Studia z Prawa Wyznaniowego

40 lat po pierwszym porozumieniu. Oceny, perspektywy, kluczowe kwestie, Rzym, Sala Królowej, Pałac Montecitorio, 19 lutego 2025 r.

2025-03-31T22:43:02+02:00

Niniejsze sprawozdanie dotyczy konferencji pt. „40 lat po pierwszym porozumieniu. Oceny, perspektywy, kluczowe kwestie”, która została zorganizowana w Rzymie (Sala Królowej, Pałac Montecitorio) w dniu 19 lutego 2025 r. przez Federację Kościolów Ewangelickich we Włoszech. Wydarzeniem tym upamiętniono 40. rocznicę pierwszego porozumienia zawartego w trybie art. 8 ust. 3 włoskiej Konstytucji przez Republiką Włoską i związek wyznaniowy, to jest – w tym przypadku – Stół Waldensów.

XXII Ogólnopolskie Sympozjum Prawa Wyznaniowego Zagrożenia dla wolności myśli, sumienia i religii, Zegrze k. Warszawy, 4–6 września 2025 r.

2025-09-13T23:47:57+02:00

Sprawozdanie z XXII Ogólnopolskiego Sympozjum Prawa Wyznaniowego, które zostało zorganizowane przez Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego we współpracy z Polskim Towarzystwem Prawa Wyznaniowego. Sympozjum odbyło się w dniach 4–6 września 2025 r. w miejscowości Zegrze k/Warszawy. Poświęcone było tematyce zagrożeń dla wolności myśli, sumienia i religii.

O przesłance „przy wykonywaniu” z art. 430 Kodeksu cywilnego – uwagi na tle wyroku Sądu Najwyższego z dnia 6 września 2022 r., II CSKP 466/22

2025-04-05T11:31:13+02:00

Przesłanka odpowiedzialności zwierzchnika za szkodę wyrządzoną przez podwładnego, wymagająca aby szkoda powstała „przy wykonywaniu powierzonej czynności” (art. 430 k.c.), jest ciągle przedmiotem sporów. Celem artykułu jest ustalenie znaczenia tej przesłanki z uwagi na jej kontrowersyjną wykładnię, zaprezentowaną przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 6 września 2022 r. (II CSKP 466/22). W wyroku tym uznano, że w omawianej przesłance mieści się także przypadek umyślnego wyrządzenia szkody uczennicy wskutek dokonania czynu nierządnego przez księdza, co skutkuje odpowiedzialnością struktur kościelnych za tę szkodę. Sąd Najwyższy bezpodstawnie jednak przyjął, że szkoda przy wykonywaniu powierzonej czynności zachodzi także wówczas, gdy wykonywanie powierzonych obowiązków przez podwładnego, w tym przypadku księdza, umożliwiło mu wyrządzenie szkody. Jest to więc przykład daleko idącej wykładni rozszerzającej, którą można ocenić jako wykładnię contra legem, ponieważ w istocie ustanawia ona – wbrew brzmieniu art. 430 k.c. – odpowiedzialność powierzającego za szkodę wyrządzoną jedynie przy okazji wykonywania powierzonej czynności. Dotychczas przy wykładni omawianej przesłanki sięgano do różnych kryteriów, takich jak adekwatny związek przyczynowy, cel działania podwładnego, a także wewnętrzny, bezpośredni związek między powierzoną czynnością a zachowaniem podwładnego, z którego wynikła szkoda. Te kryteria zasadniczo wykluczały przyjęcie takiej wykładni, jaką w wyroku z dnia 6 września 2022 r. zaprezentował Sąd Najwyższy. Najbardziej adekwatne wydaje się przy tym ostatnie kryterium. Jest ono także przyjmowane w nauce niemieckiej na tle bliźniaczego do art. 430 k.c. przepisu tamtejszego Kodeksu cywilnego (§ 831). Kierując się tym kryterium, należy uznać, że szkodą przy wykonywaniu powierzonej czynności jest taka szkoda, która jest wynikiem wadliwej realizacji przez podwładnego powierzonej mu czynności, a nie dokonania przez niego innej czynności. Oznacza to, że powierzający nie odpowiada za czynności umyślne podwładnego, takie jak czyn nierządny, kradzież itp. Powierzający, taki jak kościelna osoba prawna, nie może więc odpowiadać za skutki czynu nierządnego księdza, dokonanego jedynie przy okazji wykonywania powierzonych mu czynności.

Obowiązek gminy wyznaniowej żydowskiej udostępniania informacji publicznej dotyczącej zarządzania cmentarzem. Glosa do wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 października 2023 r., III OSK 5508/21

2025-12-22T17:38:48+01:00

Omawiane orzeczenie odnosi się do kwestii wypełniania obowiązków wynikających z ustawy o dostępie do informacji publicznej przez gminy wyznaniowe żydowskie w zakresie prowadzenia przez nie cmentarzy wyznaniowych. Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że zarządzenie cmentarzem wyznaniowym, w zakresie realizacji prawa do godnego pochówku, stanowi zadanie publiczne niezależnie od tego, czy w danej miejscowości istnieją również cmentarze komunalne. W wyroku wskazano, że cmentarze wyznaniowe należy zakwalifikować jako urządzenia użytku publicznego, mające na celu zaspokajanie potrzeb wyznawców danej religii w zakresie chowania zwłok. Związek wyznaniowy zarządzając cmentarzem i przeprowadzając obrzędy pogrzebowe, realizuje przysługujące każdemu człowiekowi prawo do godnego pochówku. Prawo to uznano za publiczne prawo podmiotowe, którego realizacja stanowi zadania publiczne. Sąd w wyroku odniósł się wyłącznie do kwestii podmiotowych – obowiązku gminy wyznaniowej – w zakresie realizacji obowiązku udostępniania informacji publicznej, nie przesądził jednak o zakresie przedmiotowym – czyli tego, jakie informacje powinny być udostępnianie.

