Szlachetni, odważni, dzicy? Obraz Waregów i Franków w oczach Bizantyńczyków w X-XI w.


Abstrakt

During Xth and XIth century the Byzantine Empire was one of the strongest states in the Levant. In mentioned period the emperors undertook numerous mili­tary campaigns, both in order to expand the borders of the empire and restitute their authority on once lost lands. Due to its prestige and wealth the Empire was a favorable destination for foreigners, including mercenaries. As a result, in By­zantium one could meet warriors of a very diversified ethnic descent. The presence of numerous foreigners could not escape the attentions of Byzantines themselves, who in time formed a distinctive view concerning those newcomers. Among many mercenaries two managed to obtain extraordinary status and step out in the eyes of Byzantine citizens. The first group were the Varangians, who at the end of Xth century formed the famous emperor`s guard. The second group of mercenaries were warrior from the West, usually referred to as the Franks. The main aim of this paper is to examine the genesis of mentioned warriors in Byzantium and the roots of stereotypes attached to them.


Słowa kluczowe

Frankowie; Waregowie; Bizancjum; Stereotypy

Ademarus Engoliemensis, Chronicon, ed. J. Chavanon: Adémar de Chabannes, Chronique, publiée par J. Chavanon, Collection des textes pour servir à l’histoire 20, Paris 1897.
Amatus Casinensis, Historia Normannorum, ed. G. Sperduti: Amato di Montecassino, Storia dei Normanni [= L’Ystoire de li Normant], introduzione, traduzione e note di G. Sperduti, Collana di Studi Storici Medioevali 4, Cassino 1999.
Anna Comnena, Alexias, pars I: Prolegomena et textus, ed. D.R. Reinsch – A. Kambylis, CFHB 40/1 (Series Berolinensis), Berolini 2001.
Annales Bertiniani, rec. G. Waitz, Scriptores Rerum Germanicarum 5, Hannoverae 1883.
Anonimus Byzantinus, De re militari, ed. by G.T. Dennis, w: Three Byzantine Military Treatises ( Tres tractatus byzantini de re militaria), texte, translation, and notes by G.T. Dennis, Dumbarton Oaks Texts 9, CFHB 25 (Series Washingtoniensis), Washington 1985, 246-335.
Basilius Boianus, Finium agri Troiani descriptio facta a Basilio Boiano Protospathario Catapano Italiae, ed. F. Trinchera, w: Syllabus graecarum membranarum, Neapoli 1865, 18-20.
Cecaumenus, Strategicon, ed. G.G. Litavrin: Kekabmen, Кекавмен, Советы и рассказы: Поучение византийского полководца XI века, Подготовка текста, введение, перевод с греческого и комментарии Г. Г. Литаврина, Москва 1972.
La Chronique de Sainte-Barbe-en-Auge, ed. R.-N. Sauvage, Caen 1907.
Constantinus Porphyrogenitus, De administrando imperio, ed. by G. Moravcsik, English translation by R.J.H. Jenkins, Dumbarton Oaks Texts 1, CFHB 1 (Series Washingtoniensis), Washington 1967.
Constantinus Porphyrogenitus, De cerimoniis aulae byzantinae, rec. I.I. Reiske, CSHB [7], Bonnae 1829.
Edictus Rothari, rec. F. Bluhme, MHG Leges IV, Hannoverae 1868, 13-90.
Excerpta ex breviario historico Ioannis Scylitzae Curopalatae, ed. I. Bekkerus, w: Georgius Cedrenus, t. 2, CSHB [14], Bonnae 1839, 639-744.
Gaufredus Malaterra, De rebus gestis Rogerii Calabriae et Siciliae comitis et Roberti Guiscardi ducis fratris eius, ed. F. Ciolfi, Cassino 2002.
Georgius Cedrenus, Compendium historiarum, ed. I. Bekkerus, t. 2, CSHB [14], Bonnae 1839, 1-638.
