Zeszyty Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II

Schyłek aktywności zawodowej a potrzeby zaspokajane przez pracę. Analiza porównawcza polskich i czeskich pracujących emerytów

Urszula Swadźba — 2025-12-23

Celem artykułu było przedstawienie wartości i potrzeb, jakie praca zaspokaja u emerytowanych pracowników. W części teoretycznej przedstawiono koncepcję aktywnego starzenia się ludności. Omówiono trzy potrzeby, które zaspokaja wykonywana praca zawodowa (ekonomiczne, społeczne i samorealizacyjne). Odwołano się również do koncepcji zmian systemu wartości Ronalda Ingleharta. Do analizy empirycznej wykorzystano wyniki badań ilościowych przeprowadzonych w 2019 roku w Czechach (Ostrawa) i w Polsce (Katowice) oraz badań jakościowych przeprowadzonych w 2024 roku. Celem badań ilościowych było poznanie strategii życiowych i zawodowych pokolenia w wieku od 55 do 65 lat w dużych miastach (przeprowadzono 169 wywiadów w Polsce i 152 w Czechach. Badania jakościowe polegały na przeprowadzeniu wywiadów pogłębionych (12 w Polsce i 10 w Czechach). Wyniki badań zostały oparte na porównaniu emerytów, którzy nadal pracują z pozostałymi pracującymi w wieku 55 plus. Następnie przedstawiono podobieństwa i różnice potrzeb oraz wartości, jakie zaspokaja wykonywana praca.

A jeśli nie religia, to co jest ważne? Zróżnicowanie wewnątrz i międzypokoleniowe systemów aksjonormatywnych młodych Polaków

Marta Bożewicz — 2025-12-23

Kryzysy ostatnich lat, m.in. pandemia, wojna w Ukrainie, niestabilność gospodarcza, mogą zaburzać mechanizm opisany przez Ingleharta, zgodnie z którym wzrost bezpieczeństwa egzystencjalnego w społeczeństwie prowadzi do przyjmowania wartości postmaterialistycznych. Celem artykułu jest określenie hierarchii wartości młodych Polaków, ze szczególnym uwzględnieniem miejsca wiary oraz pokazanie różnic międzypokoleniowych (generacji Y i Z) i wewnątrzpokoleniowych. Analizowane dane empiryczne pochodzą z badań ilościowych prowadzonych przez CBOS, przede wszystkim z reprezentatywnego sondażu osób w wieku od 18 do 44 lat zrealizowanego w listopadzie 2024 roku. Zastosowano testy porównania średnich (t Studenta) oraz analizę dystrybucji odpowiedzi, a w przypadku danych trendowych z lat 2017–2025 wykorzystano zestawienia wskaźników deklarowanej wiary i praktyk religijnych. Różnice między pokoleniami Y i Z są niewielkie, natomiast bardzo wyraźnie zarysowują się różnice między kobietami a mężczyznami: kobiety znacznie wyżej oceniają znaczenie takich wartości, jak równe traktowanie innych, edukacja, kontakt z kulturą, szacunek innych ludzi i ekologia, dbanie o środowisko. Trend spadkowy praktyk religijnych w Polsce wyhamował po pandemii, a rok 2025 przyniósł wzrost deklaracji wiary młodych. Kumulacja kryzysów przesuwa młode kohorty w stronę wartości związanych z bezpieczeństwem, co wskazuje na osłabienie oczekiwanej w teorii Ingleharta dynamiki postmaterialistycznej. Jednocześnie silne różnice wewnątrzpokoleniowe między kobietami a mężczyznami sugerują, że to one, a nie sam podział na generacje, mogą stać się czynnikiem wyjaśniającym współczesne orientacje wartości młodych Polaków.

Penitencjarne i pozapenitencjarne aspekty zachowań suicydalnych w warunkach izolacji więziennej