Analiza tego orzeczenia oraz odniesienie do innych wyroków sądów administracyjnych i stanowiska doktryny pozwala na zaaprobowanie poglądu przedstawionego w wyroku. Prawidłowe jest bowiem powiązanie obowiązku udostępniania informacji publicznej z realizacją zadania publicznego wypływającego z publicznego prawa podmiotowego do godnego pochówku. Poza zakresem rozważań sądu pozostawiono kwestie przedmiotowe dostępu do informacji publicznej, do których odnosi się jednak niniejsze opracowanie.

Organizowanie lekcji religii w grupie międzyklasowej. Glosa do wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 stycznia 2021 r., III OSK 2907/21

2025-01-30T08:34:19+01:00

Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 15 stycznia 2021 r. (III OSK 2907/21) zakwestionował dopuszczalność nauczania religii w grupie międzyklasowej, obejmującej uczniów wszystkich klas szkoły podstawowej, choć na taką organizację nauczania zezwalała literalna wykładnia § 2 ust. 1 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 kwietnia 1992 r. w sprawie warunków i sposobu organizowania nauki religii w publicznych przedszkolach i szkołach. Werdykt zasługuje na pełną aprobatę, aczkolwiek w odniesieniu do uzasadnienia podnieść należy dwie kwestie. Po pierwsze, NSA błędnie przyjął, że art. 53 ust. 2 i 3 w zw. z art. 48 ust. 1 Konstytucji RP z 1997 r., które gwarantują wolność nauczania religii oraz prawo rodziców do wychowania i nauczania religijnego i moralnego dzieci, nie znajdują zastosowania w sprawie dotyczącej organizowania lekcji religii. Tymczasem edukacja religijna w szkole jest integralnym elementem wymienionych wolności, na co konsekwentnie zwraca uwagę w swym orzecznictwie Trybunał Konstytucyjny począwszy od 1991 r. (K 11/90). Po drugie, choć bezapelacyjnie trafnie NSA oparł swoje rozstrzygnięcie na art. 1 pkt 1 i 5 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (kształcenie ma być odpowiednie do wieku i osiągniętego rozwoju oraz możliwości psychofizycznych uczniów), należy zauważyć, iż art. 96 tej ustawy wprowadza restrykcyjne przesłanki tworzenia klas łączonych (czyli również grup międzyklasowych), które można organizować wyłącznie „w szczególnie trudnych warunkach demograficznych lub geograficznych”. Dotyczy to także lekcji religii, znacząco ograniczając swobodę Ministra Edukacji w ustanawianiu dodatkowych warunków dopuszczalności organizowania nauki religii w klasach łączonych.

Relacja zwierzchnictwa jako przesłanka odpowiedzialności podmiotów kościelnych za szkody wyrządzone z winy duchownych – perspektywa prawnokanoniczna. Glosa do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 6 września 2022 r., II CSKP 466/22

2025-08-11T15:34:20+02:00

W komentowanym orzeczeniu Sąd Najwyższy uznał, że zwierzchnikami w rozumieniu art. 430 k.c. wobec wikariusza parafialnego są jego proboszcz, parafia, biskup i diecezja. Wyrok należy uznać za kontrowersyjny z kilku względów. Po pierwsze, nadano szczególny status roszczeniu odszkodowawczemu powstałemu na skutek czynu seksualnego duchownego wobec małoletniego. Skład orzekający ocenił jako słuszne oddalenie zarzutu przedawnienia tego roszczenia poprzez zastosowanie instytucji nadużycia prawa podmiotowego (art. 5 k.c.). Ponadto duże wątpliwości budzi szerokie rozumienie przesłanki wyrządzenia szkody przez podwładnego „przy wykonywaniu czynności powierzonej” (art. 430 k.c.). Przede wszystkim jednak w glosie podjęto kwestię sięgania przez sąd polski do przepisów Kodeksu Prawa Kanonicznego dla zbadania, czy w stanie faktycznym sprawy wskazane wyżej cztery podmioty kościelne były zwierzchnikami (w rozumieniu cywilistycznym) wikariusza parafialnego. Bez spełnienia warunku zwierzchnictwa żadnego z tych podmiotów nie można by pociągnąć do odpowiedzialności odszkodowawczej na gruncie art. 430 k.c. Jako że spośród wymienionych pozwanymi w procesie były tylko parafia i diecezja, to jedynie te dwa podmioty zobowiązano wyrokiem do zapłaty zadośćuczynienia na rzecz powoda. Glosa jest krytyczna w stosunku do wyników sądowej wykładni dotyczącej relacji proboszcza, parafii i diecezji wobec wikariusza parafialnego. Wykazano, że trudno przypisać cywilistyczny przymiot zwierzchnika proboszczowi, gdyż w relacji do wikariusza jest on raczej współpracownikiem (choć z większymi kompetencjami) niż przełożonym. Za zwierzchnika wikariusza tym bardziej nie można uznać parafii, w której ten posługuje – chociażby dlatego, że sam organ parafii (proboszcz) nie jest przełożonym tego duchownego. Na gruncie przepisów Kodeksu Prawa Kanonicznego możliwe jest natomiast potraktowanie biskupa diecezjalnego jako zwierzchnika podległego mu wikariusza. Biskup powierza wikariuszowi czynności do wykonywania, a ten podlega w czasie ich wykonywania w określonym zakresie kierownictwu biskupa. Aby wszakże można było przypisać biskupowi odpowiedzialność na zasadach art. 430 k.c., konieczne jest stwierdzenie spełnienia kolejnych przesłanek, w tym głównie przesłanki wyrządzenia szkody „przy wykonywaniu” czynności powierzonej. Wykluczyć należy jednak odpowiedzialność diecezji na zasadach art. 430 k.c. Sąd Najwyższy niesłusznie uznał, iż każda czynność biskupa jest jednocześnie wykonywana w ramach reprezentacji diecezji, której duchowny ten jest organem. Czynności kierownicze biskupa wykonywane wobec wikariusza parafialnego należy uznać za czynności własne biskupa, stąd to jemu, a nie diecezji należało przypisać przymiot zwierzchnika.

