Zakres negatywnej wolności religii w świetle komparatystycznego studium konstytucji
Abstrakt
W artykule zrekonstruowano znaczenie tzw. negatywnej wolności religii (negatywny aspekt czy wymiar wolności religii) na podstawie studium tekstów konstytucji współczesnych państw. Następnie to umocowane w postanowieniach ustaw zasadniczych znaczenie skonfrontowano z przypadkami obejmowania w orzecznictwie zakresem tytułowej wolności prawa jednostki do niestyczności z niechcianymi treściami religijnymi. Autor staje na stanowisku, że negatywna wolność religii nie chroni oczekiwań do bycia wolnym od wizualnej percepcji symboli religijnych na forum publicznym, w tym w publicznych urzędach i szkołach. Konstytucje żadnego z krajów, podobnie jak akty prawa międzynarodowego, nie legitymują takiego ujmowania negatywnej wolności religii. Nie można treści tej wolności ustalać w oderwaniu od treści regulujących ją przepisów. Kwestia legalności eksponowania w urzędach i szkołach symboli religijnych, czy to przez instytucje (np. krzyż na ścianie pomieszczenia urzędu gminy, w którym przyjmuje się petentów), czy przez jednostkę (np. widoczny łańcuszek z krzyżykiem u nauczycielki podczas prowadzenia zajęć), nie angażuje negatywnej wolności religii innych osób. Ilekroć ustrojodawcy w różnych krajach regulują negatywny aspekt wolności religii, to mają na uwadze zwłaszcza prawo do niewyznawania żadnej religii, nieuczestniczenia w praktykach religijnych, nieujawniania własnego światopoglądu, niebrania udziału w szkolnej katechezie czy nieskładania religijnej przysięgi. Przymusem w kwestiach religijnych, pogwałcającym negatywną wolność religii, nie jest sam niechciany kontakt wzrokowy czy pasywna styczność z niewłasną ekspresją religijną, nawet na instytucjonalnym forum, jeśli kontaktowi temu nie towarzyszy obligowanie do afirmowania religijnego przesłania tej ekspresji czy do aktów czci. Właściwie rozumiana negatywna wolność religii nie stanowi zagrożenia dla tej wolności w aspekcie pozytywnym, lecz pełni rolę jej gwaranta. Niepokojący jest natomiast stan rzeczy, w którym wypaczone pojmowanie wolności religii w aspekcie negatywnym prowadzi do dysproporcjonalnego reglamentowania prawa innych do publicznego dawania wyrazu przekonaniom religijnym. Przymus w sprawach religii – przed którym chroni negatywna wolność religii – odnosi się do własnych, a nie cudzych wyborów, decyzji i zachowań. Negatywna wolność religii pozwala sprzeciwić się presji ukierunkowanej na przyjęcie określonej niepodzielanej postawy światopoglądowej, ale nie uprawnia do domagania się usunięcia z przestrzeni publicznej nietolerowanych aktów ekspresji religijnej mieszczących się w granicach pozytywnej wolności religii współobywateli i – w przypadku aktów organów władzy – respektujących zasadę bezstronności (neutralności) religijnej państwa.
Słowa kluczowe:
negatywna wolność religii, konstytucja, symbole religijne, przymus w kwestiach religijnych, prawna komparatystyka, wolność sumienia i religiiBibliografia
Arslan, Zühtü. 2022. „The Role of Constitutional Courts in Maintaining Social Peace: A Comparative Review of the ‘Application’”. anayasa.gov.tr, 2.03.2026. https://www.anayasa.gov.tr/en/president/former-presidents-speeches/zuhtu-arslan/speeches/the-role-of-constitutional-courts-in-maintaining-social-peace-a-comparative-review-of-the-application/ [dostęp: 2.03.2026].
Bainczyk, Magdalena. 2008. „Konstytucyjno-prawne aspekty wolności religijnej w Niemczech w świetle orzecznictwa najwyższych sądów”. Krakowskie Studia Międzynarodowe 2: 117–140.
Bielecki, Marek. 2024. „Wstęp”. W: Ograniczenia wolności religijnej w przestrzeni publicznej, t. 2, red. Marek Bielecki, 7–9. Warszawa: Akademia Wymiaru Sprawiedliwości.
Brzozowski, Wojciech. 2011. „Obecność symboli religijnych w szkole publicznej. Glosa do wyroku ETPC z dnia 18 marca 2011 r., 30814/06”. Państwo i Prawo 11: 121–126.
Ciszewski, Wojciech. 2017. „Republikańskie odczytanie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej”. Przegląd Konstytucyjny 4: 5–32.
