Geneza herezji wczesnochrześcijańskich w ujęciu Filastriusza z Brescii



Abstrakt

The original Latin catalogue of heresies, produced by Saint Philastrius of Brescia in the second half of IVth century, encompasses several observations re­garding the source of early Christian heterodox movements. These views are dis­persed and interwoven into the analysis of particular heresies, and as such do not constitute an integral and standalone teaching on the nature of unorthodoxy and its genesis. The present work attempts at enucleating this standpoint and summari­sing it in a comprehensive and complementary manner. Regarding the issue of the foundation of heresy, Philastrius proposed his own point of view based on the following threefold argumentation: the theological (Satan is the father of all the world’s heterodoxy – comprehended as a lapse form God’s truth), the moral (heresies rise due to one’s pride), and historical and cul­tural (errors in early Christian doctrine derive from the Judaic sects or else from the counterfactual views of the ancient Greek philosophers). Philastrius’ perspective refers back to an extensive and modestly younger work Panarion by Epiphanius of Salamis, in which the topic of Jewish-deriving deviations from the doctrine was treated even more at length. The Bishop of Brescia’s index has been the inspiration for the later catalogues of unorthodoxy by St. Augustine (narrow in the topic of Judaic origins of heretical movements and rather focused on influences from the ancient philosophical schools) and Isidore of Seville (intermingling both sources of early heretical movements – i.e. Judaic and Greek – withholding the determination which of them has in fact more influ­enced the uprising of heterodoxy and the doctrine itself).


Słowa kluczowe

Filastriusz z Brescii; herezje wczesnochrześcijańskie; judaizm; starożytna filozofia grecka; platonizm; stoicyzm; epikureizm; gnostycyzm; manicheizm; montanizm