Wielopoziomowa równość? Status wspólnot religijnych na Węgrzech

2025-06-25T21:43:28+02:00

Osobowość prawna wspólnot religijnych uznawana jest za podstawowy wymóg wolności religijnej. Współczesne prawo węgierskie przewiduje cztery różne kategorie wspólnot religijnych. Swobodne praktykowanie religii oraz autonomia są gwarantowane im wszystkim, jednak ich status i uprawnienia w sferze społecznej są zróżnicowane. Kościoły uznane państwo traktuje jako uprzywilejowanych partnerów w edukacji, opiece społecznej i innych dziedzinach będących przedmiotem wspólnego zainteresowania. W porównaniu do innych państw europejskich liczba takich kościołów jest na Węgrzech relatywnie wysoka. Niemniej omawiany wielopoziomowy system nie jest wolny od napięć, zwłaszcza że wcześniej obowiązujące ustawodawstwo sugerowało, iż wszystkie wspólnoty religijne mają formalnie równe prawa. W niniejszym opracowaniu podjęto się próby odpowiedzi na pytanie, czy stosowane rozwiązania stanowią dyskryminację tych wspólnot religijnych, które nie posiadają statusu uznanych, czy też raczej należy je postrzegać w kategoriach uzasadnionego uwzględniania społecznych realiów.

Konkordat z 1925 r. a konkordat z 1993 r., czyli regres rodzimej kultury prawnej w sprawach wyznaniowych. Refleksje w 100-lecie pierwszego, nowoczesnego polskiego układu ze Stolicą Apostolską

2025-12-22T17:38:38+01:00

Przeprowadzona analiza okoliczności zawarcia, treści oraz procesu wykonania polskich konkordatów z 1925 r. oraz z 1993 r. pozwala na stwierdzenie szeregu podobieństw między nimi. Były to akty zawarte w odmiennych epokach w dziejach Kościoła Katolickiego i państwa polskiego. Między obiema umowami występują też zatem istotne różnice. Wynikają one z odmiennych aksjologii, a także z różnych funkcji, jakie przypisywały konkordatom władze polskie. W artykule podjęto się spojrzenia na owe traktaty w szerszej perspektywie historycznej i geopolitycznej. Oba konkordaty miały zwłaszcza dla Kościoła pełnić funkcję gwarancyjną. Umowa przedwojenna w wyraźnie większym stopniu odgrywała rolę normatywną. Była dziełem pozytywizmu prawnego. Układ z 1993 r. miał mieć także znaczenie symboliczne czy manifestacyjne. Jego funkcja prawna jest ograniczona. Oba konkordaty w okresie swego obowiązywania nie zostały w pełni wykonane. Spory na tle wykonania konkordatu z 1925 r. wyraźnie nasiliły się po dojściu do władzy sanacji w maju 1926 r. Strony odwoływały się jednak do argumentów o charakterze prawnym, w tym do tekstu układu. Po śmierci Jana Pawła II i zakończeniu prezydentury Aleksandra Kwaśniewskiego w 2005 r. obserwujemy wyraźny spadek zainteresowania decydentów świeckich konkordatem z 1993 r. Analiza praktyki stosowania umowy z 1993 r. przez naczelne władze państwowe III RP, szczególnie od ok. połowy 2006 r., uzasadnia tezę o regresie kultury prawnej w sprawach wyznaniowych we współczesnej Polsce.

W sprawie ustawowego zakazania dzieciom przystępowania do spowiedzi świętej

2025-12-22T17:38:42+01:00

Na kanwie odrzuconej w kwietniu 2025 r. przez Sejmową komisję petycji „w sprawie zakazu spowiadania dzieci” Autor rozważa dopuszczalność prawnego zabronienia małoletnim przystępowania do sakramentu pokuty i pojednania. Wskazuje, że spowiedź stanowi przedmiot prawnie chronionej wolności religii, a jej organizowanie i sprawowanie należy do spraw własnych Kościoła objętych zakresem autonomii związków wyznaniowych. Przekonuje, że ustawowe zakazanie spowiadania dzieci nie spełnia wymogów proporcjonalności ingerencji władzy publicznej w wolność religii małoletnich i prawo rodziców do kierowania ich wychowaniem. Twierdzi, że karygodne, skandaliczne, lecz pojedyncze przypadki seksualnego wykorzystania dzieci przez duchownych w związku z sakramentem pokuty nie uzasadniają twierdzenia, jakoby uczestnictwo w spowiedzi było generalnie zagrożeniem dla dobra małoletnich. Studium orzecznictwa pokazuje, że nawet w jednostkowych sprawach sporów rodzicielskich sądy rzadko decydują o zabronieniu dzieciom przystępowania do sakramentów, co tym bardziej przemawia za tym, że powszechny ustawowy zakaz spowiedzi dzieci jest niedopuszczalny. Prawo reglamentujące praktyki religijne dzieci jest współcześnie udziałem wyłącznie państw autorytarnych. W ocenie Autora procedowanie petycji tak ewidentnie sprzecznej z Konstytucją RP i prawem międzynarodowym przy braku reakcji Rzecznika Praw Dziecka, Rzecznika Praw Obywatelskich i doktryny prawniczej oraz aprobacie znacznej części mediów może być zwiastunem represji wobec osób wierzących w nieodległej przyszłości.

