Wpływ prawodawstwa okresu Polski Ludowej na przepisy prawa wyznaniowego III Rzeczypospolitej Polskiej – wybrane zagadnienia


Abstrakt

Okres Polski Ludowej (1944-1989) nie bez przyczyny jest uznawany za czas, gdy prawo stanowiło instrument w rękach władzy, a prawa człowieka i obywatela były jedynie iluzoryczne. Specyfika prawa okresu Polski Ludowej polegała na interpretowaniu go przez pryzmat powszechnie przyjmowanej przez decydentów politycznych ideologii marksistowsko-leninowskiej. Choć wydawało się, że konstytucja z 1952 r. gwarantuje obywatelom wolność sumienia i wyznania a wspólnotom religijnym swobodę pełnienia funkcji religijnych, to przepisy szczegółowe i wykładnia konstytucji prowadziły do całkowicie odmiennych wniosków. Jednakże w pewnej części prawodawstwo lat 1944-1989 nadawało się do inkorporowania w nowe realia wolnej Polski po 1989 r. Nieraz wymagało to dokonania korekt i dostosowania go do państwa prawa, jakim stała się III Rzeczpospolita Polska, czasem wymagało odrzucenia prawa niesprawiedliwego i nie gwarantującego wskazanej w konstytucji z 1997 r. wolności sumienia i religii. Można wskazać również przepisy, które dopiero w wolnej Polsce znalazły urzeczywistnienie, w latach Polski Ludowej pozostając martwą literą prawa. Ale fakt, że nie odrzucono całości rozwiązań prawnych z lat 1944-1989 jest wyrazem woli utrzymania ciągłości prawa i dostrzeżenia pośród gąszczu aktów prawnych okresu Polski Ludowej tych, które po transformacji ustrojowej mogły pozostać aktami obowiązującymi, spełniającymi standardy państwa prawa.


Słowa kluczowe

Polska Ludowa; PRL; wolność sumienia i wyznania; prawo wyznaniowe; kościoły i inne związki wyznaniowe; ideologia marksistowsko-leninowska; wolność religijna; wolność sumienia i religii; relacje państwo-kościół

Bach, Teresa. 1998. „Ubezpieczenie społeczne osób duchownych i zakonnych w PRL (1945-1989)”. Kościół i Prawo 13: 55-68.

Demiańczuk, Jarosław. 1946. „Uznanie prawne wyznań w świetle Konstytucji”. Państwo i Prawo 9-10, R. I: 45-48.

Dziobek-Romański, Jacek. 2001. „Działalność Ministra Administracji Publicznej w zakresie uznania nierzymskokatolickich związków wyznaniowych w latach 1945-1950”. Prawo-Administracja-Kościół 1(5): 129-150.

Dziobek-Romański, Jacek. 2004. Uznawanie związków religijnych w Polsce (1944-1989) narzędziem dyskryminacyjnej polityki władz. Lublin: Wydawnictwo KUL.

Fiejdasz, Lidia. 2009. „Rola Wydziału do Spraw Wyznań Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Rzeszowie w laicyzacji służby zdrowia”. Studia z Prawa Wyznaniowego 12: 199-217.

Godlewski, Jerzy F. 1977. Obywatel a religia. Wolność sumienia w PRL. Warszawa: Wydawnictwo Wiedza Powszechna.

Grzelak, Edward. 1980b. Z problematyki rozdziału kościoła od państwa. Warszawa: Wydawnictwo Książka i Wiedza.

Grzelak, Edward. 1980a. U podstaw polityki wyznaniowej. Warszawa: Wydawnictwo Książka i Wiedza.

Kijowski, Maciej. 2009. „Prawo wyznaniowe a prawo cmentarne. W 50. rocznicę obowiązywania ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych”. W: Prawo wyznaniowe w Polsce (1989-2009). Analizy-dyskusje-postulaty, red. Dariusz Walencik, 211-232. Katowice-Bielsko-Biała: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Bankowości i Finansów w Bielsku-Białej.

Konopka, Hanna. 1997. Religia w szkołach Polski Ludowej. Sprawa nauczania religii w polityce państwa (1944-1961). Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku.

Krzysztofek, Katarzyna. 2014. Stowarzyszenia katolickie w Krakowie w latach 1918-1939. Studium historyczno prawne. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Małkiewicz, Edward, Stanisław Podemski (oprac.). 1961. Położenie prawne kościołów i związków wyznaniowych w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Zbiór przepisów i dokumentów w/g stanu na dzień 1 kwietnia 1961 r. Warszawa: Ars Christiana.

Mezglewski, Artur. 2000. „Nauczanie religii w Polsce Ludowej”. Studia z Prawa Wyznaniowego 1: 21-36.

Mezglewski, Artur. 2005. „Ograniczanie przez władze państwowe działalności szkolnictwa wyznaniowego w latach 1948-1964 jako przejaw instrumentalizacji prawa na poziomach jego stanowienia i stosowania”. W: Prawo i polityka wyznaniowa w Polsce Ludowej, red. Artur Mezglewski, Piotr Stanisz, Marta Ordon, 235-262. Lublin: Wydawnictwo KUL.

Michalak, Ryszard. 2002. Kościoły protestanckie i władze partyjno-państwowe w Polsce (1945-1956). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Semper.

Misztal, Henryk. 2011. „Historia relacji państwo-kościół w Polsce”. W: Artur Mezglewski, Henryk Misztal, Piotr Stanisz, Prawo wyznaniowe, 23-33. Lublin: Wydawnictwo KUL.