Guillelmus Apuliensis, Gesta Roberti Wiscardi, ed. M. Mathieu: Guillaume de Pouille, La Geste de Robert Guiscard, édition, traduction, commenteur et introduction par M. Mathieu, avec une préface de H. Grégoire, Testi e Monumenti 4, Palerme 1961.
Guillelmus Gemeticensis, Gesta Normannorum Ducum, ed. by E.M.C. van Houts w: The Gesta Normannorum Ducum of William of Jumièges, Orderic Vitalis, and Robert of Torigni, vol. 2: Books V-VIII, ed. and transl. E.M.C. van Houts, Oxford Medieval Texts, Oxford 1995, 29-136.
Histoire universelle par Étienne Asolik de Tarôn, 2e partie: Livre III, traduit de l’arménien et annotée par F. Macler, Paris 1917.
Ibn al-Athir, al-Kāmil fī at-Ta’rīkh, rec. Dar Sader, Beirut 1965.
Ibn al-Fakih al-Hamadani, Kitab al-Boldan, t. 5, rec. E.J. Brill, Leiden 1885, tłum. E.W. Brookes: Ibn al-Faquich al-Hamadani, Descritpion of the land of Byzantines, „Journal of Hellenic Studies” 21 (1901) 72-76.
[Ioannes Mauropus], Iohannis Euchaitorum metropolitae quae in Codice Vaticano Graeco 676 supersunt, ed. P. de Lagarde, Abhandlungen der Historisch-Philologischen Classe der Königlichen Gesellschaft der Wissenschaften zu Göttingen 28, Gottingae 1882.
Ioannes Scylitzes, Synopsis historiarum, rec. I. Thurn, CFHB 5 (Series Berolinensis), Berolini 1973.
Leo Diaconus, Historia, rec. C.B. Hase, CSHB [33], Bonnae 1828, 1-178.
Liutprandus Cremonensis, Relatio de legatione Constantinopolitana, cura et studio P. Chiesa, w: Liutprandus Cremonensis, Opera omnia, CCCM 156, Turnhout 1998, 185-218.
Lupus Protospatarius, Annales a. 855-1102, ed. G.H. Pertz, MGH Scriptores V, Hannoverae 1844, 52-63.
Matteos Urhayetsi, Chronicon, ed. E. Dulaurier: Chronique de Matthieu d’Édesse (962- 1136) avec la continuation de Grégoire le Prêtre jusqu’en 1162, traduit en français par E. Dulaurier, Bibliothèque Historique Arménienne 3, Paris 1858.
Michael Attaliates, Historia, ed. I. Bekkerus, CSHB [36], Bonnae 1853.
Michel Psellos, Chronographia, éd. É. Renault: Michael Psellos, Chronographie ou histoire d’un siècle de Byzance (976-1077), t. 1-2, texte établi et traduit par É. Renault, Collection Byzantine, Paris 1926-1928.
Nicephorus Bryennius, Historiae, ed. P. Gautier: Nicéphore Bryennios, Histoire, introduction, texte, traduction et notes par P. Gautier, CFHB 9 (Series Bruxellensis), Bruxelles 1975.
Ordericus Vitalis, Historia ecclesiastica, ed. A. Le Prévost, t. 2, Société de l’Histoire de France 22, Parisiis 1840.
Procopius Caesarensis, Historia bellorum, ed. ed. H.B. Dewing, w: Procopius Caesariensis, [Works], vol. 3 i 5, LCL 107 i 217, London – New York 1919-1928.
QudamaIbn Jafar, Kitab al-Kharaj wa sina`at al`Kitaba, rec. M.J. de Goeje, Bibliotheca Geographorum Arabicorum VI, Lugdunum 1889.
Rodulfus Glaber, Historiae, ed. M. Prou: Raoul Glaber, Les cinq livres de ses histoires, publiés par M. Prou, Paris 1886.
Tacitus, Germania, ed. R. Much, Heidelberg 1937.
Þjóðólfr Arnórsson [= Tjodulf Arnorsson], Sexstefja, w: Den norsk-islandske skjaldedigtning, A1: Tekst efter hándsrkifterne, [ed.] F. Jónsson, København 1908, 369-377.
Þjóðólfr Arnórsson [= Tjodulf Arnorsson], Sexstefja, w: Den norsk-islandske skjaldedigtning, B1: Rettet Tekst, København 1912, 339-346.
Wace, Le Roman de Rou, t. 1-3, ed. A.J. Holden, Paris 1970-1973.
Willelmus Malmesbiriensis, De gestis regum Anglorum, ed. by W. Stubbs, w: Willelmus Malmesbiriensis, De gestis regum Anglorum (libri III-V). Historiae novellae libri tres, vol. 2, ed. by W. Stubbs, Rerum Britannicaum Medii Ævi Scriptores 90/2, London 1889, 283-522.
