The colours of topographical allusions in Notitia dignitatum pars orientis according to Oxoniensis Canonicianus misc. 378 and monacensis latinus 10291

Jacek Wiewiorowski

Uniwersytet Gdański , Poland


The text analyses the reality of the colours used in the topographical allu­sions of the insignia of late Roman officials, known from the Notitia dignitatum in partibus Orientis from the turn of the 5th century, preserved in Oxoniensis Cano­nicianus Misc. 378 and Monacensis Latinus 10291 - Not. Dig. Or. 28, 29, 31, 34, 36, 38, 39, 37. The author links the accuracy of colours used by the illustrators of the insignia with the intention of the Notitia dignitatum to give the emperor and other members of late Roman elite a relatively coherent picture of the geographi­cally remote regions of the Eastern Roman Empire. He subsequently relates it to the functioning of human brain as a pattern recognizer shared universally by hu­man beings, despite that colour perception among Humans is strongly affected by culture and calling for the inclusion of data collected by evolutionary psychology and other evolutionary research in historical studies.


Notitia dignitatum in partibus Orientis, Oxoniensis Canonicianus Misc. 378, Monacensis Latinus 10291, topographical allusions, colour perception among Humans, Evolutionary Psychology

Cicero, De oratore, ed. and trans. by E.W. Sutton: Cicero, [Works], vol. 3: De oratore (Books I-II), with an introd. by H. Rackham, LCL 348, Cambridge Mass. – London 1996, tłum. B. Awianowicz: Cyceron, O mówcy, Kęty 2010.
La „Notitia dignitatum”: nueva edición crítica y comentario histórico, [ed.] C. Neira Fa¬leiro, Nueva Roma 25, Madrid 2005.
Notitia dignitatum omnium, tam ciuilium quam militarium, in partibus Orientis, ed. O. Seeck: Notitia dignitatum: accedunt notitia urbis Constantinopolitanae et laterculi prouinciarium, Berolini 1876, 1-102.
Notitia dignitatum omnium, tam ciuilium quam militarium, in partibus Occidentis, ed. O. Seeck: Notitia dignitatum: accedunt notitia urbis Constantinopolitanae et laterculi prouinciarium, Berolini 1876, 103-225.
Alcock J., The Triumph of Sociobiology, Oxford 2001.
Alexander J.J.G., The illustrated manuscripts of the Notitia Dignitatum, w: tenże, Studies in Italian manuscript illumination, London 2002, 65-98.
Anker J., Bird Books And Bird Art. An Outline Of The Literary History And Iconography Of Descriptive Ornithology, Copenhagen 1938.
Applied Evolutionary Psychology, ed. by S.C. Roberts, Oxford 2011.
Aymard J., Essai sur les chasses romaines des origines à la fin du siècle des Antonins (Cy¬negetica), Bibliothèque des Écoles Françaises d’Athènes et de Rome 171, Paris 1951.
BadynaP., Błądząc za sokołami, „Kultura – Historia – Globalizacja” 12 (2012) 1-19.
Baldwin B., Better Late and Early: Reflections on the Date of Calpurnius Siculus, „Illinois Classical Studies” 20 (1995) 157-167.
Barrington Atlas of the Greek and Roman World, ed. by R. Talbert, Princeton – Oxford 2000.
Berger P.C., The Insignia of the „Notitia Dignitatum”. A Contribution to the Study of the Late Antique Illustrated Manuscripts, New York – London 1981.
Berschin W., Grecko-łacińskie średniowiecze. Od Hieronima do Mikołaja z Kuzy, tłum. K. Liman, Gniezno 2003.
Bonfils G. de, Il comes et quaestor nell’età della dinastia costantiniana, Napoli 1981.
Bradley M., Color and Meaning in Ancient Rome, Cambridge 2009.
Breasted J.H., Ancient Times: A History of the Early World, Boston 1916.
Brennan P., The „Notitia Dignitatum”, w: Les littératures techniques dans l’antiquité romaine. Statut, public et destination, tradition. Sept exposés suivis de discussions, Vandoeuvres-Genève, 21-26 aoû 1995, éd. par C. Nicolet, Entretiens sur l’Antiquité Classique 42, Genève 1996, 147-178.
Brennan P., The user’s guide to the Notitia Dignitatum: the case of the Dux Armeniae (ND Or. 38), „Antichthon” 32 (1998) 34-49.
Brewer D. – Clark T. – Philips A., Dogs in Antiquity: Anubis to Cerberus. The Origins of the Domestic Dog, Warminster 2001.
Burgess Jr. W.D., Isauria and the Notitia Dignitatum, „The Ancient World” 26 (1995) nr 1, 79-88.
Burkert W., Stwarzanie świętości. Ślady biologii we wczesnych wierzeniach religijnych, tłum. L. Trzcionkowski, Kraków 2006.
