Dignity as an Autotelic Value, i.e. Challenge in the Age of Functional Rationality
Leszek Korporowicz
Cardinal Stefan Wyszynski University in Warsaw , Polandhttps://orcid.org/0000-0002-5890-5991
Abstract
The article addresses the dignity of the human person as an autotelic value, irreducible to instrumental functions, under condititons dominated by functional rationality, which may turn into functional irrationality. The objective is to explain how the functional organisation of action may limit the social recognition and institutional protection of dignity. The study uses critical conceptual and problem-oriented analysis. It reconstructs the distinction between substantive and functional rationality in the sociology of knowledge and applies it to contemporary practices and institutions: algorithmic management, fascination with artificial intelligence, the metricisation of academic activity, changes in public discourse associated with post-truth, and the consolidation of consumer-culture standards. The analysis clarifies the meaning of dignity as an autotelic value and organises the mechnisms of reductive treatment: the instrumentalisation of the person and human rights, the metricisation of values, datafication and profiling, the erosion of epistemic agency, and the normalisation of exclusion and humiliation as the "collateral costs" of optimisation. The protection of dignity requires not only moral declarations but also the design of institutions and procedures that do not reduce the human person to functions, data, indicators and roles in the situation of acceptance such kind of practice. Personalisation, responsible evaluation, the ethics of decision-making systems, the protection of cultural rights and identitites, and the restoration of a culture of truth in the public sphere and therefore crucial.
Keywords:
dignity, autotelic values, functional rationality, functional irrationality, axiological reductionismReferences
Bajor, W. (2022). Humanizm jako podstawa krakowskiej teorii ius gentium. W L. Korporowicz, A. Knap-Stefaniuk, & Ł. Burkiewicz (red.), Studia kulturowe (s. 147–166). Wydawnictwo Naukowe Akademii Ignatianum.
Bartnik, C.S. (2013). Personalizm. Wydawnictwo KUL.
Bauman, Z. (2012). Etyka ponowoczesna (J. Bauman, & J. Tokarska-Bakir, Tłum). Aletheia.
Bauman, Z. (2007). Płynne życie (T. Kunz, Tłum.). Wydawnictwo Literackie.
Bauman, Z. (2000). Ponowoczesność jako źródło cierpień. Sic!
Bełch, S. (1965). Paulus Vladimiri and His Doctrine Concerning International Law and Politics (T. 1). De Gruyter Mouton.
Chudy, W. (2009). Pedagogia godności. Elementy etyki pedagogicznej (A. Szudra, Oprac.). Towarzystwo Naukowe KUL.
DORA. (2012). San Francisco Declaration on Research Assessment. https://sfdora.org/read/
Dykasteria Nauki Wiary. (2024). Deklaracja Dignitas infinita o godności człowieka. https://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_ddf_doc_20240402_dignitas-infinita_pl.html
Giddens, A. (1995) The Consequences of Modernity. Polity Press,
Giddens, A. (2009). Życie w społeczeństwie posttradycyjnym. W U. Beck, A. Giddens, & S. Lash, Modernizacja refleksyjna. Polityka, tradycja i estetyka w porządku społecznym nowoczesności (J. Konieczny, tłum.) (s.70–40). Wydawnictwo Naukowe PWN.
Gleason, M. (2016). Avoiding the Agency Trap: Caveats for Historians of Children, Youth, and Education. History of Education, 45(4), 446–459. https://doi.org/10.1080/0046760X.2016.1177121
Habermas, J. (1999). Teoria działania komunikacyjnego: T. 2. Przyczynek do krytyki rozumu funkcjonalnego (A.M. Kaniowski, tłum.). Wydawnictwo Naukowe PWN.
Hicks, D., Wouters, P., Waltman, L., de Rijcke, S., & Rafols, I. (2015). Bibliometrics: The Leiden Manifesto for Research Metrics. Nature, 520, 429–431. https://doi.org/10.1038/520429a
Honneth, A. (1995). The Struggle for Recognition: The Moral Grammar of Social Conflicts. Polity Press. Horkheimer, M. (1947). Eclipse of Reason. Oxford University Press.