Status prawny duchownych w świetle ustawy mobilizacyjnej podczas stanu wojennego na Ukrainie

2025-12-22T17:38:35+01:00

Artykuł stanowi analizę statusu prawnego duchownych w świetle ustawy mobilizacyjnej podczas stanu wojennego na Ukrainie. W czwartym roku pełnoskalowej wojny na Ukrainie nadal kształtowane są ramy prawne regulujące sposób realizacji obowiązku wojskowego przez osoby duchowne. Obecnie jednak – w zależności od wieku, stanu zdrowia, przynależności do określonych wspólnot wyznaniowych, poziomu wykształcenia oraz osobistych przekonań – status mobilizacyjny duchownych może się znacząco różnić. W związku z tym artykuł identyfikuje, na podstawie wspólnych cech, kilka możliwych form realizacji obowiązku mobilizacyjnego przez duchownych. W szczególności obejmują one: służbę zastępczą (niemilitarną) dla przedstawicieli wspólnot religijnych, których doktryna zabrania użycia broni; posługę kapelańską; przenoszenie duchownych do rezerwy (czyli ich wyłączania spod obowiązku mobilizacji), a także podstawowe szkolenie wojskowe dla studentów uczelni wyższych prowadzonych przez organizacje religijne. Poza literaturą naukową, w artykule przeanalizowano również akty normatywne, indywidualne orzeczenia Europejskiego Trybunału Praw Człowieka oraz sądów krajowych, opinię amicus curiae Komisji Weneckiej, a także dane statystyczne i informacje pochodzące ze środków masowego przekazu.

Sporne świątynie katolickie w Gruzji i polityka restytucyjna: mniej równi niż inni

2025-11-24T13:53:31+01:00

Po upadku reżimu totalitarnego i odzyskaniu niepodległości Gruzja musiała stawić czoła konsekwencjom antyreligijnej polityki Związku Radzieckiego. Dodatkowe komplikacje zostały wywołane przez szybkie i często nieprzemyślane decyzje dotyczące restytucji budynków sakralnych skonfiskowanych w okresie okupacji. W ostatnich latach Związku Radzieckiego oraz w pierwszych latach niepodległości najpierw władze sowieckie, a następnie również władze gruzińskie przekazały Gruzińskiemu Kościołowi Prawosławnemu nie tylko świątynie prawosławne, lecz także obiekty sakralne, do których roszczenia zgłaszały inne związki wyznaniowe. Chodzi m.in. o sześć katolickich świątyń, o których zwrot do gruzińskiego rządu wystąpiła zarówno Administratura Apostolska Kaukazu, jak i sama Stolica Apostolska. Brak spójnej polityki restytucyjnej i stale podejmowane próby utrzymania status quo powodują, że kwestia ta pozostaje nierozwiązana, a sporne świątynie pozostają źródłem napięć pomiędzy zainteresowanymi kościołami i wspólnotami wiernych. W niniejszym artykule podjęto się analizy problematycznych kwestii związanych z własnością spornych świątyń, biorąc pod uwagę zarówno aspekty historyczne, jak i prawne. Analizie poddano też gruzińskie doświadczenia z restytucją mienia sakralnego. Biorąc pod uwagę perspektywę prawnoporównawczą, odniesiono się przy tym do doświadczeń innych państw, których uwzględnienie może się przyczynić do wypracowania w Gruzji ostatecznego, sprawiedliwego rozwiązania sporów o restytucję mienia sakralnego. Jest ono bardzo potrzebne ze względu na fakt, że niektóre ze spornych świątyń znajdują się w opłakanym stanie, ulegając z upływem czasu dalszej degradacji, a istniejąca sytuacja wymaga pilnej interwencji władz państwowych.

Refleksje nad protestancką jurysprudencją kościelną na Węgrzech. Metodologiczne podstawy badań nad prawem kościołów protestanckich w perspektywie dogmatyki prawa i historii prawa publicznego

2025-12-22T17:38:39+01:00

Celem niniejszego artykułu jest zarysowanie kierunków badań nad prawem kościelnym oraz – w szerszym ujęciu – nad jurysprudencją dotyczącą Kościołów protestanckich, ze szczególnym uwzględnieniem Kościoła Reformowanego na Węgrzech. Uwaga skierowana jest na różne nieeksplorowane obszary, aspekty i źródła prawa kościołów protestanckich. Realizując cele artykułu, wykorzystano dwa podstawowe podejścia metodologiczne: historycznoprawne w perspektywie prawa publicznego oraz dogmatyczno-prawne. Obie te metodologie są ze sobą nierozerwalnie związane ze względu na rolę, jaką Kościoły odgrywały w historii prawa. Przykłady przywołane w artykule pokazują, że oba podejścia uzupełniają się i wymagają się nawzajem. Ich łączne zastosowanie pozwala na precyzyjniejsze ujęcia oraz ułatwia interpretację współczesnych zagadnień prawa kościelnego.

