Model kobiecej świętości na dworze Merowingów: przyczynek historyczno-religijny na temat postaci ksieni Gertrudy z Nivelles



Abstrakt

Autor niniejszego artykułu pragnie omówić historyczno-religijny wpływ wy­wierany przez św. Gertrudę z Nivelles w świetle nowych trendów kulturowych poruszonych przez tzw. „gender studies” oraz w kontekście tych lat, które przy­czyniły się bardziej niż inne do powstania tak zwanego „zachodniego chrześcijań­stwa”. Przez pryzmat działań młodej ksieni merowińskiej, w kluczowym czasie przygotowującym renesans karoliński, możemy obserwować całkowicie orygi­nalny model kobiecej świętości.


Annala Rioghachta Eireann: Annals of the Kingdom of Ireland by the Four Masters, from the Earliest Period to the Year 1616. Edited from MSS in the Library of the Royal Irish Academy and of Trinity College Dublin with a Translation and Copious Notes, ed. J. O’Donovan, 7 voll., Dublin 1848-1851
Annals of Tigernach, ed. W. Stokes, “Revue Celtique” 16 (1895) 374-419
Annals of Ulster, ed. S. Mac Airt – G. Mac Niocaill, Dublin 1983
Archdall M., Monasticon Hibernicum, or an history of the abbies, priories, and other religious houses in Ireland…, I-II, Dublin 1786
Bauget E., Notice sur un manuscrit comprenant l’histoire des abbesses de Nivelles, “Compte-rendu des Séances de la Commission Royale d’Histoire” 6 (1843) 179-184
Beda, Historia Anglorum, ed. B. Colgrave – R.A.B. Mynors, Oxford 1969
Betha Fursa, ed. Stokes, “Revue Celtique” 25 (1904) 385-404
Benvenuti Papi A., Esperienze religiose nel Medioevo, Roma 2013
Benvenuti Papi A., La santità al femminile: funzioni e rappresentazioni tra medioevo ed età moderna, in: Les fonctions des saints dans le monde occidental (IIIe-XIIIe siècle). Actes du collo¬que. (Roma, 27-29 octobre 1988), Roma 1991
Berchtold J., La tradition médiévale de la «femina muscipula» et l’icono¬graphie de «sainte Gertrude aux rats» dans les Hortuli anima edu XVIe siècle, in: idem, Des rats et des ratiere. Anamorphoses d’un champ métaphorique de saint Augustine à Jean Racine, Genève 1992
Bieler L., Ireland. Harbinger of the Middle Ages, London – New York –Oxford 1963
Bieler L., The Life and the Legend of St. Patrick, Dublin 1949
Bischoff B., Il Mo¬nachesimo irlandese nei suoi rapporti col Continente, in: Il Monachesimo nell’Alto Medioevo e la formazione della civiltà occidentale, Settimane di Studio del Centro Italiano di studi sull’Alto Medioevo 4, Spoleto 1957, 121-138
Boesch Gajano S., La santità, Roma – Bari 1999
Borchgrave d’Altena J. De, Des statuettes de la châsse de sainte Gertrude, “Annuai¬re de la Société Archéologique et Folclorique de Nivelles” 13 (1942) 283-291
Bosl K., Der “Adelsheilige”. Ide¬altypus und Wirklichkeit, Gesellschaft und Kultur im merowingerzeitlichen Bayern des 7. und 8. Jahrhunderts. Geschichte im Spiegel von Geschichtsdeutung, in: Speculum Historiale, ed. C. Bauer – L. Boehm – M. Müller, Freiburg – München 1965, 167-187
Brown P., La formazione dell’Europa cristiana. Universalismo e diversità. 200-1000 d.C., Roma – Bari 2006
Brown P., The End of the Ancient Other World: Death and Afterlife between Late Antiquity and the Early Middle Ages (The Tanner Lectures on Human Values), Yale University 1986
Cardini F., Le radici cristiane dell’Europa. Mito, storia, prospettive, Rimini 1997
Caring for Body and Soul. Burial and Afterlife in the Merovingian World, University Park Pennsylvania 2002
Charled-Edwards T.M., Early Christian Ireland, Cambridge 2004
Charles-Edwards T.W., Early Christian Ireland, Cambridge 2000
Coccia E., La cultu¬ra irlandese precarolingia: miracolo o mito?, „Studi Medievali” 8 (1967) 257-420
Cróinín D. Ó, Rath, Melsigi, Willibrord and the earliest Echternach manuscipts, “Peritia” 3 (1984) 17-49
Cullman O., Cristo e il tempo. La concezione del tempo e della storia nel Cristianesimo primitivo, Bologna 1965, 74-93
Das Stuttgarter Passionale, ed. A. Boeckler, Augsburg 1923
Delarun J., La morte dei santi fondatori. Da Martino a Francesco, in: Un gallo ad Asclepio. Morte, morti e società tra antichità e prima età moderna, a cura di A.L. Trombetti Pugliesi, Bologna 2013, 407-425
Dierkens A., Saint Amand et la foundation de l’abbaye de Nivelles, „Revue du Nord” 68 (1986) 326-341
Doherty C., The cult of St Patrick and the politics of Armagh in the seventh century, in: Ire¬land and the Northern France, AD 600-850, ed. J.-M. Picard, Dublin 1991, 53-94
Donnay-Rocmans C., La châsse de Sainte Gertrude à Nivelles, “Gazette des Beaux-Arts” ser. VI 58 (1961) 185-202
Dunn J., The Brendan problem, “The Catholic Historical Review” 6 (1921) 395-477
Effros B., Merovingian Mortuary Archaeology and the Making of the Early Middle Ages, Berkeley – Los Angeles – London 2003