Jan Paweł II. (1981). Encyklika Laborem exercens o pracy ludzkiej. https://www.vatican.va/content/john-paul-ii/pl/encyclicals/documents/hf_jp-ii_enc_14091981_laborem-exercens.html
Jaskuła, S. (2023). Sztuczna inteligencja w procesach kształcenia i wychowania. W S. Jaskuła (red.), Rzeczywistość hybrydalna. Perspektywa wychowawcza (s. 95–112). Księgarnia Akademicka. https://doi.org/10.12797/9788381389624.05
Kateb, G. (2011). Human Dignity. Belknap Press of Harvard University Press.
Kitchin, R. (2017). Thinking Critically about and Researching Algorithms. Information, Communication & Society, 20(1), 14–29. https://doi.org/10.1080/1369118X.2016.1154087
Kłoskowska, A. (1985). Koncepcja autoteliczności kultury symbolicznej. W M. Ofierska, E. Mokrzycki, & J. Szacki (red.), O społeczeństwie i teorii społecznej. Księga poświęcona pamięci Stanisława Ossowskiego (s. 418–443). Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Kłoskowska, A. (2007). Socjologia kultury. Wydawnictwo Naukowe PWN.
Koneczny, F. (1935). O wielości cywilizacji. Gebethner & Wolff.
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. Dz. U. 1997 nr 78 poz. 483 (1997), z późn. zm. (Polska).
Korporowicz, L. (2008). Kultura godnością człowieka. W J. Placha, W. Sroczyński, & E. Wolter (red.), Nauczanie Jana Pawła II a współczesna aksjologia pedagogiczna (s. 45–56). Instytut Papieża Jana Pawła II–Szkoła Wyższa im. Bogdana Jańskiego.
Korporowicz, L. (2015). Komunikacja międzykulturowa w perspektywie praw kulturowych. Annales Universitatis Pedagogicae Cracoviensis. Studia Sociologica, 7(2), 18–34.
Korporowicz L. (2016). Źródła i typy redukcjonizmów we współczesnych analizach kultury. Roczniki Kulturoznawcze, 7(1), 5–30. https://doi.org/10.18290/rkult.2016.7.1-1
Korporowicz, L. (2019). Poza granice parametryzacji. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio N, (2), 69–80. http://dx.doi.org/10.17951/en.2019.4.69–80
Korporowicz, L. (2023a). Podmiotowość i prawa narodów w dyskursie wartości i postaw. Perspektywy Kultury, 41(2), 13–30. https://doi.org/10.35765/pk.2023.410202.04
Korporowicz, L. (2023b). Redukcyjne pułapki socjologii „myślących maszyn”. Ethos, 36( 3), 235–252. https://doi.org/10.12887/36-2023-3-143-13.
Korporowicz, L. (2024a) Sztuczna inteligencja wobec wartości autotelicznych. Pan Twardowski współcześnie. W A. Wysocki (red.), Sztuczna inteligencja. Szanse i zagrożenia. Aspekty społeczne i etyczne (s. 39–54). Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego.
Korporowicz, L. (2024b). Komunikowanie dziedzictwa kulturowego. Księgarnia Akademicka.
Lewandowsky, S., Ecker, U.K.H., & Cook, J. (2017). Beyond Misinformation: Understanding and Coping with the “Post-Truth” Era. Journal of Applied Research in Memory and Cognition, 6(4), 353–369. https://doi.org/10.1016/j.jarmac.2017.07.008
Lyotard, F.J. (1977). Kondycja ponowoczesna. Raport z badań (M. Kowalska, & J. Migasiński, Tłum.). Aletheia.
Mannheim, K. (1974). Człowiek i społeczeństwo w dobie przebudowy (A. Rażniewski, Tłum.). Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Mariański, J. (2016). Godność ludzka jako wartość społeczno-moralna. Mit czy rzeczywistość? Studium interdyscyplinarne. Wydawnictwo Adam Marszałek.
Mariański, J. (2023). Osoba ludzka w społeczeństwie. Z nauczania społeczno-moralnego Jana Pawła II. Akademia Nauk Społecznych i Medycznych.
Mazurek, F.J. (1993). Godność osoby ludzkiej jako wartość absolutna. Roczniki Nauk Społecznych, 21(1), 261–271.
Mazurek, F.J. (2001). Godność osoby ludzkiej podstawą praw człowieka. Redakcja Wydawnictw KUL.