Buss D.M., Psychologia ewolucyjna, tłum. M. Orski, Gdańsk 2001.
CalvignacS. [et al.], Ancient DNA evidence for the loss of a highly divergent brown bear clade during historical times, „Molecular Ecology” 17 (2008) 1962-1970.
Carlá F. – Castello M.G., Questioni tardoantichi. Storia e mito della „svolta constanti¬niana”, Roma 2010.
Carrié J.-M., Séparation ou cumul? Pouvoir civil et autorité militaire dans les provinces d’Égypte de Gallien à la conquête arabe, „Antiquité Tardive” 6 (1998) 105-121.
Chastagnol A., La préfecture urbaine a Rome sous le Bas-Empire, Paris 1960.
Dajczak W., Błędy poznawcze a tęsknota za użytecznością nauki prawa rzymskiego, „Fo¬rum Prawnicze” 17 (2013) nr 3, 9-20.
Dario B.M. di, La Notitia Dignitatum. Immagini e symboli del Tardo Impero Romano, Padova 2006.
Delbrück R., Die Consulardiptychen und verwandte Denkmäler, Bd. 1: Text, Studien zur Spätantiken Kunstgeschichte 2/1, Berlin – Leipzig 1929.
Dilke O.A.W., Itineraries and Geographical Maps in the Early and Late Roman Empires, w: The History of Cartography, vol. 1: Cartography in prehistoric, ancient, and me¬dieval Europe and the Mediterranean, ed. by J.B. Harley – D. Woodward, Chicago 1987, 244-257.
Dogs Through Time. An Archaeological Perspective Proceedings of the 1st ICAZ Sym¬posium on the History of the Domestic Dog. Eighth Congress of the International Council for Archaeozoology (ICAZ 98), August 23-29, 1998, Victoria, B.C., Canada, ed. by S.J. Crockford, Oxford 2000.
Dölger F. – Karayannopulos J., Byzantinische Urkundenlehre, München 1968.
Edmunds Sh., The Missals of Felix V and Early Savoyard Illumination, „The Art Bulletin” 46 (1964) nr 2, 127-141.
Elliot A.J., Color and psychological functioning: a review of theoretical and empirical work, „Frontiers in Psychology” 6/368 (2015) – tekst jest dostepny pod adresem: https:// [dostęp: 10 I 2018].
Elton H., The Nature of the Sixth-century Isaurians, w: Ethnicity and Culture in Late Antiquity, ed. by S. Mitchell – G. Greatrex, London 2000, 293-307.
Engemann J., Herrscherbild, RACh XIV 966-1047.
Evolution and the Social Mind. Evolutionary Psychology and the Social Cognition, ed. by W. von Hippel – M. Haselton – J.P. Forgas, New York 2007.
Feld K., Barbarische Bürger. Die Isaurier und das Römische Reich, Berlin – New York 2005.
FukuyamaF., Historia ładu politycznego. Od czasów przedludzkich do rewolucji francu¬skiej, tłum. N. Radomski, Poznań 2012.
Gage J., Color and Culture: Practice and Meaning from Antiquity to Abstraction, Berke¬ley – Los Angeles 1999.
Gencheva-Mikami I., Personification in impersonal context: late Roman bureaucracy and the illustrated Notitia dignitatum, w: Personification in the Greek world: from anti¬quity to Byzantium, ed. by E. Stafford – J. Herrin, Ashgate 2005, 285-291.
Grabar A., The Art of the Byzantine Empire: Byzantine Art in Middle Ages, transl. by B. Forster, New York 1967.
GriggR., Illustrations and Text in the lost Codex Spirensis, „Latomus” 46 (1987) nr 1, 204-210.
GriggR., Inconsistency and Lassitude: The Shield Emblems of the Notitia Dignitatum, JRS 73 (1983) 132-142.
GriggR., Portrait-Bearing Codicils in the Illustration of the „Notitia Dignitatum”?, JRS 59 (1979) 107-124.
Haselton M.G. – Nettle D. – Andrews P.W., The Evolution of Cognitive Bias, w: The Handbook of Evolutionary Psychology, ed. by D.M. Buss, Hoboken 2005, 724-746.
Hölscher T., Sztuka rzymska: język obrazowy jako system semantyczny, tłum. L. Olszew¬ski, Poznań 2011.
Isbell L.A., The Fruit, the Tree, and the Serpent. Why We See So Well, Cambridge Mass. – London 2009.
James L., Color and Meaning in Byzantium, JECS 11 (2003) nr 2, 223-233.
Jennison G., Animals for Show and Pleasure in Ancient Rome, Manchester 1937.
Johannes J.E., Basenji Origin and Migration: Domestication and Genetic History, „The Official Bulletin of the Basenji Club of America” 37 (2003) 20-23.
Johnson S.F., Literary Territories: Cartographical Thinking in Late Antiquity, Oxford 2016.
Jones A.H.M., The Cities of the Eastern Roman Provinces, Oxford 19712.
Jurek K., Znaczenie symboliczne i funkcje koloru w kulturze, „Kultura – Media – Teolo¬gia” 6 (2011) 68-80.