Csatári, Orsolya, Boldizsár Szentgáli-Tóth. 2018. „The Other Side of the Coin: The Negative Aspect of Freedom of Religion”. W: Proceedings of the IISES Annual Conference, 20–40. Prága: International Institute of Social and Economic Sciences.
Czarnek, Przemysław. 2018. „Prawo naturalne w Europie – fundament czy zapomniana rzeczywistość?”. Biuletyn Stowarzyszenia Absolwentów i Przyjaciół Wydziału Prawa Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego 13(15): 27–45.
Ćwikła, Leszek. 2025. „Wolność religijna w społeczeństwie wielowyznaniowym na przykładzie Węgier”. Studia z Prawa Wyznaniowego 28: 175–192. https://doi.org/10.31743/spw.18287.
Dyda, Konrad. 2020. „Problem ekspozycji krzyża i innych symboli religijnych w przestrzeni publicznej niektórych państw europejskich”. Kultura Prawna 3(1–2): 77–95. https://doi.org/10.37873/legal.2020.3.1-2.74.
Gómez García, Juan Antonio. 2021. „From the Person to the Institution: Religious Freedom and Institutions in Democratic States”. Teologia i Człowiek 55(3): 53–70. https://doi.org/10.12775/TiCz.2021.017.
Hałub-Kowalczyk, Olga. 2018. „Wolność religijna we współczesnych Niemczech – wybrane aspekty”. Orbis Linguarum 49: 365–374.
Haering, Stephan Bernhard. 2016. „Obecność krzyża w przestrzeni publicznej. Aktualna sytuacja w Niemczech”. W: Obecność krzyża w przestrzeni publicznej. Doświadczenia niektórych państw europejskich, red. Piotr Stanisz, Michał Zawiślak, Marta Ordon, 143–154. Lublin: Wydawnictwo KUL.
Janyga, Wojciech. 2005. „Współczesne dylematy negatywnej wolności religijnej w Europie w świetle Konstytucji RP i orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego”. W: Prawo wobec wyzwań współczesności, t. 2, red. Paweł Wiliński, 289–298. Poznań: Wydawnictwo VIS.
Kubiak, Rafał. 2019. „Prawo pacjenta do opieki duszpasterskiej”. Medycyna Paliatywna 11(1): 33–43.
Lock, Tobias. 2012. „Of Crucifixes and Headscarves: Religious Symbols in German Schools”. W: Law, Religious Freedoms and Education in Europe, red. Myriam Hunter-Henin, 347–369. London: Ashgate Publishing.
Longchamps de Bérier, Franciszek. 2019. „Przedmowa”. W: Weronika Kudła. Wrogość wobec religii. Ostrzeżenia ze strony Sądu Najwyższego USA. 11–14. Kraków: Księgarnia Akademicka.
Maroń, Grzegorz. 2023a. „Prawne aspekty podejmowania aktów ekspresji religijnej na sali rozpraw”. Consilium Iuridicum (wyd. specjalne): 99–118. https://doi.org/10.52097/ci.8497.
Maroń, Grzegorz. 2023b. „Sądowa ocena szczerości przekonań religijnych”. Consilium Iuridicum 1(6): 38–66. https://doi.org/10.52097/ci.5685.
Maroń, Grzegorz. 2015. „Instytucja przysięgi (ślubowania) a poszanowanie wolności sumienia i religii”. Przegląd Prawa Konstytucyjnego 4: 51–76.
Martínez-Torrón, Javier. 2016. „Pojęcie religijnej neutralności państwa w odniesieniu do obecności krzyża w przestrzeni publicznej w Hiszpanii”. W: Obecność krzyża w przestrzeni publicznej. Doświadczenia niektórych państw europejskich, red. Piotr Stanisz, Michał Zawiślak, Marta Ordon, 83–97. Lublin: Wydawnictwo KUL.
Martínez-Torrón, Javier. 2012. „Freedom of Religion in the European Convention on Human Rights Under the Influence of Different European Traditions”. The Pontifical Academy of Social Sciences Acta 17: 329–355. www.pass.va/content/dam/scienzesociali/pdf/acta17/acta17-martineztorron.pdf [dostęp: 2.03.2026].
Meilius, Kazimieras, Jonas Juškevičius, 2016. „Publiczna obecność krzyża z perspektywy litewskiej”. W: Obecność krzyża w przestrzeni publicznej. Doświadczenia niektórych państw europejskich, red. Piotr Stanisz, Michał Zawiślak, Marta Ordon, 119–142. Lublin: Wydawnictwo KUL.