Alföldi A. – Ross M.C., Cornuti: A Teutonic Contingent in the Service of Constantine the Great and Its Decisive Role in the Battle at the Milvian Bridge. With a Discussion of Bronze Statuettes of Constantine the Great, DOP 13 (1959) 171-183.
Ahrweiler H., Un discours inédit de Constantin VII Porphyrogénète, „Travaux et Mémoires” 2 (1967) 393-404.
Bedrosian R., Armenian during the Seljuk and Mongols Periods, w: The Armenian People from Ancient to Modern Times, t. 1: The Dynastic Periods. From Antiquity to the Fourteenth Century, ed. by. R.G. Hovannisian, New York 1997, 241-271.
Blöndal S., The Varangians of Byzantium. An aspect of Byzantine military history, translated, revised and rewritten by B.S. Benedikz, Cambridge – London – New York – Melbourne 1978.
Bonarek J., Bizancjum w dobie bitwy pod Manzikert. Znaczenie zagrożenia seldżuckiego w polityce bizantyńskiej w XI wieku, Kraków 2011.
Bonarek J., Romajowie i obcy w kronice Jana Skylitzesa. Identyfikacja etniczna Bizantyńczyków i ich stosunek do obcych w świetle kroniki Jana Skylitzesa, Toruń 2003.
Brand C.M., Hervé Frankopoulos, w: The Oxford Dictionary of Byzantium, vol. 2, Oxford 1991, 922.
Brown R., Historia Normanów, tłum. J. Jarniewicz, Warszawa – Gdańsk 2003.
Bruce-Mitford R.L., The Sutton Hoo ship-burial, vol. 3/1: Late Roman and Byzantine silver, hanging-bowls, drinking vessels, cauldrons and other containers, textiles, the lyre, pottery, bottles and other items, London 1983.
Bugge S., Blandede sproghistoriske Bidrag, „Arkiv för Nordisk Filologi” 2 (1885) 207-253.
Cahen C., La Campagne de Mantzikert d’après les sources musulmanes, „Byzantion” 9 (1934) 613-642.
Ceran W., Cesarz w politycznej teologii Euzebiusza z Cezarei i nauczaniu Jana Chryzostoma, „Acta Universitatis Lodziensis” 44 (1992) 13-27.
Cheynet J. C., Pouvoir et contestations à Byzance (963-1210), Paris 1996.
Ciggaar K., Byzantine Marginalia to the Norman Conquest, „Anglo-Norman Studies” 9 (1986) 43-69.
Ciggaar K., Western Travelers to Constantinople, The West and Byzantium, 962-1204: Cultural and Political Relations, New York 1996.
D’Amato R., A Prôtospatharios, Magistros, and Strategos Autokrator of 11th cent.: the equipment of Georgios Maniakes and his army according to the Skylitzes Matritensis miniatures and other artistic sources of the middle Byzantine period, „Porphyra” Supplemento 4 (2005) – supplement do czasopisma ukazującego się on-line, dostępny pod adresem: www.porphyra.it/Supplemento4.pdf [dostęp: 10 XII 2017].
Duczko W., Stara Uppsala a szwedzkie origo gentis, „Acta Universitatis Wratislaviensis” 153 (2001) 132-144.
Duczko W., Ruś Wikingów: historia obecności Skandynawów we wczesnośredniowiecznej Europie Wschodniej, tłum. N. Kreczmar, Warszawa 2006.
Dudek J., Cała Ziemia Dyrracheńska pod panowaniem bizantyńskim w latach 1005-1205, Zielona Góra 1999.
Ellis-Davidson H.R., Pagan Scandinavia, New York 1967.
Falkenhausen V. von, Untersuchungen über die byzantinische Herrschaft in Süditalien vom 9. bis ins 11. Jahrhundert, Wiesbaden 1967.
Felix W., Byzanz und die islamische Welt im früheren 11. Jahrhundert, Wien 1981.
Franceschini E.B.R., The Iron Masks: The Persistence of Pagan Festivals in Christian Byzantium, ByF 21 (1995) 117-132.
Franklin S. – Cutler A., Varangians, w: The Oxford Dictionary of Byzantium, vol. 3, Oxford 1991, 2152.