Organizacja Narodów Zjednoczonych. (1948). Powszechna Deklaracja Praw Człowieka (Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego 217 A [III] z dnia 10 grudnia 1948 r.). https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights
Ossowski, S. (1967). Z zagadnień psychologii społecznej. Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Piechowiak, M. (1999). Filozofia praw człowieka. Prawa człowieka w świetle ich międzynarodowej ochrony. Towarzystwo Naukowe KUL.
Płotka, M. (2017). Multidimensionality of the Category of Action in 15th century Kraków Practicism.
W L. Korporowicz, S. Jaskuła, M. Stefanowic, & P. Plichta (red.), Jagiellonian Ideas Towards Challenges of Modern Times (s. 129–151). The Jagiellonian Library.
Power, M. (1997). The Audit Society: Rituals of Verification. Oxford University Press.
Rembierz, M. (2009). Etyka wobec postmodernistycznej nocy aksjologicznej. W E. Okońska, & K. Stachewicz (red.), Co się dzieje z wartościami? Próba diagnozy (s. 91–101). Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza.
Sobór Watykański II. (1965). Konstytucja duszpasterska o Kościele w świecie współczesnym Gaudium et spes. Pallotinum.
Spengler, O. (2001). Zmierz Zachodu (J. Marzęcki, Tłum.). Aletheia.
Swieżawski, S. (1987). U źródeł etyki nowożytnej. Filozofia moralna w Europie w XV wieku. Znak.
Taylor, C. (1994). The Politics of Recognition. W A. Gutmann (red.), Multiculturalism: Examining the Politics of recognition (s. 25–73). Princeton University Press.
Taylor, C. (2001). Źródła podmiotowości. Narodziny tożsamości nowoczesnej (M. Gruszczyński, Tłum.). Wydawnictwo Naukowe PWN.
Unia Europejska. (2016). Karta praw podstawowych Unii Europejskiej. Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej, C 202, 389–405.
Waldron, J. (2012). Dignity, Rank, and Rights. Oxford University Press.
Wielecki, K. (2024). Kultura versus kultura masowa. Podmiotowość i quasi-kultura w nibyspołeczeństwie. Narodowe Centrum Kultury.
Wielgus, S. (2008). Wpływ polskich uczonych średniowiecznych na kształtowanie się prawa narodów. W M. Rusecki (red.), Personalizm polski (s. 93–117). Wydawnictwo KUL.
Wiśniewski, R. (2022). Komunikacja i kompetencje międzykulturowe. W L. Korporowicz, A. Knap‑Stefaniuk, & Ł. Burkiewicz (red.), Studia kulturowe (s. 111–128). Wydawnictwo Naukowe Akademii Ignatianum. https://doi.org/10.35765/slowniki.266
Włodkowic, P. (1966–1969). Pisma wybrane Pawła Włodkowica ( L. Ehrlich, Oprac.; t. 1–3). Pax.
Wojtyła, K. (1969). Osoba i czyn. Polskie Towarzystwo Teologiczne.
Wojtyła, K. (1986). Miłość i odpowiedzialność. Towarzystwo Naukowe KUL.
Wojtyła, K. (1994) Osoba i czyn oraz inne studia antropologiczne. Towarzystwo Naukowe KUL.
Yeung, K. (2018). Algorithmic Regulation: A Critical Interrogation. Regulation & Governance, 12(4), 505–523. https://doi.org/10.1111/rego.12158
Zuboff, S. (2019). The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontiers of Power. Public Affairs.
Znaniecki, F. (2001) Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości. Wydawnictwo Naukowe PWN.
Znaniecki, F., (2023). Upadek cywilizacji zachodniej. Wybór pism. Ośrodek Myśli Politycznej.
Życiński, J. (2008). Personalizm po śmierci podmiotu ludzkiego. W M. Rusecki (red.), Personalizm polski (s. 9–20). Biblioteka Teologii Fundamentalnej.
Cardinal Stefan Wyszynski University in Warsaw https://orcid.org/0000-0002-5890-5991
License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.
This is an open access journal.
Beginning with Issue 1/2024, all texts published under a Creative Commons Attribution CC BY 4.0 licence.
The texts in Issues from 3/2018 to 4/2023 are published under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives CC BY-NC-ND 4.0 licence.
For aricles till 2/2018 your use is permitted by an applicable exception or limitation – see: Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