Katarzyna Lenart-Kłoś — 2025-12-23

Zachowania samobójcze wśród osób pozbawionych wolności należą do najpoważniejszych wyzwań systemu penitencjarnego, gdyż izolacja, przemoc, zaburzenia psychiczne i brak wsparcia społecznego tworzą środowisko sprzyjające eskalacji myśli i prób samobójczych. W Polsce wciąż brakuje całościowych analiz łączących perspektywę penitencjarną i pozapenitencjarną tego zjawiska. Celem artykułu jest identyfikacja czynników ryzyka zachowań suicydalnych w warunkach izolacji więziennej oraz po opuszczeniu jednostek penitencjarnych. Analiza opiera się na metodzie desk research, obejmującej dane statystyczne, raporty instytucji penitencjarnych, akty normatywne oraz wyniki badań krajowych i zagranicznych. Zachowania suicydalne w więzieniach mają charakter wieloczynnikowy. Dużą rolę odgrywają tutaj wiek, płeć, zaburzenia psychiczne, doświadczenia traumatyczne, etap odbywania kary, przeludnienie, izolacja, brak kontaktu z bliskimi oraz takie kryzysy społeczne jak pandemia COVID-19. Wysokie ryzyko dotyczy także okresu bezpośrednio po zwolnieniu z zakładu karnego. Skuteczna prewencja samobójstw w jednostkach penitencjarnych wymaga systematycznego monitorowania ryzyka, szkolenia personelu, wczesnej identyfikacji zagrożeń oraz zapewnienia ciągłości wsparcia psychologicznego po odbyciu kary.

Rejestr zdarzeń nadzwyczajnych jako nowa forma zabezpieczenia praw osób starszych mieszkających w domach pomocy społecznej

Anna Szafranek — 2025-12-23

Występowanie zdarzeń nadzwyczajnych i/lub niepożądanych w domach pomocy społecznej stanowiło główną przesłankę skłaniającą ustawodawcę do wprowadzenia obligatoryjności prowadzenia rejestru takich zdarzeń. Miała to być nie tylko forma działań nadzorczych, ale też dodatkowa forma zabezpieczenia mieszkańców (w tym osób starszych) domów pomocy społecznej. Celem artykułu jest weryfikacja efektów działania wprowadzonego narzędzia po roku funkcjonowania, a także odpowiedź na pytanie, jakie są efekty działania rejestru zdarzeń nadzwyczajnych na przykładzie rejestrów z województwa podlaskiego i zachodniopomorskiego. Artykuł został opracowany w oparciu o analizę danych zastanych oraz analizę aktów prawnych. Analiza zdarzeń zgłaszanych w rejestrach wykazała, że wypadki stanowiły najliczniejszą kategorię zdarzeń nadzwyczajnych raportowanych przez domy pomocy społecznej. Spośród nich najczęściej zgłaszane były upadki mieszkańców. Większość upadków miała miejsce w ciągach komunikacyjnych, łazienkach oraz pokojach. Przeprowadzone analizy wykazały, że obowiązek raportowania zdarzeń nadzwyczajnych, w swojej obecnej formie, realizuje przede wszystkim funkcje sprawozdawcze i kontrolne. Zauważalna jest jednak potrzeba doprecyzowania zapisów ustawowych – zarówno w zakresie tego, jakie zdarzenia powinny podlegać obowiązkowi zgłoszenia, jak i w odniesieniu do typów oraz zakresu działań następczych.

Rola wartości w psychospołecznym radzeniu sobie ze stresem u studentów

Patrycja Wośko — 2025-12-23

Artykuł przedstawia ocenę kluczowych wartości akademickich zwiększających efektywność naukową tudentów oraz radzenie sobie ze stresem wynikającym z funkcjonowania w społeczności akademickiej. ostarcza on cennej wiedzy pozwalającej na lepsze zrozumienie aspektów przyczyniających ię do pełnego zaangażowania w naukę, jak i działalność akademicką studentów. Głównym celem adania było określenie związków między czynnikami społeczno-organizacyjnymi w środowisku kademickim a sposobami radzenia sobie ze stresem wśród studentów. Badaną grupę stanowiło 1210 tudentów Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II w Lublinie. Badania przeprowadzono z wykorzystaniem narzędzia analizującego znaczenie kluczowych obszarów funkcjonowania czelnianego – Ocena czynników społeczno-organizacyjnych środowiska akademickiego (autorskie arzędzie) oraz Mini-COPE badającego strategie radzenia sobie ze stresem. Sprzyjające środowisko kademickie przyczynia się do aktywnego radzenia sobie ze stresem przez studentów i poszukiwania sparcia, zmniejsza zaś tendencję do bezradności. Relacje interpersonalne, autonomia oraz jasność adań to kluczowe czynniki chroniące w stresujących sytuacjach uczelnianych. Przeprowadzone adania naukowe dostarczają wskazówek, jak identyfikować potrzeby i oczekiwania studentów raz jak wspierać ich w funkcjonowaniu psychospołecznym poprzez rozwijanie skutecznych metod adzenia sobie ze stresem.

Rec.: Janusz Mariański, Doświadczenie religijne w narracji socjologicznej. Studium teoretyczno-empiryczne, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2025, ss. 265.

Stanisław Kowalczyk — 2025-12-23