Franklin S., Rus, w: The Oxford Dictionary of Byzantium, vol. 3, Oxford 1991, 1818-1820.
Grälsund A.-S., Wolves, serpents, and birds: Their symbolic meaning in Old Norse belief, w: Old Norse religion in long-term perspectives. Origins, changes, and interactions: An international conference in Lund, Sweden, June 3-7, 2004, ed. A. Andrén – K. Jennbert – C. Raudvere, Vägar till Midgård 8, Lund 2006, 124-129.
Haldon J., Strategies of Defence, Problems of Security: the Garrisons of Constantinople in the Middle Byzantine Period, w: Constantinople and its Hinterland: Papers from the Twenty-Seventh Spring Symposium of Byzantine Studies, ed. C. Mango – G. Da¬gron, Oxford 1993, 143-155.
Haldon J., The Byzantine Wars. Battles and campaigns of the Byzantine era, Charleston 2001, 98-105.
Haldon J., Theory and practice in tenth-century military administration: chapters II, 44 and 45 of the Book of Ceremonies, „Travaux et mémoires” 13 (2000) 201-352.
Hellquist E., Svensk etymologisk ordbok, Lund 1922.
Hermans J., The Byzantine view of the Normans. Another Norman myth?, „Anglo-Norman Studies” 2 (1980) 78-92.
Hitchner R.B. – Kazhdan A., Frankoi, w: The Oxford Dictionary of Byzantium, vol. 2, Oxford 1991, 803.
Holmes C., Basil II and the Governance of Empire (976-1025), Oxford – New York 2005.
Houts E.M.C. van, Normandy and Byzantium in the Eleventh Century „Byzantion” 55 (1985) 544-559.
Johnson E., Normandy and Norman identity in southern Italian chronicles, „Anglo-Norman Studies” 27 (2005) 85-100).
Kaegi W.E., Regionalism in the Balkan Armies of the Byzantine Empire, w: Actes du IIe Congrés International des Études du Sud-Est Européen (Athènes, 7-13 mai 1970), t. 2: Histoire, éditeur scientifique M.G. Nystazopoulou – T.P. Jochalas, Athènes 1972, 397-405.
Kazhdan A., Athanatoi, w: The Oxford Dictionary of Byzantium, vol. 1, Oxford 1991, 220.
Kazhdan A., Latins and Franks in Byzantium: Perceptron and Realisty from the Eleventh to the Twelfth Centuries, w: The Crusades from the Perspective of Byzantium and the Muslim World, ed. R. Mottahedeh – A. Laiu, Washington 2001, 83-100.
Kazhdan A., Normans, w: The Oxford Dictionary of Byzantium, vol. 3, Oxford 1991, 1493-1494.
Kazhdan A., Theophano, w: The Oxford Dictionary of Byzantium, vol. 3, Oxford 1991, 2064-2065.
Kazhdan A. – Cutler A., John Tzimiskes, w: The Oxford Dictionary of Byzantium, vol. 2, Oxford 1991, 1045
Kokowski A., Starożytna Polska, Warszawa 2006.
Kollinger K. [Recenzja], Władysław Duczko, Ruś Wikingów. Historia obecności Skandynawów we wczesnośredniowicznej Europie Wschodniej, tł. N. Kreczmar, Warszawa 2007, „Wschodni Rocznik Humanistyczny” 5 (2008) 454-456.
Kunik E., Die Berufung der schwedischen Rodsen durch die Finnen und Slawen: Eine Vorarbeit zur Entstehungsgeschichte des Russischen Staates, t. 1-2, St. Petersburg 1844-1845.
Mango C., Historia Bizancjum, tłum. M. Dąbrowska, Gdańsk 20022.
Martin J.-M., La Pouille du VIe au XIIe siècle, Collection de l’École Française de Rome 179, Rzym 1993.
Mączyńska M., Wędrówki Ludów. Historia niespokojne epoki IV i V wieku, Warszawa 1996.
McCormick M., Eternal Victory: Triumphal Rulership in Late Antiquity, Byzantium and the Early Medieval West, Cambridge 1990.
Melazzo L., The Normans through their Languages, „Anglo-Norman Studies” 15 (1993) 243-250.
Ménager L., Pesanteur et etiologie de la colonisation Normande de l’Italie, w: Roberto il Guiscardo e il suo tempo. Relazzioni e communicazioni nelle Prime Giornate normanno-sveve, Bari, 28-29 maggio 1973, Fonti e Studi del Corpus Membranarum Italicarum 11, Bari 1975, 189-390.