Ożóg, Michał. 2016. „Prawo pacjenta do opieki duszpasterskiej w świetle konstytucyjnej zasady równouprawnienia kościołów i innych związków wyznaniowych”. Studia z Prawa Wyznaniowego 19: 217-234.

Pietrzak, Helena. 2005. „Obciążenia kościelnych osób prawnych podatkami terenowymi w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej”. Prawo Kanoniczne 48, nr 1-2: 217-239.

Pietrzak, Helena. 2006. „Kwestia opodatkowania kościelnych osób fizycznych w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej”. Prawo Kanoniczne 49, nr 1-2: 269-299.

Pietrzak, Michał. 2000. „Wolność sumienia i wyznania w Polsce. Tradycja i współczesność”. Rocznik Teologiczny XLII, z. 1: 277-300.

Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Biblia Tysiąclecia. 1995. Poznań-Warszawa: Wydawnictwo Pallottinum.

Stanisz, Piotr. 2005. „Rola przepisów regulujących ubezpieczenie społeczne duchownych w realizacji polityki wyznaniowej państwa w latach 1945-1989”. W: Prawo i polityka wyznaniowa w Polsce Ludowej, red. Artur Mezglewski, Piotr Stanisz, Marta Ordon, 271-295. Lublin: Wydawnictwo KUL.

Szymański, Andrzej. 2014. „Przejęcie kościelnej organizacji charytatywnej „Caritas” przez władzę ludową w 1950 r.”. W: Kościoły i inne związki wyznaniowe w służbie dobru wspólnemu, red. Wacław Uruszczak, Katarzyna Krzysztofek, Maciej Mikuła, 321-333. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Uruszczak, Wacław. 2007. „Funkcje publiczne Kościoła w Polsce w perspektywie historycznej”. W: Funkcje publiczne związków wyznaniowych, red. Artur Mezglewski, 15-34. Lublin: Wydawnictwo KUL.

Warchałowski, Krzysztof. 2005. „Usunięcie nauczania religii ze szkół publicznych w latach 1958-1961”. W: Prawo i polityka wyznaniowa w Polsce Ludowej, red. Artur Mezglewski, Piotr Stanisz, Marta Ordon, 325-332. Lublin: Wydawnictwo KUL.

Zawiślak, Michał. 2009. „Prawne i finansowe aspekty działalności Funduszu Kościelnego w latach 1989-2009”. W: Prawo wyznaniowe w Polsce (1989-2009). Analizy-dyskusje-postulaty, red. Dariusz Walencik, 357-369. Katowice-Bielsko-Biała: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Bankowości i Finansów w Bielsku-Białej.

Zawiślak, Michał. 2009. „Wydatkowanie środków Funduszu Kościelnego w latach 1950-1989”. Studia z Prawa Wyznaniowego 12: 241-265.
Pobierz

Opublikowane : 2018-12-18


Krzysztofek, K. (2018). Wpływ prawodawstwa okresu Polski Ludowej na przepisy prawa wyznaniowego III Rzeczypospolitej Polskiej – wybrane zagadnienia. Studia Z Prawa Wyznaniowego, 21, 301-322. https://doi.org/10.31743/spw.199

Katarzyna Krzysztofek  k.krzysztofek@uj.edu.pl
Wydział Prawa i Administracji, Uniwersytet Jagielloński,  Polska
https://orcid.org/0000-0003-2579-1454

Dr, Zakład Prawa Kościelnego i Wyznaniowego, Wydział Prawa i Administracji, Uniwersytet Jagielloński, ul. Gołębia 9, 31-007 Kraków.






Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

  1. Zgodnie z ustawą z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, autor publikacji przenosi na wydawcę autorskie prawa majątkowe do utworu na wszelkich polach eksploatacji znanych w chwili zawarcia umowy.
  2. Teksty składane do publikacji w „Studiach z Prawa Wyznaniowego" nie mogą naruszać praw autorskich osób trzecich. Oryginalność publikacji naukowej autor potwierdza w składanym oświadczeniu i w podpisywanej umowie wydawniczej.
  3. Za zgodą redakcji opublikowane w czasopiśmie teksty mogą być przedrukowywane w innych publikacjach (ze wskazaniem miejsca ich pierwotnej publikacji). 
  4. Redakcja nie pobiera od autorów żadnych opłat za zgłoszenie tekstu, jego opracowanie oraz publikację, ani nie wypłaca honorariów autorskich. 
  5. Autorzy mają prawo zamieszczać swoje prace (w wersji udostępnionej przez wydawcę) w Internecie (np. w repozytoriach instytucjonalnych lub na własnej stronie internetowej) dopiero po ich opublikowaniu w niniejszym czasopiśmie.
  6. Redakcja zapewnia bezpłatny i otwarty dostęp (ang. open access) do całej zawartości czasopisma, zgodnie z definicją otwartego dostępu BOAI (Budapest Open Access Initiative), co czyni wyniki badań bardziej dostępnymi i wspiera wymianę wiedzy na poziomie krajowym i międzynarodowym.
  7. Teksty opublikowane w tomach 1-13 udostępniane są na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Użycie niekomercyjne - Bez utworów zależnych (CC BY-NC-ND 4.0). Obecnie, od tomu 14, teksty opublikowane w "Studiach z Prawa Wyznaniowego" są udostępniane na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa CC BY 4.0.