Szczególne przepisy podatkowe dotyczące Kościoła Katolickiego na Węgrzech

2025-12-22T17:38:43+01:00

Zgodnie z zasadami ustanowionymi przez Sobór Watykański II (1962–1965) zrewidowany Kodeks Prawa Kanonicznego postrzega własność kościelną jako instrument służący uświęcaniu i nauczaniu Kościoła. Chociaż Kodeks Prawa Kanonicznego podtrzymuje konwencjonalnie przyjmowaną regułę, że Kościół ma niezbywalne prawo nabywania dóbr doczesnych wszystkimi sprawiedliwymi sposobami, przepisy prawne regulujące kwestie majątkowe Kościoła nie mają zbyt dużej wagi. Kwestia poboru podatków jest w tym kontekście zagadnieniem peryferyjnym. Specyfika tej instytucji wynika z jej publicznoprawnego charakteru. W związku z tym sfera ta podlegała jednocześnie jurysdykcji państwowej i kościelnej. W niniejszym studium potraktowano Kościół węgierski jako swego rodzaju model pozwalający na prześledzenie zmian, jakie zaszły w powszechnym prawie Kościoła do dnia dzisiejszego. Autor zwraca uwagę na podleganie tych kwestii systemom państwowym oraz na polityczne debaty dotyczące fiskalnych aspektów wspierania Kościoła. Wskazuje, że system węgierski był i jest naśladowcą szerzej stosowanych modeli europejskich. Akcentując różnicę pomiędzy kwestiami natury kościelnej i cywilnej, zwraca uwagę zarówno na zagadnienia związane z terminologią, jak i jurysdykcją. Przeprowadzone rozważania dowodzą istnienia czytelnych różnic w podejściu między bazującym na teologii prawie kanonicznym a nowoczesnymi systemami prawa świeckiego. Dotyczy to również, choć nie tylko, opodatkowania i zwolnień podatkowych.

Analiza porównawcza małżeństwa wyznaniowego w Republice Czeskiej oraz Anglii i Walii

2025-12-22T17:38:44+01:00

Niniejszy artykuł koncentruje się na niektórych aspektach małżeństwa wyznaniowego w Republice Czeskiej oraz Anglii i Walii. Przedmiotem rozważań są zarówno rozwiązania, które w obu systemach prawnych są podobne (np. przeszkoda wieku), jak i widoczne pomiędzy nimi różnice (np. małżeństwa osób tej samej płci). Wszystkie analizy są prowadzone z odniesieniami do prawa kanonicznego. Punkt wyjścia stanowi prezentacja przepisów prawnych, które regulują kwestie małżeństwa, po czym następuje omówienie sposobu, w jaki krajowi prawodawcy rozróżniają małżeństwa cywilne od wyznaniowych. Kolejna część dotyczy rozumienia małżeństwa jako związku dwojga ludzi. W Czechach rozumienie to zawsze obejmuje wyłącznie mężczyznę i kobietę, natomiast w Anglii i Walii pojęcie „małżeństwa” odnosi się również do związku osób tej samej płci. Przedmiotem ostatniej części artykułu są ustawowe ograniczenia możliwości zawarcia małżeństwa; zwraca się tu m.in. uwagę na niedawne decyzje, które doprowadziły do zbieżności rozwiązań dotyczących minimalnego wieku uprawniającego do zawarcia małżeństwa w obu jurysdykcjach.

Zmiany w nauczaniu religii w polskich szkołach publicznych w latach 2024-2025 i ich legalność

2025-12-22T17:38:37+01:00

W Polsce w latach 2024 i 2025 Minister Edukacji wydał trzy rozporządzenia mające na celu zmianę status quo w zakresie nauczania religii w szkołach publicznych. Najważniejsze wprowadzane zmiany to możliwość łączenia klas szkolnych do przeprowadzania lekcji religii, skrócenie tygodniowego wymiaru lekcji religii do jednej godziny, obowiązek prowadzenia lekcji religii bezpośrednio przed lub bezpośrednio po obowiązkowych zajęciach oraz wyeliminowanie oceny z religii ze średniej ocen. Głównym problemem w odniesieniu do wspomnianych rozporządzeń jest tryb ich wydania. Rozporządzenia zostały wydane przez Ministra Edukacji bez uprzedniej zgody związków wyznaniowych, mimo że art. 12 ust. 2 ustawy o systemie oświaty wymaga, aby były wydawane „w porozumieniu” z władzami związków wyznaniowych. W ostatnich orzeczeniach Trybunału Konstytucyjnego (sygn. U 10/24, U 11/24 i U 2/25) uznano, że rozporządzenia te zostały wydane z naruszeniem tego przepisu (poza innymi niezgodnościami z przepisami Konstytucji RP, konkordatu i niektórych ustaw). Również większość opinii przedstawicieli doktryny zgłasza poważne wątpliwości co do zgodności tych rozporządzeń z polskim systemem prawnym. Istotnie, wykładnia językowa, logiczna, funkcjonalna i historyczna prowadzi do wniosku, że art. 12 ust. 2 ustawy o systemie oświaty wprowadza wymóg zgody władz związków wyznaniowych, w przypadku gdy minister właściwy do spraw oświaty i wychowania zamierza wydać lub zmienić przepisy dotyczące nauczania religii w polskich szkołach publicznych. Do czasu uzyskania takiej zgody władze państwowe są zobowiązane utrzymywać status quo, przynajmniej tak długo, jak długo obowiązuje art. 12 ust. 2 ustawy o systemie oświaty.

