Biblia w sztuce - słowo obrazem się stało - Knapiński, Ryszard (Studia Nauk Teologicznych PAN, 2020)
Artykuł przedstawia relację między słowem a obrazem na tle rozwijającej się w chrześcijaństwie teologii sztuki. Takie założenie uwalnia od prezentacji wybranych ilustracji do tekstów biblijnych. Przyjęte rozważania mają formę zarysu zilustrowanego przykładami z dziedziny miniaturowego malarstwa i grawerki, przedstawiającego w dosłownym sensie przekształcenie słowa w obraz. Studia z zakresu funkcji słowa w tradycji wiary stworzyły całą literaturę teologiczną i biblijną. Z drugiej strony analizy analogicznej roli obrazu w chrześcijaństwie są stosunkowo nowe i rzadko są prowadzone przez teologów czy historyków sztuki. Tytuł niniejszej rozprawy doktorskiej stanowi parodię zdania ogłoszonego przez św. Jana w prologu jego Ewangelii: "A Słowo stało się ciałem" (J 1,14). Kiedy Jan mówi o Logosie, oznacza to w naszej perspektywie słowo pisane, czyli Objawienie opisane w Biblii. Paweł w Liście do Rzymian (10, 14-18): Fides ex auditu zaczęło być używane w teologii. Kwestia roli obrazu w religii może być zamknięta w parafrazie tego wyrażenia, jak: Fides ex visu. Niektórzy ludzie w określonych okolicznościach - postawy nabierają wiary poprzez zmysł wzroku, poprzez obraz. Prorocy przypisują obrazom magiczne siły i moc oddziaływania na dusze ludzkie. Zepchnęli więc ich w pole magii i czarów, w świat ciemnych sił, za pomocą znaków. Zgodnie z ich nauką prawdziwy kult nie potrzebuje żadnych materialnych znaków. Religia monoteistyczna chce pozostać religią opartą na czytaniu, a nie na oglądaniu "podejrzanych" obrazów. Odrzucając wizualne reprezentacje, Stary Testament preferuje symbole słowne. I nie tylko obraz fałszywego boga stał się bożkiem, ale także fałszywym obrazem prawdziwego boga. Niewidzialnego Boga można opisać, ale nie można go namalować. Sztuka jest zbyt słaba, aby pokazać wielkość Boga. Nieopisany Bóg pozostał niewidzialny. Objawił się ludziom tylko przez słowo objawione i przedstawianie Go na obrazach było zabronione, ponieważ było to zagrożenie dla pierwotnego planu zbawienia. W takim podejściu słowo staje się mocą, a odrzucony obraz staje się słaby, ponieważ jest bezużyteczny, a nawet szkodliwe. Zostało to dobrze wyrażone przez Regisa Debraya, który napisał, że sztuka z jej ołtarzami, obrazami i figurami była zbyt ciężka, aby mogła być niesiona przez Żyda, tego wiecznego wędrowca, na jego drodze. Tak więc wziął książkę. Pomimo surowych zakazów można znaleźć w starotestamentowych wypowiedziach, zawierających ludzką tęsknotę za oglądaniem Boga, albo podczas snu, jak w przypadku patriarchy Jakuba, albo w spotkaniu "twarzą w twarz", jak Mojżesz na górze Synaj, albo w widzeniu prorockim, jak to było doświadczane np. przez Izajasza, Jeremiasza, Ezechiela, Daniela, czy innych „widzących". Sytuacja zmieniła się w Nowym Testamencie, kiedy to odwieczne Logos - Syn Boży - stał się człowiekiem. Można było widzieć Boga przez Wcielone Słowo, gdyż Jezus Chrystus stał się najbardziej idealną ikoną Boga. Wcielenie dawało możliwość ukazania tego, który do tej pory był niewidzialny. Może to być zawarte w zdaniu, że "Słowo stało się obrazem". Tajemnica Wcielenia została przywołana przez ikonoduły na II Soborze Nicejskim w 787 roku. Chrześcijaństwo jest religią słowa i obrazu, ale protestanci różnią się od katolików swoim podejściem do obrazów. Przyjmując doktrynalne założenie o wyłącznym prymacie słowa (sola Scriptura), niektóre fragmenty Reformacji odrzuciły obraz jako formę przesądu. Specyfiką sztuki protestanckiej stał się zwyczaj umieszczania na obrazach cytatów z Biblii.