Apofatyka i chrystologia. Metafizyka Grzegorza z Nyssy wobec tajemnicy jedności Chrystusa w świetle wybranych współczesnych interpretacji
Paweł Juda
Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie , Polskahttps://orcid.org/0009-0002-6132-6293
Abstrakt
Artykuł podejmuje pytanie o chrystologiczne konsekwencje metafizyki Grzegorza z Nyssy, opartej na binarnej ciągłości ousia-hypostasis. Analiza obejmuje cztery etapy: rekonstrukcję metafizycznego modelu Nysseńczyka; wykazanie jego strukturalnej granicy w zastosowaniu chrystologicznym, ze szczególnym uwzględnieniem przebóstwienia jako transformacji natury; kontrastowe zestawienie z chrystologią jedności Grzegorza z Nazjanzu; oraz analizę późniejszej recepcji (Cyryl Aleksandryjski, Maksym Wyznawca). Argumentacja opiera się na zestawieniu monografii J. Zachhubera, C. Beeleya i B. Daleya, co pozwala wydobyć problem niewyeksponowany w tych pracach jako centralny. Główny wniosek głosi, że u podstaw chrystologicznej nieadekwatności tej metafizyki leży asymetryczna wizja relacji Boga ze stworzeniem: stworzenie wznosi się ku Bogu przez nieskończoną transformację (epéktasis), lecz Bóg nie przyjmuje stworzonej egzystencji jako własnego sposobu bycia − co nie oddaje ani nowości wcielenia, ani statusu człowieka jako bytu powołanego do osobowej komunii z Bogiem. Zarazem apofatyczna intuicja Nysseńczyka nie zostaje w Tradycji odrzucona, lecz zachowana w nowym modelu, opartym na prymacie hipostazy.
Słowa kluczowe:
Grzegorz z Nyssy, chrystologia patrystyczna, apofatyka, epéktasis, ousia i hypostasis, przebóstwienie (theosis), Grzegorz z Nazjanzu, metafizyka kapadockaBibliografia
Dokumenty soborów powszechnych, red. A. Baron, H. Pietras, t. 1, Kraków 2002.
Grzegorz z Nazjanzu, Epistulae 101–102, w: Sources Chrétiennes 208, red. P. Gallay, Paris 1974.
Grzegorz z Nazjanzu, Orationes 27–31 (Orationes theologicae), w: Sources Chrétiennes 250, red. P. Gallay, Paris 1978.
Grzegorz z Nazjanzu, Orationes 38–41, w: Sources Chrétiennes 358, red. C. Moreschini, P. Gallay, Paris 1990.
Grzegorz z Nyssy, Ad Ablabium quod non sint tres dei, w: Gregorii Nysseni, Opera III/1, red. F. Müller, Leiden 1958.
Grzegorz z Nyssy, Ad Theophilum, adversus Apollinaristas, w: Gregorii Nysseni, Opera III/1, red. F. Müller, Leiden 1958.
Grzegorz z Nyssy, Antirrheticus adversus Apollinarium, w: Gregorii Nysseni, Opera III/1, red. F. Müller, Leiden 1958.
Grzegorz z Nyssy, Contra Eunomium I–III, w: Gregorii Nysseni, Opera I–II, red. W. Jaeger, Leiden 1960.
Grzegorz z Nyssy, De Vita Moysis, w: Sources Chrétiennes 1, red. J. Daniélou, Paris 1955.
Grzegorz z Nyssy, Oratio catechetica magna, w: Sources Chrétiennes 453, red. R. Winling, Paris 2000.
Ayres L., Nicaea and Its Legacy. An Approach to Fourth-Century Trinitarian Theology, Oxford 2004.
Balás D.L., Metousia Theou. Man’s Participation in God’s Perfections according to Saint Gregory of Nyssa, Rome 1966.
Balthasar H.U. von, Cosmic Liturgy. The Universe According to Maximus the Confessor, tłum. B.E. Daley, San Francisco 2003.
Beeley C.A., The Early Christological Controversy. Apollinarius, Diodore, and Gregory Nazianzen, „Journal of Early Christian Studies” 10 (2002), s. 448–488.
Beeley C.A., The Unity of Christ. Continuity and Conflict in Patristic Tradition, New Haven 2012.
Daley B.E., ‘Heavenly Man’ and ‘Eternal Christ’. Apollinarius and Gregory of Nyssa on the Personal Identity of the Savior, „Journal of Early Christian Studies” 10 (2002) 4, s. 469–488.
Daley B.E., Divine Transcendence and Human Transformation. Gregory of Nyssa’s Anti- Apollinarian Christology, „Modern Theology” 18 (2002) 4, s. 497–528.
Daley B.E., God Visible. Patristic Christology Reconsidered, New York 2018.
Exploring Gregory of Nyssa. Philosophical, Theological, and Historical Studies, red. A. Marmodoro, N.B. McLynn, Oxford 2018.
Pierce A.H., Toward Unity. On the Christology of Gregory of Nyssa, „Studia Patristica” CXV (2021) 12.
Przyszychowska M., Wszyscy byliśmy w Adamie. Jedność ludzkości w Adamie w nauczaniu ojców Kościoła, Poznań 2013.
Re-thinking Gregory of Nyssa, red. S. Coakley, Oxford 2003.
Szczerba W., Poznanie Niepoznawalnego, uchwycenie Nieuchwytnego. Apofatyczna teologia Grzegorza z Nyssy, „Rocznik Teologiczny” 65 (2023) 1, s. 33–48.
Williams R., Christ the Heart of Creation, London 2018.
Woźniak R.J., Dogmat i metoda. Wprowadzenie do badań interdyscyplinarnych w teologii dogmatycznej, Kraków 2021.
Wyrąbkiewicz A., Cristología de san Gregorio de Nisa. Doctrina y contexto, „Teologia i Człowiek” 36 (2016) 4, s. 35–53.
Zachhuber J., The Rise of Christian Theology and the End of Ancient Metaphysics, New York 2020.