Filastrius Brixiensis, Diuersarum hereseon liber, ed. F. Heylen – G. Banterle, Scriptores circa Ambrosium 2, Milano – Roma 1991.
Augustinus, De haeresibus ad Quodvultdeum liber unus, ed. R. Vander Plaetse – C. Beu¬kers, Turnholti 1969, CCL 46, 266-345.
Augustinus, De utilitate credendi, ed. J. Zycha, CSEL 25/1, Pragae – Vindobonae – Lip¬siae 1891, 3-48, tłum. J. Sulowski: Św. Augustyn, O pożytku wiary, w: Św. Augustyn, Pisma przeciw manichejczykom, PSP 54, Warszawa 1990, 33-65.
Basilius Caesariensis, Adversus Eunomium, ed. B. Sesboüé – G.-M. de Durand – L. Dou¬treleau, SCh 299, Paris 1982.
Basilius Caesariensis, De humilitate hom., PG 31, 525-540.
Clemens Alexandrinus, Stromata, V, ed. A. le Boulluec, SCh 278-279, Paris 1981; VI, ed. P. Descourtieux, SCh 446, Paris 1999, tłum. J. Niemirska-Pliszczyńska: Klemens Aleksandryjski, Kobierce zapisków filozoficznych dotyczących prawdziwej wiedzy, t. 1-2, Warszawa 1994.
Diogenes Laertius, Vitae philosophorum, ed. H.S. Long, t. 1-2, Oxonii 1964, tłum. I. Krońska: Diogenes Laertios, Żywoty i poglądy słynnych filozofów, Warszawa 19884.
Epihanius, Panarion, ed. K. Holl, 1-33, GCS 25, Leipzig 1915, 162-464, tłum. M. Gilski: Epifaniusz z Salaminy, Panarion. Herezje 1-33. Tekst grecki i polski, Kraków 2015; 34-64, GCS 31, Leipzig 1922; 65-80, GCS 37, Leipzig 1933.
Gregorius Nazianzenus, Orationes, 4-5, ed. J. Bernardi, SCh 309, Paris 1983; 27-31, ed. P. Gallay, SCh 250, Paris 1978; 32-37, ed. P. Gallay – C. Moreschini, SCh 318, Paris 1985, tłum. zbiorowe, w: Grzegorz z Nazjanzu, Mowy wybrane, red. S. Kazikowski, Warszawa 1967.
Gregorius Nyssenus, De mortuis non esse dolendum, ed. G. Heil, GNO 9: Sermones, Leiden 1967, 28-68.
Gregorius Nyssenus, De virginitate, ed. M. Aubineau, SCh 119, Paris 1966.
Gregorius Nyssenus, De vita Moysis, ed. J. Daniélou, SCh 1bis, Paris 1987, tłum. S. Ka¬linkowski: Św. Grzegorz z Nyssy, Życie Mojżesza, ŹMT 50, Kraków 2009.
Irenaeus, Adversus haereses, I, ed. A. Rousseau – L. Doutreleau – B. Hemmerdinger – Ch. Mercier, SCh 263-264, Paris 1979; V, SCh 152-153, Paris 1969.
Isidorus Hispalensis, De haeresibus liber, ed. A.C. Vega, PLS 4, Paris 1970, 1815-1820, tłum. M. Cholewa: Świętego Izydora, biskupa Sewilli, Księga o herezjach, WST 6 (1993) 59-81.
Iustinus, Apologiae pro Christianis (Apologia I-II), ed. J.C.Th. Otto, Corpus Apologeta¬rum Christianorum saeculi secundi, I/1, Wiesbaden 1969, 1-243, tłum. L. Misiarczyk: Justyn Męczennik, 1 i 2 Apologia, w: tenże, 1 i 2 Apologia. Dialog z Żydem Tryfonem, Warszawa 2012, 43-100.
Iustinus, Dialogus cum Iudaeo Tryphone, ed. J.C.Th. Otto, w: Corpus Apologetarum Christianorum saeculi secundi, I/2, Wiesbaden 1969, tłum. L. Misiarczyk: Justyn Męczennik, Dialog z Żydem Tryfonem, w: tenże, 1 i 2 Apologia. Dialog z Żydem Try¬fonem, Warszawa 2012, 159-318.
Joannes Chrisostomus, In Johannem hom., PG 59, 23-482.
Joannes Chrisostomus, In Ozias hom. (In illud: Vidi Dominum), ed. J. Dumortier, SCh 277, Paris 1981.
Joannes Damascenus, De haeresibus, ed. B. Kotter, Die Schriften des Johannes von Da¬maskos, t. 5, Berlin 1980, tłum. A. Zhyrkova: Jan Damasceński, O herezjach, w: Jan Damasceński, Dialektyka albo rozdziały filozoficzne. O herezjach, ŹMT 59, Kraków 2011, 105-139.
Origenes, Contra Celsum, III-IV, ed. M. Borret, SCh 136, Paris 1968, tłum. S. Kalinkow¬ski: Orygenes, Przeciw Celsusowi, Warszawa 1986.
Origenes, De principiis, I-II, ed. H. Crouzel – M. Simonetti, SCh 252-253, Paris 1978, tłum. S. Kalinkowski: Orygenes, O zasadach, ŹMT 1, Kraków 1996.
Origenes, Comentarii in Iohannem, ed. C. Blanc, VI i X, SCh 157, Paris 1970; XIII, SCh 222, Paris 1975, tłum. S. Kalinkowski: Orygenes, Komentarz do Ewangelii według św. Jana, ŹMT 27, Kraków 2003.
Plato, Phaedo, ed. R.D. Archer-Hind, London 18942, tłum. W. Witwicki: Platon, Fe¬don, w: Platon, Uczta, Eutyfron, Obrona Sokratesa, Kriton, Fedon, Warszawa 1984, 351-485.
Plato, Timaeus, ed. R.D. Archer-Hind, London 1888, tłum. P. Siwek: Platon, Timajos, w: Platon, Timajos, Kritias albo Atlantyk, Warszawa 1986, 19-128.
Tertullianus, Adversus Marcionem, ed. A. Kroymann, CCL 1, Turnholti 1954, 441-726, tłum. S. Ryznar: Tertulian, Przeciw Marcjonowi, PSP 58, Warszawa 1994.
Tertullianus, Contra Valentinianos, ed. J.-C. Fredouille, SCh 280-281, Paris 1980.
Theodoretus, Haereticarum fabularum compendium, PG 83, 335-556.
Banterle G., Introduzione, w: Filastrii Brixiensis Diuersarum hereseon liber, introd., trad., note e indici di G. Banterle, Roma 1991, 9-18.
Bardy G., Le „De haeresibus” et ses sources, w: Miscellanea agostiniana, t. 2, Roma 1931, 397-416.
Crouzel H., Origène et la philosophie, Paris 1962.
Delrio A., Il millenarismo di Tertulliano, „Augustinianum” 43 (2003) 365-396.
Filipowicz A., Koncepcja duszy w pismach Tertuliana, Episteme 63, Olecko – Warszawa 2007.
Gilski M., Epifaniusz z Salaminy i jego „Panarion”, w: Epifaniusz z Salaminy, Panarion. Herezje 1-33. Tekst grecki i polski, przekład i wstęp M. Gilski, opr. i kom. A. Baron, Kraków 2015, 5-20.
Il millenarismo. Testi dei secoli I-II, ed. C. Nardi, Biblioteca Patristica 27, Fiesole 1995.
Ivánka E. von, Plato christianus. La réception critique du Platonisme chez les Pères de l’Église, Paris 1990.
Krokiewicz A., Zarys filozofii greckiej (Od Talesa do Platona), Warszawa 1971.
Le BoulluecA., La notion d’hérésie dans la littérature grecque: IIe et IIIe siècles, t. 1-2, Paris 1985.
McClure J., Handbooks against Heresy in the West, from the Late Fourth to the Late Sixth Centuries, JTS 30 (1979) 186-197.
Myszor W., Millenaryzm w ujęciu Ireneusza z Lyonu (Adversus haereses V, 30, 4 – 36, 3), TST 19 (2000) z. 1, 27-38.
Pani G., Il millenarismo: Papia, Giustino e Ireneo, ASE 15 (1998) fasc. 1, 53-84.
Reale G., Historia filozofii starożytnej, tłum. E.I. Zieliński, t. 1: Od początków do Sokra¬tesa, Lublin 1993; t. 2: Platon i Arystoteles, Lublin 1996; t. 3: Systemy epoki helleni¬stycznej, Lublin 1999; t. 4: Szkoły epoki cesarstwa, Lublin 1999; t. 5: Słownik, indeksy i bibliografia, Lublin 2002.
Simonetti M., Il millenarismo cristiano dal I al V secolo, ASE 15 (1998) fasc. 1, 7-20.
Spanneut M., Le stoïcisme des Pères de l’Église de Clément de Rome à Clement de l’Alexandrie, Paris 1957.
Szram M., Ciało zmartwychwstałe w myśli patrystycznej przełomu II i III wieku, Lublin 2010.
Szram M., Cnota pokory w nauczaniu greckich Ojców Kościoła IV wieku, Lublin 2014.
Szram M., Orygenes a millenaryzm – jednoznaczne odrzucenie czy przejęcie pewnych inspiracji?, TST 19 (2000) z. 1, 39-53.
Vogel de C., Platonismo e cristianesimo. Antagonismo o comuni fondamenti?, a cura di G. Reale – E. Peroli, Milano 1993.
Widok N., Ortodoksja, herezja, schizma – wyjaśnienie pojęć, w: Ortodoksja, herezja, schi¬zma w Kościele starożytnym, red. F. Drączkowski – J. Pałucki – P. Szczur – M. Szram – M. Wysocki – M. Ziółkowska, Lublin 2012, 15-34.
Zagórski D., Aƒ swthr…aj Ðdo…. Model doskonalenia chrześcijańskiego w świetle ekshor¬tacji pastoralnych Grzegorza z Nazjanzu, Toruń 2007.
Pobierz