Nikołajew, Jerzy. 2012. „Wolność sumienia i religii nieletnich przestępców w zakładach poprawczych i schroniskach dla nieletnich”. Studia z Prawa Wyznaniowego 15: 157–184.
Orzeszyna, Krzysztof. 2007. Podstawy relacji między państwem a kościołami w konstytucji państw członkowskich i traktatach Unii Europejskiej. Studium prawnoporównawcze. Lublin: Wydawnictwo KUL.
Piechowiak, Marek. 2011. „Negatywna wolność religijna i przekonania sekularystyczne w świetle sprawy Lautsi przeciwko Włochom”. Przegląd Sejmowy 19(5): 37–68.
Sapir, Gidon, Daniel Statman. 2005. „Why Freedom of Religion Does Not Include Freedom From Religion”. Law and Philosophy 24(5): 467–508.
Schyff van der, Gerhard. 2021. „Does the European Convention on Human Rights Guarantee a Right to Freedom ‘from’ Religion? A Theoretical and Comparative Analysis”. W: Law, Religion, and Freedom. Conceptualizing a Common Right, red. W. Cole Durham, Javier Martínez-Torrón, Donlu D. Thayer, 122–140. London: Routledge.
Sobczyk, Paweł (red.). 2021. Religious Symbols in the Public Sphere. Analysis on Certain Central European Countries. Budapeszt-Miszkolc: CEA publishing.
Stanisz, Piotr. 2016. „Obecność krzyża w przestrzeni publicznej w kontekście wolności myśli, sumienia i religii. Perspektywa polska”. W: Obecność krzyża w przestrzeni publicznej. Doświadczenia niektórych państw europejskich, red. Piotr Stanisz, Michał Zawiślak, Marta Ordon, 155–178. Lublin: Wydawnictwo KUL.
Stanisz, Piotr. 2014. „Glosa do wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 9 grudnia 2013 r. (sygn. akt I ACa 608/13)”. Przegląd Sejmowy 5: 152–158.
Warchoł, Marcin. 2023. „Prawnokarna ochrona wolności religijnej wobec wyzwań i zagrożeń współczesności”. Probacja 4: 55–83. https://doi.org/10.5604/01.3001.0054.1328.
Weiler, Joseph H.H. 2013a. „Freedom of Religion and Freedom From Religion: The European Model”. Maine Law Review 65(2): 760–768.
Weiler, Joseph H.H. 2013b. „O miejscu religii w życiu publicznym”. Znak 702: 75–83.
Winczorek, Piotr. 2015. „Wolność wyznaniowa”. Państwo i Prawo 4: 3–11.
Woleński, Jan. 2017. „Sfera publiczna, sfera prywatna i wolność religijna”. Acta Universitatis Wratislaviensis nr 3791. Przegląd Prawa i Administracji 110: 205–213.
Zapolski-Downar, Jan. 2021. „Granice funkcjonowania religii w polskiej szkole na kanwie przestrzegania wolności sumienia, myśli oraz wyznania”. W: Państwo wobec religii. Teraźniejszość i przeszłość, red. Maksymilian Stanulewicz, Emil Plewa, Cezary Linowski, 61–82. Łódź: Wydawnictwo Naukowe ArchaeGraph.
University of Rzeszów
Dr hab., prof. UR, Katedra Nauk Historyczno i Teoretyczno Prawnych, Wydział Prawa i Administracji, Uniwersytet Rzeszowski, ul. Grunwaldzka 13, 35-068 Rzeszów
https://orcid.org/0000-0002-3861-9103Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
- Zgodnie z ustawą z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, autor publikacji przenosi na wydawcę autorskie prawa majątkowe do utworu na wszelkich polach eksploatacji znanych w chwili zawarcia umowy.
- Teksty składane do publikacji w „Studiach z Prawa Wyznaniowego" nie mogą naruszać praw autorskich osób trzecich. Oryginalność publikacji naukowej autor potwierdza w oświadczeniu składanym w trakcie zgłaszania tekstu oraz w podpisywanej umowie wydawniczej.
- Autorzy mają prawo zamieszczać swoje prace (w wersji udostępnionej przez wydawcę) w Internecie (np. w repozytoriach instytucjonalnych, academia.edu, researchgate.net lub na własnej stronie internetowej) dopiero po ich opublikowaniu w niniejszym czasopiśmie.
- Za zgodą redakcji opublikowane w czasopiśmie teksty mogą być przedrukowywane w innych publikacjach (ze wskazaniem miejsca ich pierwotnej publikacji).
- Redakcja zapewnia bezpłatny i otwarty dostęp (ang. open access) do całej zawartości czasopisma, zgodnie z definicją otwartego dostępu BOAI (Budapest Open Access Initiative).