Wolność religijna w społeczeństwie wielowyznaniowym na przykładzie Węgier

2025-12-22T17:38:49+01:00

Opracowanie zawiera analizę przepisów ustawodawstwa węgierskiego regulujących wolność religijną w aspekcie indywidualnym i instytucjonalnym. Podjęto próbę odpowiedzi na pytanie, czy przepisy prawne odpowiednio zabezpieczają tę wolność. Na podstawie przeprowadzonej analizy stwierdzono, iż w przypadku indywidualnego wymiaru wolności religijnej na Węgrzech każdy obywatel może korzystać z niej w równym stopniu. Państwo może zwalczać zachowania, które godzą w tę wolność, m.in. egzekwując przestrzeganie przepisów prawa karnego określających przestępstwa przeciwko wolności religijnej. Istotną rolę odgrywają również przepisy prawa cywilnego zapewniające ochronę dóbr osobistych oraz prawa pracy, z których wynika wymóg równego traktowania i niedyskryminowania ze względu na przekonania religijne. Jeśli chodzi o wolność religijną w aspekcie instytucjonalnym, to w obecnym stanie prawnym trudno mówić o formalnej równości prawnej wspólnot religijnych, co oznacza, że w tym zakresie państwo nie zapewnia wszystkim obywatelom jednakowej możliwości swobodnego i dobrowolnego realizowania prawa do wolności religijnej.

Świadkowie Jehowy w świetle orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka – podstawowe problemy i kierunki orzecznictwa

2025-12-22T17:38:41+01:00

Niektóre przekonania religijne członków społeczności Świadków Jehowy są sprzeczne z obowiązkami wynikającymi z prawa państwowego (takimi jak obowiązkowa służba wojskowa), co znajduje odzwierciedlenie w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Duża liczba spraw wniesionych przed Europejski Trybunał Praw Człowieka przez Świadków Jehowy spowodowała wzrost poziomu ochrony wolności wyznania i przyczyniła się do sformułowania standardów tej ochrony. Tekst obejmuje analizę wybranych orzeczeń, które zostały pogrupowane jako mieszczące się w ramach wolności religijnej w aspekcie indywidualnym (np. zagadnienie możliwości odmowy poddania się transfuzji krwi czy odmowy służby wojskowej z przyczyn religijnych) oraz w aspekcie instytucjonalnym (np. kwestia ochrony danych osobowych ujawniających wyznawaną religię czy regulacja praw i obowiązków wspólnoty religijnej). Celem analizy jest wskazanie ogólnych standardów ochrony wolności religijnej, które opracował Trybunał przy okazji orzekania w licznych skargach dotyczących Świadków Jehowy. Orzecznictwo to pozwoliło na doprecyzowanie zakresu ochrony przewidzianej art. 9 Konwencji (np. uznanie przez Trybunał prawa do przekonywania innych do swojej wiary) oraz obok wielu innych wniosków, wyraźnie wskazało na ciążący na państwach – sygnatariuszach Europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności obowiązek zachowania pluralizmu religijnego i gwarancji wolności religijnej niezależnie od wyznania.

Represje władz komunistycznych wobec Kościoła rzymskokatolickiego w województwie białostockim w 1966 r.

2025-08-04T13:38:05+02:00

Zmiana systemu politycznego w Polsce po II wojnie światowej pociągnęła za sobą m.in. zmianę stosunku władz państwowych do Kościoła rzymskokatolickiego, co wiązało się m.in. z sekularyzacją licznych dziedzin życia społecznego i aresztowaniami „reakcyjnych” księży. Działania te z różnym natężeniem stosowane były przez kolejne lata. Po represjach okresu stalinowskiego, do szczególnego natężenia represji władz partyjno-państwowych wobec Kościoła rzymskokatolickiego doszło w czasie obchodów Milenium Chrztu Polski. Podejmowane przez komunistów działania miały na celu m.in. ograniczenie liczby wiernych uczestniczących w tych i innych wydarzeniach religijnych oraz przeciwdziałanie nielegalnemu budownictwu sakralnemu, zwłaszcza krzyży przydrożnych, kaplic itp. W artykule przedstawiono różne działania prowadzone w województwie białostockim przez władze i podległe im struktury administracyjne, partyjne oraz aparat bezpieczeństwa, a następnie ich konsekwencje. Szczególna rola przypadła Służbie Bezpieczeństwa, Wydziałowi ds. Wyznań, a także wykorzystywanym politycznie Kolegiom Karno-Administracyjnym. Bazę źródłową niniejszego opracowania stanowią materiały archiwalne wytworzone przez struktury partyjne, kontrolowane przez nie instytucje oraz aparat bezpieczeństwa, pozostający gwarantem trwania władzy komunistycznej. Chociaż materiały wytworzone przez ten ostatni wymagają szczególnie krytycznego podejścia, to bez wątpienia pozwalają uzyskać pełniejszy obraz mających wówczas miejsce wydarzeń, ich przyczyn i konsekwencji, wśród których na terenie województwa białostockiego było wszczęcie 33 postępowań karnych przeciwko 56 osobom (w tym sześciu księżom).