Kádár Z., Some zoogeographical aspects of the NW African vertebrate fauna in histori¬cal times: archeological and cultural historical methods in the research, „Vertebrata Hungarica” 18 (1978) 79-83.
Kahneman D. – Tversky A., Subjective probability: A judgment of representativeness, „Cognitive Psychology” 3 (1972) nr 3, 430-454.
KarlowaO., Römische Rechtsgeschichte, vol. 1, Leipzig 1885.
Kelly Ch., Notitia dignitatum, w: The Classical Tradition, ed. by A. Grafton – G.W. Most – S. Settis, Cambridge Mass. – London 2010, 640-641.
KomarovaN.L. – Jameson I.K.A. – Narens I.L., Evolutionary Models of Color Catego¬rization Based on Discrimination, „Journal of Mathematical Psychology” 51 (2007) nr 6, 359-382.
Kos P., Barriers in the Julian Alps and Notitia Dignitatum, „Acta Archaeologica” 65 (2014) 409-422.
Kosiński R., Izauria w orbicie wpływów rzymskich do połowy V wieku, „Białostockie Teki Historyczne” 8 (2010) 11-26.
Kulikowski M., The „Notitia Dognitatum” as a Historical Source, „Historia” 49 (2000) 358-377.
Lazenby F.D., Greek and Roman Household Pets, „Classical Journal” 44 (1947) 245-252 i 299-307.
Lenski N., Assimilation and Revolt in the Territory of Isauria, From the 1st Century BC to the 6th Century AD, „Journal of the Economic and Social History of the Orient” 42 (1999) 413-465.
Loerke W.C., The Miniatures of the Trial in the Rossano Gospels, „The Art Bulletin” 43 (1961) nr 2, 171-195.
MacKinnon M., Supplying Exotic Animals for the Roman Amphitheatre Games: New Re¬constructions Combining Archaeological, Ancient Textual, Historical and Ethnogra¬phic Data, „Mouseion” 6 (2006) 137-161.
Maier I.C., The Barberinus and Munich Codices of the „Notitia Dignitatum omnium”, „Latomus” 28 (1969) nr 4, 960-1035.
Malinowski G., Zwierzęta świata antycznego. Studia nad „Geografią” Strabona, Wroc¬ław 2003.
Malinowski G., Źródła do Pliniuszowego opisu zwierzęcia zwanego eale (Naturalis Historia VIII 73), „Acta Universitatis Wratislaviensis. Classica Wratislaviensia” 20 (1996) 101-107.
MarottaV., Mandata Principum, Torino 1991.
Millar F., Greek Roman Empire. Power and Belief under Theodosius II (408-450), Ber¬keley – Los Angeles – London 2006.
Missing the Revolution: Darwinism for Social Scientists, ed. by J.H. Barkow, Oxford 2006.
O’HaraR., An Assessment of the Notitia Dignitatum as a Historical Source for the Late Roman Bureaucracy, Maynooth 2013 – tekst jest dostępny pod adresem: http:// [dostęp: 10 I 2018].
Olszewski L., „Od tłumacza. „Co rzymskiego jest w sztuce rzymskiej”, czyli o koncepcji języka obrazowego jako systemie semantycznym Tonio Hölschera, w: T. Hölscher, Sztuka rzymska: język obrazowy jako system semantyczny, tłum. L. Olszewski, Poz¬nań 2011, 11-30.
Palme B., The imperial presence: Government and army, w: Egypt in the Byzantine World, 300-700, ed. by R.S. Bagnal, Cambridge 2007, 240-270.
Pawłowski B. – Danel D., Psychologia ewolucyjna – nauka o adaptacjach i ewolucyjnej inercji ludzkiego umysłu, „Kosmos” 58 (2009) 573-583.
Pinker S., Tabula rasa. Spory o naturę ludzką, tłum. A. Nowak, Gdańsk 2005.
Polaschek E., Notitia dignitatum, RE XVII/1, 1077-1116.
Price R.M., The limes of Lower Egypt, w: Aspects of the Notitia Dignitatum, ed. by R. Goodburn – R. Bartholemew, British Archaeological Reports. Supplementary Se¬ries 15, Oxford 1976, 143-154.
Retief F.P. – Cilliers L., Snake and staff symbolism and healing, „Acta Theologica Sup¬plementum” 7 (2005) 189-199.
Robertson D., Evolution, culture, and human mind, w: Evolution, Culture, and the Human Mind, ed. by M. Schaller – A. Norenzayan – S.J. Heine – T. Yamagishi – T. Kameda, New York – London 2009, 167-184.
Salway B., Putting the world in order: mapping in Roman texts, w: Ancient Perspectives: Maps and Their Place in Mesopotamia, Egypt, Greece, and Rome, ed. by R.J.A. Tal¬bert, Chicago 2012, 193-234.
Scharf R., Comites und comitiva primi ordinis, Mainz 1994.
Scharf R., Der Dux Mogontiacensis und die Notitia Dignitatum. Eine Studie zur spätan¬tiken Grenzverteidigung, Berlin – New York 2005.
Scorpan C., Limes Scythiae. Topographical and stratiographical research on the Late Roman fortifications on the Lower Danube, British Archaeological Reports. Interna¬tional Series 88, Oxford 1980.