Modzelewski K., Barbarzyńska Europa, Warszawa 2004.
Nicolle D. – McBride A., The Normans, London 1987.
Parducci D., Gli stranieri nell’alto medioevo, „Mirator” 1 (2007) 2-9.
Piwowarczyk D., Normanowie i Bizancjum w XI w., Warszawa 2006.
Poppe A., The Political Background to the Baptism of Rus, DOP 30 (1976) 197-244.
Rance P., The Fulcum, the Late Roman and Byzantine Testudo: The Germanization of Roman Infantry Tactics?, GRBS 44 (2004) 265-326.
Richard J., The Crusades 1071-1291, Cambridge 1999.
Roesdahl E., Historia wikingów, tłum. F. Jaszuński, Gdańsk 20012.
Schlumberger G., L’Épopée Byzantine à la fin du dixième siècle, 2e partie: Basil II, le Tueur de Bulgare, Paris 1900.
Shepard J., Byzantium’s last Sicilian expedition: Scylitzes testimony, „Rivista di Studi Bizantini e Neollenici” 14-16 (1977) 145-159.
Shepard J., Yngvarr’s Expedition to the East and a Russian inscribed Stone Cross, „Saga-Book” 21 (1982-1985) 222-292.
Shepard J., The Uses of the Franks in Eleventh-Century Byzantium, „Anglo-Norman Studies” 15 (1993) 275-305.
Shepard J., Western approaches (900-1025), w: The Cambridge History of the Byzantine Empire, c. 500-1492, ed. J. Shepard, Cambridge 2008, 537-559.
Słupecki L.P., Wojownicy i Wilkołaki, Warszawa 1994.
Słupecki L.P., Mitologia skandynawska w epoce wikingów, Kraków 2003.
Sorlin I., Les traités de Byzance avec la Russie au Xe siécle, „Cahiers du Monde Russe et Soviétique” 3 (1961) 329-475.
Stephenson P., Byzantium’s Balkan Frontier. A Political Study of the Northern Balkans, 900-1204, Cambridge 2000.
Terras V., Leo Diaconus and the Ethnology of Kievian Rus, „Slavic Review” 24 (1965) nr 3, 395-406.
Theotokis G., The campaigns of the Norman dukes of southern Italy against Byzantium, in the years between 1071 and 1108 AD, Glasgow 2010; dysertacja ta jest dostępna pod adresem: https://core.ac.uk/display/9655005/tab/similar-list [dostęp: 10 XII 2017].
Tounta E., The Perception of Difference and the Differences of Perception: The Image of the Norman Invaders of Southern Italy in Contemporary Western Medieval and Byzantine Sources, „Byzantina Symmeikta” 20 (2010) 111-141.
Vasiliev A., The Opening Stages of the Anglo Saxon Immigration to Byzantium in the Eleventh Century, „Seminarium Kandakovianum” 9 (1937) 39-70.
Vasiliev A., The Russian Attack on Constantinople in 860, „Medieval Academy of America” 46 (1946) 260.
Vinci S., The legal status of foreigners in Europe between Medieval and Modern Ages, „Revista Aequitas” 2 (2012) 47-48.
Vries J. de, Altnordisches Etymologisches Wörterbuch, Leiden 1962.
White A.W., The Artifice of Eternity: A Study of Liturgical and Theatrical Practices in Byzantium, Maryland 2006.
Wierzbiński Sz., Bizantyńskie dary w pochówku łodziowym z Sutton Hoo. Próba interpretacji, „Przegląd Nauk Historycznych” 6 (2007) nr 1-2, 159-172.
Wojnowski M., Konnica w armii Cesarstwa Bizantyńskiego od VIII do początku XIII wieku. Rola militarna i znaczenie społeczne, Kraków 2011.
Wolfram H., Historia Gotów, tłum. R. Darda-Staab – I. Dębek – K. Berger, Warszawa – Gdańsk 2003.
Wolińska T., Wareg w Bizancjum. Sycylijska przygoda Haralda Hardraade, „Balcanica Posnaniensia – Acta et Studia” 15 (2009) 65-85.
Zachariadou E.A., Seljuks, w: The Oxford Dictionary of Byzantium, vol. 3, Oxford 1991, 1867.
Pobierz