Ochrona symboli religijnych zawartych we wzorach przemysłowych zgłoszonych do Urzędu Patentowego RP

2025-02-24T14:02:45+01:00

Tematem artykułu jest prawna ochrona symboli religijnych zawartych we wzorach przemysłowych zgłoszonych do Urzędu Patentowego RP na podstawie ustawy z dnia 30 czerwca 2000 r. – Prawo własności przemysłowej. Zgodnie z tym aktem normatywnym Urząd Patentowy RP, działając ex officio, nie może udzielić ochrony prawnej na obszarze państwa polskiego takim wzorom przemysłowym, które zawierają oznaczenie zawierające element o wysokiej wartości symbolicznej o charakterze religijnym, którego używanie obrażałoby uczucia religijne. Badając zgłoszony wzór, Urząd Patentowy ocenia zaistnienie okoliczności wskazanych w powołanej regulacji, której próbę wykładni przedstawiono w artykule. W tym kontekście należy zwrócić uwagę, że ze względu na długotrwały historycznie i uniwersalny charakter, symbole związane z religią chrześcijańską mają co do zasady wysoką wartość nie tylko dla osób wierzących, lecz także dla tych, którzy szanują związane z nimi wartości jako istotne dla funkcjonowania całego społeczeństwa. W ramach obowiązujących przepisów ważnym instrumentem ochrony prawnej symboli i jednocześnie uczuć religijnych jest instytucja unieważnienia i uchylenia decyzji Urzędu Patentowego o udzieleniu prawa z rejestracji. Wniosek w tej sprawie może złożyć każdy, co stwarza możliwość – a nawet powinność – podjęcia działania przez instytucje i organizacje kościelne, osoby duchowne, chrześcijańskie stowarzyszenia, wspólnoty i ruchy, a nawet poszczególnych wiernych.

Katolickie księgi metrykalne a ewidencja stanu cywilnego na ziemiach polskich do połowy XX wieku

2025-12-22T17:38:45+01:00

Pojęcie ksiąg parafialnych obejmuje wszystkie księgi, które ma obowiązek prowadzić parafia Kościoła Katolickiego przy wykorzystaniu aparatu pomocniczego w postaci kancelarii parafialnej. Wśród ksiąg parafialnych na szczególną uwagę zasługują księgi metrykalne, w których Kościół Katolicki rejestruje chrzty swoich wiernych i odnotowuje wydarzenia z życia duchowego swoich wyznawców. Księgi te także służyły i służą do prowadzenia ewidencji mieszkańców parafii. Problemem badawczym niniejszego artykułu jest geneza i ewolucja praktyki prowadzenia ksiąg metrykalnych prowadzonych przez Kościół Katolicki i ich przejęcie przez urzędy stanu cywilnego w Polsce po II wojnie światowej, co skutkowało traktowaniem ich jako ksiąg stanu cywilnego. Autorzy przeanalizowali proces kształtowania się praktyki prowadzenia ksiąg metrykalnych Kościoła Katolickiego oraz norm prawnych regulujących problematykę aktów stanu cywilnego. W treści rysu historycznego zwrócono uwagę na rozwiązania polegające na przejmowaniu m.in. zadań z zakresu rejestracji stanu cywilnego przez administrację państwową, dotychczas realizowanych przez związki wyznaniowe. Ponadto przeanalizowano rozwiązania pastoralne obowiązujące w Kościele Katolickim oraz wykorzystano metodę analizy norm prawnych, przyjętych przez ustawodawcę w zakresie regulacji stanu cywilnego. Droga rozwiązania problemu przebiegała w sposób następujący: wyjaśniono podstawowe pojęcia istotne dla problemu badawczego, ukazano początki, historię i sposób prowadzenia ksiąg parafialnych oraz zaprezentowano przepisy dotyczące przeniesienia treści ksiąg metrykalnych do aktów stanu cywilnego. Ustawodawca wprowadził po II wojnie światowej rozwiązania umożliwiające ustalenie treści aktu stanu cywilnego na podstawie informacji pochodzących z ksiąg parafialnych. Organy odpowiedzialne za prowadzenie ksiąg aktów stanu cywilnego przejmowały księgi parafialne prowadzone w parafiach katolickich, które stawały się w ten sposób częścią zasobu urzędów stanu cywilnego.

Planistyczne uwarunkowania lokalizacji cmentarzy

2025-03-24T10:11:27+01:00

Celem artykułu jest określenie aktualnych planistycznych uwarunkowań lokalizacji cmentarzy w polskim porządku prawnym. Kluczowe dla osiągnięcia tego celu jest uwzględnienie uwarunkowań wynikających z ustawy z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym, ale spektrum przepisów, które znajdują w tym zakresie zastosowanie, wykracza poza tę ustawę. W opracowaniu postawiono tezę, że cmentarz stanowi swego rodzaju obszar specjalny, ponieważ na jego terenie obowiązuje swoisty reżim publicznoprawny, związany ze szczególną funkcją, jaką pełni cmentarz. Reżim ten jest odrębny od reżimu obowiązującego powszechnie, a jego podstawę stanowi obowiązkowo sporządzany miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego. Ponadto udzielono odpowiedzi na następujące pytania badawcze: Jaką rolę w lokalizacji cmentarza pełni miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego?; Czy cmentarz może być utworzony na podstawie decyzji o lokalizacji celu publicznego?; Jaki charakter prawny ma zgoda państwowego inspektora sanitarnego?; Co to jest plan ogólny i jakie ma znaczenie dla lokalizacji cmentarza?

Chrześniacy Prezydenta Mościckiego w świetle akt Kancelarii Cywilnej Prezydenta RP z lat 1926–1939

2025-09-29T18:51:14+02:00

Celem artykułu jest omówienie instytucji chrześniaków Prezydenta Mościckiego w świetle akt Kancelarii Cywilnej Prezydenta Rzeczypospolitej z lat 1926–1939. Inicjując w 1926 r. prywatny program honorowych chrześniaków, Prezydent RP Ignacy Mościcki chciał zwrócić uwagę na konieczność szczególnej troski o kapitał ludzki w odrodzonym po 123 latach rozbiorów państwie polskim poprzez pomoc w należytym wychowaniu i wykształceniu przedstawicieli młodego pokolenia. Bazował w tym względzie na podobnych rozwiązaniach europejskich, a w szczególności niemieckich i pruskich z XIX w. i odnowionych w 1926 i 1928 r.

