego intensywnie rośnie od wielu lat. Pomysł ten przestał być jedynie idealistyczną koncepcją kilku marzycieli i na dobre zadomowił się w umysłach filozofów oraz ekonomistów w XXI w. Dla zrozumienia tej koncepcji kluczowe jest przeanalizowanie kontekstu ekonomiczno-społecznego, w jakim kształtuje się ona od początku lat 80. XX w. Podstawowym czynnikiem była niewydolność gospodarcza i w konsekwencji upadek bloku komunistycznego, który w krajach zachodnich spowodował wzrost poparcia dla rozwiązań wolnorynkowych i umożliwił ukształtowanie się nowego paradygmatu ekonomicznego – tzw. neoliberalizmu. Skupiał się on na wspieraniu produktywności gospodarki, głównie poprzez deregulację oraz obniżenie opodatkowania, co z jednej strony pozwalało gospodarce rozwijać się szybciej, a z drugiej prowadziło do osłabienia systemu „państwa dobrobytu”. W Stanach Zjednoczonych proces ten miał szczególnie radykalny charakter, natomiast w Europie był łagodniejszy, lecz również doprowadził do wzrostu prekariatu. Przedsiębiorstwa zwiększały produktywność przede wszystkim dzięki rozwojowi nowych technologii, co w kontekście społecznym wiązało się z powstawaniem tzw. bezrobocia technologicznego. W efekcie system „państwa dobrobytu” został znacznie obciążony, co prowadziło do narastania napięć społecznych i wzrostu populizmu. W odpowiedzi na rosnącą niewydolność systemu Milton Friedman oraz Philippe Van Parijs zaproponowali dwie odrębne koncepcje dochodu gwarantowanego jako narzędzia upraszczającego i stabilizującego funkcjonowanie państwa opiekuńczego w zmieniających się warunkach ekonomiczno-społecznych.
Słowa kluczowe:
neoliberalizm, państwo dobrobytu, dochód gwarantowany, prekariatBibliografia
Auleytner, J. (2019). Dochód gwarantowany – utopia czy konieczność? A może temat pozorny? W: B. Galwas, P. Kozłowski i K. Prandecki (red.), Czy świat należy urządzić inaczej. Schyłek i początek (s. 324–336). Komitet Prognoz „Polska 2000 Plus” przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk.
Baran, B. (2017). Dochód gwarantowany w kontekście wyzwań społeczno-gospodarczych państwa dobrobytu. Studia Ekonomiczne. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach, 310, 91–100.
Baranowski, M. (2017). Dochód podstawowy. Radykalna reforma europejskich modeli welfare state czy utopijna mrzonka? Sensus Historiae, 29(4), 161–181.
Burzyński, Ł. (2020). Bezwarunkowy dochód gwarantowany – populizm, czy lek na niedoskonałość systemu neoliberalnego? Społeczeństwo, 149(1), 61–75.
European Commission. (2026). Data on Taxation Trends. Directorate-General for Taxation and Customs Union. Pobrane 1 września 2026 z: https://taxation-customs.ec.europa.eu/taxation/economic-analysis/data-taxation-trends_en
Friedman, M., Friedman, R. (2005). Wolny wybór (tłum. J. Kwaśniewski). Wydawnictwo Aspekt.
Fromm, E. (1966). The psychological aspects of the guaranteed income. W: R. Theobald (red.), The guaranteed income: Next step in economic evolution? (s. 1–6). Doubleday.
Kałowski, P. (2015). Porównanie wybranych europejskich rozwiązań z zakresu minimalnego dochodu gwarantowanego. Zeszyty Naukowe Zakładu Zabezpieczenia Społecznego IPS UW, 4, 66–75.
Niewiadomska, A. (2018). Dochód gwarantowany – utopia czy warunek realizacji koncepcji rozwoju sprzyjającego włączeniu społecznemu? Społeczeństwo i Ekonomia / Society and Economics, 2(8), 35–53. https://doi.org/10.15611/sie.2017.2.03
Ravallion, M. (2018). Guaranteed employment or guaranteed income? (Working Paper No. 482). Center for Global Development. Pobrane 7 lutego 2026 z: https://www.cgdev.org/publication/guaranteed-employment-or-guaranteed-income
Steensland, B. (2006). Cultural categories and the American welfare state: The case of guaranteed income policy. American Journal of Sociology, 111(5), 1273–1326. https://doi.org/10.1086/499508
Szarfenberg, R. (2010). Minimalny dochód gwarantowany i pomoc społeczna. W: R. Szarfenberg, C. Żołędowski i M. Theiss (red.), Polityka publiczna wobec ubóstwa i wykluczenia społecznego (s. 186–215). Dom Wydawniczy Elipsa.
Szumlicz, J. (1993). Minimalny dochód gwarantowany w pomocy społecznej. Instytut Pracy i Spraw Socjalnych.
Van Parijs, P. (2008). Dochód podstawowy dla wszystkich (tłum. R. Szarfenberg). Problemy Polityki Społecznej. Studia i Dyskusje, 11, 139–153.
Widerquist, K. (1998). Reciprocity and the guaranteed income (Working Paper No. 245). Levy Economics Institute of Bard College. Pobrane 7 lutego 2026 z: https://www.levyinstitute.org/publications/reciprocity-and-the-guaranteed-income/
World Bank. (b.d.-a). GDP growth (annual %) – United Kingdom. World Development Indicators. Pobrane 21 maja 2026 z: https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?locations=GB
World Bank. (b.d.-b). GINI index (World Bank estimate) – United Kingdom, United States. World Development Indicators. Pobrane 21 maja 2026 z: https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=GB-US
World Bank. (b.d.-c). Life expectancy at birth, total (years) – United States, European Union. World Development Indicators. Pobrane 21 maja 2026 z: https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.IN?locations=US-EU
World Bank. (b.d.-d). Military expenditure (% of GDP) – European Union, United States. World Development Indicators. Pobrane 21 maja 2026 z: https://data.worldbank.org/indicator/MS.MIL.XPND.GD.ZS?end=2024&locations=EU-US&start=2020
Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie https://orcid.org/0009-0003-2713-6506
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