Opublikowane : 2018-12-16


Wierzbiński, S. (2018). Szlachetni, odważni, dzicy? Obraz Waregów i Franków w oczach Bizantyńczyków w X-XI w. Vox Patrum, 69, 647-679. https://doi.org/10.31743/vp.3280

Szymon Wierzbiński 
Politechnika Łódzka  Polska




Zgodnie z regulacjami prawnymi zawartymi w ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych z dnia 4 lutego 1994 r., autor przekazuje autorskie prawa majątkowe dotyczące składanego dzieła wydawcy czasopisma "Vox Patrum". Przeniesienie praw autorskich do składanego dzieła następuje na wszystkich polach eksploatacji, w szczególności tych wymienionych w art. 50 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych: 1. W zakresie utrwalania i zwielokrotniania utworu – wytwarzanie określoną techniką egzemplarzy dzieła, w tym techniką drukarską, reprograficzną, zapisu magnetycznego oraz techniką cyfrową. 2. W zakresie obrotu oryginałem albo egzemplarzami , na których dzieło utrwalono – wprowadzanie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy. 3. W zakresie rozpowszechniania utworu w sposób inny niż określony w pkt. 2 – publiczne wykonanie, wystawienie, wyświetlenie, odtworzenie oraz nadawanie i reemitowanie, a także publiczne udostępnianie utworu, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym.

Za zgodą Redakcji czasopisma artykuły i recenzje opublikowane w półroczniku "Vox Patrum" mogą być przedrukowywane w innych publikacjach.

Autor, w celach niekomercyjnych, może w dowolny sposób, bez zgody Redakcji, rozpowszechniać swój tekst w wersji elektronicznej.

Redakcja publikuje teksty on-line na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Bez utworów zależnych 3.0 PL