Opublikowane : 2018-12-16


Szram, M. (2018). Geneza herezji wczesnochrześcijańskich w ujęciu Filastriusza z Brescii. Vox Patrum, 65, 631-651. Pobrano z https://czasopisma.kul.pl/vp/article/view/3524

Mariusz Szram 
Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II  Polska



Zgodnie z regulacjami prawnymi zawartymi w ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych z dnia 4 lutego 1994 r., autor przekazuje autorskie prawa majątkowe dotyczące składanego dzieła wydawcy czasopisma "Vox Patrum". Przeniesienie praw autorskich do składanego dzieła następuje na wszystkich polach eksploatacji, w szczególności tych wymienionych w art. 50 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych: 1. W zakresie utrwalania i zwielokrotniania utworu – wytwarzanie określoną techniką egzemplarzy dzieła, w tym techniką drukarską, reprograficzną, zapisu magnetycznego oraz techniką cyfrową. 2. W zakresie obrotu oryginałem albo egzemplarzami , na których dzieło utrwalono – wprowadzanie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy. 3. W zakresie rozpowszechniania utworu w sposób inny niż określony w pkt. 2 – publiczne wykonanie, wystawienie, wyświetlenie, odtworzenie oraz nadawanie i reemitowanie, a także publiczne udostępnianie utworu, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym.

Za zgodą Redakcji czasopisma artykuły i recenzje opublikowane w półroczniku "Vox Patrum" mogą być przedrukowywane w innych publikacjach.

Autor, w celach niekomercyjnych, może w dowolny sposób, bez zgody Redakcji, rozpowszechniać swój tekst w wersji elektronicznej.

Redakcja publikuje teksty on-line na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Bez utworów zależnych 3.0 PL

 

 


Inne teksty tego samego autora

1 2 3 4 > >>