W dotychczasowych opracowaniach publicystycznych dotyczących omawianej problematyki podkreślano, że honorowymi chrześniakami Prezydenta Mościckiego zostało 912 chłopców, którzy urodzili się jako siódmi synowie w rodzinie obywateli polskich, niekaranych sądownie, narodowości polskiej i wyznania katolickiego. Tymczasem wynik przeprowadzonej kwerendy archiwalnej stawia tę instytucję w zupełnie nowym świetle i pozwala zakwestionować niektóre z dotychczasowych ustaleń. W artykule uwaga skoncentrowana jest przede wszystkim na omówieniu kryteriów, jakie musiał spełnić potencjalny kandydat na prezydenckiego chrześniaka oraz jego rodzina, a także na przebiegu procedury zgłaszania kandydata i praktyki z tym związanej oraz dostrzeżonych odstępstw od utrwalonych kryteriów i procedur.

Realizacja konstytucyjnej zasady równouprawnienia kościołów i innych związków wyznaniowych w wybranych przepisach prawa polskiego

2025-12-22T17:38:47+01:00

Zasada równouprawnienia kościołów i innych związków wyznaniowych została wyrażona w art. 25 ust. 1 Konstytucji RP. Stanowi gwarancję poszanowania wolności sumienia i religii wszystkich ludzi, równych w swojej godności. Wolność ta może być realizowana również w ramach związku wyznaniowego. Jednak realizacja tej zasady w polskim systemie prawnym wywołuje wątpliwości. Celem podjętych rozważań jest omówienie realizacji konstytucyjnej zasady równouprawnienia związków wyznaniowych w wybranych przepisach prawnych, co pozwoli na weryfikację tezy, że nie we wszystkich dziedzinach ta konstytucyjna zasada znajduje właściwą realizację. Konstytucyjna zasada równouprawnienia związków wyznaniowych jest nakazem, standardem prawnym, któremu polski prawodawca stara się sprostać. Jednak mimo obowiązywania jej w polskim systemie prawnym już od ponad 30 lat, nadal można znaleźć przypadki jej nieprzestrzegania, co zasługuje na krytykę. Za niedopuszczalne trzeba uznać w szczególności różnicowanie sytuacji prawnej związków wyznaniowych wyłącznie w oparciu o formę uregulowania ich sytuacji prawnej.

Granice wolności sumienia i wyznania w miejscu pracy – między przekonaniami religijnymi a polityką inkluzywności pracodawcy

2025-12-22T17:38:40+01:00

Niniejszy artykuł analizuje prawne i etyczne granice wolności sumienia i wyznania pracownika w kontekście uprawnień pracodawcy do kształtowania polityki inkluzywności. Główna teza artykułu opiera się na założeniu, że znalezienie równowagi między wolnością sumienia i wyznania pracownika a prawem pracodawcy do kształtowania polityki organizacyjnej i światopoglądowej wymaga uznania granic dopuszczalnej ekspresji religijnej. Ekspresja ta nie może naruszać godności innych osób ani skutkować represjami wobec pracownika, o ile nie ma charakteru agresywnego, dyskryminującego lub nawołującego do nienawiści. W artykule wskazano, że granice wolności sumienia i wyznania w miejscu pracy podlegają indywidualnej interpretacji, uwzględniającej zarówno prawa pracownika, jak i obowiązki pracodawcy, w tym przeciwdziałanie dyskryminacji i kształtowanie zasad współżycia społecznego. Artykuł wnosi wkład w debatę nad wyznaczaniem granic wolności sumienia i wyznania w kontekście prawa pracy, wskazując implikacje dla kształtowania polityk inkluzywności. Kluczowym ustaleniem jest stwierdzenie, że efektywne zarządzanie konfliktami wartości w miejscu pracy wymaga od pracodawców tworzenia polityk inkluzywności i wypracowywania dobrych praktyk, które respektują różnorodność światopoglądową.

Desakralizacja miejsc kultu – adaptacja świątyń do funkcji świeckich w prawie polskim

2025-04-16T06:10:42+02:00

Desakralizacja jest procesem polegającym na pozbawieniu sakralnego charakteru obiektów dotychczas używanych do celów religijnych, a następnie nadaniu im nowych funkcji świeckich. Taka adaptacja miejsc kultu do funkcji świeckich może przyjąć różnorodne formy. Celem niniejszego opracowania jest omówienie kwestii wykorzystania budynków religijnych na cele świeckie i odniesienie się do konieczności poszanowania w tym procesie wartości konstytucyjnych. Podjęte rozważania prowadzą do kilku zasadniczych wniosków. Po pierwsze, regulacje powinny obejmować zgodę albo opinię właściwego kościoła lub innego związku wyznaniowego będącego właścicielem zdesakralizowanej świątyni, odnośnie do jej świeckiego użycia. Po drugie, w procesie desakralizacji powinna być zapewniona partycypacja lokalnej społeczności. Po trzecie, ustawodawca powinien wskazać ogólny kierunek, w jakim może zmierzać desakralizacja świątyń, wykorzystując do tego instytucję ładu przestrzennego. Przepisy polskiego prawa wymagają pilnych zmian mających na celu wprowadzenie stosownej procedury dotyczącej desakralizacji budynków kultu religijnego.