Seeck O., Codicilli 5, RE IV 179-183.
Seibt W., Notitia dignitatum, w: Reallexikon zur byzantinischen Kunst, vol. 7, hrsg. von K. Wessel – M. Restle, Stuttgart 2004, 1030-1046.
Shaw B.D., Bandit Highlands and Lowland Peace: The Mountains of Isauria-Cilicia, „Jo¬urnal of the economic and social history of the Orient” 33 (1990) 199-233.
Sivan H., Palestine in Late Antiquity, Oxford 2008.
Skelton A.E. – Catchpole G. – Abbott J.T. – Bosten J.M. – Franklin A., Biological origins of color categorization, „Proceedings of the National Academy of Sciences” 114 (2017) nr 21, 5545-5550.
Strien J.W. Van, Isbell L.A., Snake scales, partial exposure, and the Snake Detection Theory: A human event-related potentials, „Scientific Reports” 7 (2017) – tekst jest dostępny pod adresm: [dostęp: 10 I 2018].
SzopaA., Notitia Dignitatum – „najbardziej rzymski z dokumentów”?, „Annales Univer¬sitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Historica” 8 (2009) 183-191.
Talbert R.J.A., Rome’s world: the Peutinger map reconsidered, New York 2010.
The Handbook of Evolutionary Psychology, ed. by D.M. Buss, Hoboken 2005.
The Handbook of Evolutionary Psychology, vol. 1-2, ed. by D.M. Buss, Hoboken 2015.
The Oxford Handbook of Evolutionary Psychology, ed. by R.I.M. Dunbar – L. Barret, Oxford 2007.
The Sociobiological Imagination, ed. by M. Maxwell, Albany 1991.
Toynbee J.M.C., Animals in Roman Life and Art, London 1973.
TrainaG., Mapping the world under Theodosius II, w: Theodosius II: Rethinking the Ro¬man Empire in Late Antiquity, ed. by Ch. Kelly, Cambridge 2013, 155-171.
Ulrich K.T., Design. Creation of Artifacts in Society, University of Pennsylvania [2012] – tekst jest dostępny pod adresem:¬ok.html [dostęp: 10 I 2018].
Uspienski L., Teologia ikony, tłum. M. Żurowska, Poznań 1993.
Ward J.H., The Notitia Dignitatum, „Latomus” 33 (1974) 397-434.
Ward W.D., From Provincia Arabia to Palaestina Tertia: The Impact of Geography, Eco¬nomy, and Religion on. Sedentary and Nomadic Communities in the Later Roman Province. of Third Palestine, Los Angeles 2008 (diss.).
Wiewiorowski J., Deformed child in the Twelve Tables, w: Mater Familias. Scritti roma¬nistici per Maria Zabłocka, a cura di Z. Benincasa – J. Urbanik, con la collaborazione di P. Niczyporuk – M. Nowak, Varsovia 2016, 1157-1176.
Wiewiorowski J., Dopuszczalność zabójstwa kalekiego noworodka w pogańskim Rzymie, w: Zabójstwo dziecka w literaturze i kulturze europejskiej, red. K. Ilski – M. Chmie¬larz – Z. Kopeć – E. Kraskowska, Badania Interdyscyplinarne 36, Poznań 2016, 23-40.
Wiewiorowski J., Duces Scythiae Minoris. A Prosopographical Study, Poznań 2008.
Wiewiorowski J., Homo religiosus sum, „Czas Kultury” 186 (2015) nr 3, 194-204.
Wiewiorowski J., Insignia of Roman Vicars of Dioceses as Representatives of divine em¬perors, „Signa Iuris” 10 (2012) 59-80.
Wiewiorowski J., Prohibition of retroactive law – a historical key to intertemporary law, w: The Intertemporal Problems in Law, ed. by J. Mikołajewicz – W. Szafrański – A. Godek, Poznań 2017, 25-54.
Wiewiorowski J., Sądownictwo późnorzymskich wikariuszy diecezji, Poznań 2012 = The Judiciary of Diocesan Vicars in the Later Roman Empire, Poznań 2015.
Wiewiorowski J., Stanowisko prawne rzymskich dowódców wojsk prowincjonalnych – du¬ces – w prowincjach Scythia Minor i Moesia Secunda, Poznań 2007.
Wiewiorowski J., Szczegóły geograficzne w Notitia dignitatum in partibus Orientis, „U schyłku starożytności – Studia Źródłoznawcze” 12 (2013) 149-181.
WorpK.A., Observations on Some Military Camps and Place Names in Lower Egypt, ZPE 87 (1991) 291-295.
WorpK.A., The Notitia dignitatum and the geography of Egypt: observations on some military camps and place names in Upper Egypt, w: Proceedings of the 20th interna¬tional congress of papyrologists, Copenhagen, 23-29 August, 1992, ed. by A. Bülow¬-Jacobsen, Copenhagen 1994, 463-469.
Zahariade M., Scythia Minor. A History of a Later Roman Province (284-681), Amster¬dam 2006.
Załuski W., Ewolucyjna filozofia prawa, Warszawa 2009.¬baidos.jpg¬mitis_Aegypti.jpg¬meniae.jpg¬stinae.jpg¬sopotamiae.jpg¬thiae.jpg¬biae.jpg


