Historia Kościoła. Przedmiot - metoda - periodyzacja - Dola, Kazimierz (Studia Nauk Teologicznych PAN, 2020)
Wizja historii Kościoła zależy od jego koncepcji. Według katolickiej eklezjologii Kościół należy do tajemnic wiary. Jako mistyczne Ciało Chrystusa, jako wspólnota wiary i łaski, jest on rzeczywistością teologiczną. Jako Lud Boży Nowego Przymierza, jako widzialna, zinstytucjonalizowana wspólnota, jest on jednocześnie rzeczywistością historyczną. Historia, jako nauka o przeszłości człowieka, również pozostaje dla nas tajemnicą, ponieważ pochodzenie i cel człowieka i ludzkości pozostaje w mroku. Historyk nie jest w stanie zbadać początku i końca historii. Tylko wiara może dać nam wiedzę o tych rzeczach. Historia to nie tylko przeszłość, ale sięga również do teraźniejszości, więc historyk musi bardzo ostrożnie obchodzić się z historią i tym, co się wydarzyło. Zadaniem historiografii jest zbliżenie nas do pokoleń ludzi z przeszłości, aby móc ich zrozumieć i nawiązać z nimi dialog. Punkt widzenia, z którego należy rozpatrywać historię Kościoła, wiąże się z jego najważniejszym zadaniem i celem, który postawił przed nim Założyciel: możliwie wszystkich ludzi uczynić uczniami Chrystusa i doprowadzić do życia wiecznego. Historiografia Kościoła powinna pokazać, jak to zadanie było rozumiane i realizowane w minionych wiekach. Ma to być postrzegane jednocześnie jako kryterium wyboru tego, co jest analizowane, jak i jako znak rozpoznawczy ważnych wydarzeń w historii Kościoła. Historyk kościelny do badania tego tematu musi stosować wszystkie metody historyczno-krytyczne, tzn. najpierw musi starannie zebrać wszystkie źródła i przeanalizować je krytycznie. Analiza poprzez precyzyjny opis jest najczęściej stosowaną metodą, ponieważ historia należy do nauk opisowych. Następnym ważnym krokiem jest interpretacja, w ramach której historyk kościelny potrzebuje teorii historii, która pozwoli mu zrozumieć zebrane źródła. Taka teoria zakłada: 1) tożsamość Kościoła w ciągu dwóch tysięcy lat jego historii; Kościół zachowuje swoją tożsamość mimo przemian pozostaje ten sam, choć nie taki sam (jak rozwijające ziarno gorczycy); 2) Opatrzność Boską interweniującą w historii; 3) misję Kościoła w historii zbawienia; 4) religijne siły w świadomości ludzi. W świetle tych przesłanek Historia Kościoła wydaje się być raczej dyscypliną teologiczną niż czysto humanistyczną. Podział historii Kościoła na okresy uwzględnia różne obszary kulturowe, w których szerzyło się chrześcijaństwo, oraz ideologie europejskie, z którymi Kościół musiał się skonfrontować.