Tertulian o paradoksie rzymskich igrzysk amfiteatralnych: O widowiskach 22



Abstrakt

Tematem artykułu jest ciekawy paradoks, o jakim mówi Tertulian w rozdzia­le 22. swego traktatu O widowiskach. Jest rzeczą wiadomą, że stanowisko tego żarliwego obrońcy wiary chrześcijańskiej było jak najbardziej nieprzychylne dawnej rzymskiej instytucji walk na arenie, wyścigów konnych i przedstawień scenicznych – Tertulian widział w nich niebezpieczeństwo i zagrożenie dla mo­ralności chrześcijan. Przy okazji zwrócił on również uwagę na samo podejście Rzymian do walczących i skazańców, wskazując na sprzeczność w postawie tak organizatorów, jak i tłumów oglądających spektakle. Z jednej strony, walczący byli dla tłumów bohaterami areny, z drugiej ludźmi jednocześnie pogardzanymi i wyszydzanymi, zmuszanymi do upokarzających występów. Przyczynę takiego stanu rzeczy autor trafnie dostrzega w braku utrwalonych wzorców etycznych u Rzymian, w swoistym pomieszaniu pojęć dobra i zła. Instytucjami, które utrwa­lały taki stan rzeczy, były właśnie publiczne formy rozrywki.


Słowa kluczowe

Tertulian; Rzymianie; igrzyska; arena; mentalność; okrucieństwo

Augustinus, Confessiones, ed. L. Verheijen, CCL 27, Turnholti 1981.
Juvenalis, Saturae, ed. and transl. S. Morton Braund, Juvenal and Persius, Cambridge (Mass.) – London 2004, 128-503.
Marcus Aurelius, Ad se impsum, ed. and transl. C.R. Haines, LCL 58, Cambridge (Mass.) – London 1953.
Marcus Cornelius Fronto, Principia historiae, ed. and transl. C.R. Haines, The Cor¬respondence of Marcus Cornelius Fronto II, LCL 113, Cambridge (Mass.) – London 1988, 198-216.
Marcus Valerius Martialis, Liber spectaculorum, ed. K.M. Coleman: M. Valerii Mar¬tialis Liber Spectaculorum, Oxford 2006, transl. K. Różycka-Tomaszuk: Marcjalis, Księga widowisk, introduction and notes M. Zagórski – A. Klęczar – B. Burliga, Wrocław 2015.
Novatianus, De spectaculis, ed. G.F. Diercks, CCL 4, Turnhout 1972, 167-179.
Seneca, Epistula VII, ed. and transl. R.M. Gummere Ad Lucilium epistulae morales I, LCL 75, Cambridge (Mass.) – London 1929, 28-36.
Tertullianus, Apologeticum, ed. and transl. T.R. Glover: Tertullian, Apology, in: Tertul¬lian, Apology. On Spectacles, LCL 250, Cambridge (Mass.) – London 1977, 2-227.
Tertullianus, De spectaculis, ed. and transl. T.R. Glover: Tertullian, On Spectacles, in: Tertullian, Apology. On Spectacles, LCL 250, Cambridge (Mass.) – London 1977, 230-301.
Auguet R., Cruelty and Civilization. The Roman Games, London – New York 1994.
Barton C.A., The Sorrow of the Ancient Romans. The Gladiator and the Monster, Princ¬eton 1993.
Brown S., Death as Decoration: Scenes from the Arena on Roman Domestic Mosaics, in: Pornography and Representation in Greece and Rome, ed. A. Richlin, Oxford 1992, 180-211.
BurligaB., The Romanitas of Marcus Aurelius’ Meditations, “Studia Elbląskie” 13 (2012) 77-103.
Carter M.J., Gladiatorial Combat: The Rules of Engagement, “Classical Journal” 102 (2006-2007) 97-114.
Fagan G.G., The Lure of the Arena. Social Psychology and the Crowd at the Roman Games, Cambridge – New York 2011.
Grant M., Gladiators, London 1967.
Gunderson E., The Ideology of Arena, “Classical Antiquity” 15 (1996) 113-151.
Hopkins K., Murderous Games, in: idem, Death and Renewal. Sociological Studies in Ro¬man History, II, Cambridge 1983, 1-30.
Köhne E., Bread and Circuses: The Politics of Entertainment, in: Gladiators and Caesars. The Power of Spectacle in Ancient Rome, ed. E. Köhne – C. Ewigleben, Berkeley – Los Angeles 2000, 8-30.
Kyle D.G., Spectacles of Death in Ancient Rome, London – New York 1998.
Kyle D.G., Sport and Spectacle in the Ancient World, Malden (Mass.) – Oxford 2007.
Lintott A.W., Violence in the Republican Rome, Oxford 1968.
Longosz S., Damnati ad bestias, TST 7 (1979) 82-105.
Mammel K., Ancient Critics of Roman Spectacle and Sport, in: A Companion to Sport and Spectacle in Greek and Roman Antiquity, ed. P. Christesen – D.G. Kyle, Malden (Mass.) – Oxford – Chichester 2014, 603-616.
Power V., Tertullian: Father of Clerical Animosity toward the Theatre, “Educational The¬atre Journal” 23 (1971) 36-50.
Shaw B.D., The Passion of Perpetua, “Past & Present” 10 (1990) 2-24.
Slyke van D.G., The Devil and His Pomp in Fifth-Century Carthage: Renouncing Spec¬tacula with Spectacular Imagery, DOP 59 (2005) 53-72.
StawinogaR., Tertulian a świat antyczny, Kraków 2002.
Ville G., La gladiature en occident des origines à la mort de Domitien, Rome 1981.
Wiedemann T., Emperors and Gladiators, London – New York 1995.
Wiseman T.P., The Roman Audience. Classical Literature as Social History, Oxford 2015.

Opublikowane : 2018-12-16


Burliga, B. (2018). Tertulian o paradoksie rzymskich igrzysk amfiteatralnych: O widowiskach 22. Vox Patrum, 65, 119-127. Pobrano z https://czasopisma.kul.pl/vp/article/view/3495

Bogdan Burliga 
Uniwersytet Gdański  Polska



Zgodnie z regulacjami prawnymi zawartymi w ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych z dnia 4 lutego 1994 r., autor przekazuje autorskie prawa majątkowe dotyczące składanego dzieła wydawcy czasopisma "Vox Patrum". Przeniesienie praw autorskich do składanego dzieła następuje na wszystkich polach eksploatacji, w szczególności tych wymienionych w art. 50 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych: 1. W zakresie utrwalania i zwielokrotniania utworu – wytwarzanie określoną techniką egzemplarzy dzieła, w tym techniką drukarską, reprograficzną, zapisu magnetycznego oraz techniką cyfrową. 2. W zakresie obrotu oryginałem albo egzemplarzami , na których dzieło utrwalono – wprowadzanie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy. 3. W zakresie rozpowszechniania utworu w sposób inny niż określony w pkt. 2 – publiczne wykonanie, wystawienie, wyświetlenie, odtworzenie oraz nadawanie i reemitowanie, a także publiczne udostępnianie utworu, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym.

Za zgodą Redakcji czasopisma artykuły i recenzje opublikowane w półroczniku "Vox Patrum" mogą być przedrukowywane w innych publikacjach.

Autor, w celach niekomercyjnych, może w dowolny sposób, bez zgody Redakcji, rozpowszechniać swój tekst w wersji elektronicznej.

Redakcja publikuje teksty on-line na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.