Wiewiorowski, J. (2018). The colours of topographical allusions in Notitia dignitatum pars orientis according to Oxoniensis Canonicianus misc. 378 and monacensis latinus 10291. Vox Patrum, 70, 335–394.

Jacek Wiewiorowski 
Uniwersytet Gdański


Zgodnie z regulacjami prawnymi zawartymi w ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych z dnia 4 lutego 1994 r., autor przekazuje autorskie prawa majątkowe dotyczące składanego dzieła wydawcy czasopisma "Vox Patrum". Przeniesienie praw autorskich do składanego dzieła następuje na wszystkich polach eksploatacji, w szczególności tych wymienionych w art. 50 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych: 1. W zakresie utrwalania i zwielokrotniania utworu – wytwarzanie określoną techniką egzemplarzy dzieła, w tym techniką drukarską, reprograficzną, zapisu magnetycznego oraz techniką cyfrową. 2. W zakresie obrotu oryginałem albo egzemplarzami , na których dzieło utrwalono – wprowadzanie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy. 3. W zakresie rozpowszechniania utworu w sposób inny niż określony w pkt. 2 – publiczne wykonanie, wystawienie, wyświetlenie, odtworzenie oraz nadawanie i reemitowanie, a także publiczne udostępnianie utworu, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym.

Za zgodą Redakcji czasopisma artykuły i recenzje opublikowane w półroczniku "Vox Patrum" mogą być przedrukowywane w innych publikacjach.

Autor, w celach niekomercyjnych, może w dowolny sposób, bez zgody Redakcji, rozpowszechniać swój tekst w wersji elektronicznej.

Redakcja publikuje teksty on-line na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.