Effros B., Symbo¬lic Expressions of Sanctity: Gertrude of Nivelles in the Context of Merovingian Mortuary Custom, “Viator” 27 (1996) 1-10
Foppens J.F., Bibliotheca bel¬gica sive virorum in Belgio vitam, scriptisque illustrium, I, Brussels 1739
Goosen L., Dizionario dei santi. Storia, letteratura, arte e musica, trad. it. M.C. Colda¬gelli – S. Contarini – R. Novità – F. Paris, Milano 2002, 213-214
Grosjean P., Chronologie de S. Feuillen, AnBol 75 (1957) 379-393
Grosjean P., Le souvenir de S. Killan à Nivelles, AnBol 75 (1957) 373-377
Hamann S., St Fursa, the genealogy of an Irish saint – the historical person and his cult, “Proceedings of the Royal Irish Academy” 112C (2011) 147-187
Hanon De Louvet R., L’inspection des ossements de Sainte Gertrude eut-elle lieu en 1292 ou en 1293?, “Annales de la Société Archéolo¬gique et Folklorique de Nivelles et du Brabant Wallon” 17 (1952) 249-254
Heist W.W., Vitae Sanctorum Hiberniae ex Codice olim Salmanticensi nunc Bruxellensi, Bruxelles 1965
Helvétius A.-M., L’organisation des monastères féminins à l’épo¬que mérovingienne, in: Female vita religiosa between Late Antiquity and the High Middle Ages. Struc¬tures, development and spatial contexts, ed. G. Melville – A. Müller, Wien – Berlin 2011, 151-169
Hen Y., Culture and Religion in Merovingian Gaul, AD 481-751, Leiden – New York 1995
Hoebanx J.J., L’Abbaye de Nivel¬les des origins au XIVe siècle, Brussels 1952
Holvoet C., Sainte Gertrude de Nivelles: la “Vita Tripartita” du XIe siècle et les techniques de réécriture, Mémoire de Licence – Histoire, Université Libre de Bruxelles, Bruxelles 2006
Hughes K., The Church in Early Irish Society, London 1966
Hughes K., The Golden Age of Early Christian Ireland, in: The Course of Irish History, ed. T.W. Moody – F.X. Martin, Cork 1967, 76-90
Iannello F., Sul retaggio e le fonti irlandesi della “Vita Geretrudis”: il santo e la “be¬lua marina”, in: Il simbolismo degli elementi della natura nell’immaginario cristiano, a cura di M.A. Barbàra, Atti della Accademia Peloritana dei Pericolanti. Classe di Lettere, Filosofia e Belle Arti 85, Supplemento 1, Napoli 2010, 173-196
Il santo, in: L’uomo medievale, a cura di J. Le Goff, Roma – Bari 1988, 353-390
Ionas Bobiensis, Vita S. Columbani, ed. B. Krusch, MGH Scriptores Rerum Germa¬nicarum XXXVII, Hannover – Leipzig 1905
Jan R. Le, Convents, Violence, and Competition for Power in Seventh-Century Francia, in: Topographies of Power in the Early Middle Ages, ed. F. Theuws – M.B. De Jong – C. Van Rhijn, Leiden 2001, 243-269
Jonas de Bobbio, Vie de saint Colomban et de ses disci¬ples, ed. idem, Abbaye de Bellefontaine (Bégrolles-en-Manges) 1988
Kalendarium S. Willibrordi, ed. H.-A. Wilson: The Calendar of St. Willibrord, London 1918
Kelly F., A Guide to Early Irish Law, Dublin 1988
Kenney J.F., The Sources for the Early History of Ireland. Ecclesiastical. An Introduction and Guide, New York 1966
Kreiner J., The Social Life of Hagiography in the Merovingian Kingdom, Cambridge 2014
Le miracle irlandaise, éd. H. Daniel-Rops, Paris 1956
Leclère S., L’abbaye d’Andenne, VIIe-XIIIe siècle. De la fondation aristocratique par sainte Begge à la transformation en chapitre noble, Mémoire de Licence, Université Libre de Bruxelles 2011
Lemaire R., Les avant-corps de Sainte-Gertrude à Nivelles, Antwerpen 1942
Lestocquoy J., The Reliquary of St. Gertrude at Nivelles, “The Burlington Magazine” 77 (1940) 162-164
Luckhardt C., Gender and Connectivity: Facilitating Religious Travel in the Sixth and Seventh Centuries, “Comitatus” 44 (2013) 29-53
Luiselli B., La formazione della cultura europea occidentale, Roma 2003
Martyrology of Oengus, ed. W. Stokes: Félire Óengusso Céli Dé. The Martyrology of Oengus the Culdee, London 1905
Mériaux C., Gallia irradiata. Saints et sanctuaires dans le nord de la Gaule du haut Moyen Âge, Stuttgart 2006
Mertens J., Recherches archéologiques dans l’abbaye mérovingienne de Nivelles, “Archaeologia Belgica” 61 (1962) 108-111
Müller J.-C., Trois manuscrits liturgiques de l’abbaye d’Echternach à Paris, in: Abtei¬stadt Echternach, ed. P. Schritz – A. Hoffmann, Luxembourg 1981, 202-206
Mytum H., The Origins of early Christian Ireland, London – New York 1992
Pernoud R., I santi nel Medioevo, trad. it. A. Marietti, Milano 1986
Peyroux C., Gertrude’s furor: Reading Anger in an Early Medie-val Saint’s Life , in: Anger’s Past: the social uses of emotion in the Middle Ages, ed. B. Rosenwein, Cornell 1998
Picard J.-M., Adomnán’s “Vita Columbae” and the cult of Colum Cille in continental Europe, “Proceedings of the Royal Irish Academy” 98C (1998) 1-23
Picard J.-M., Church and politics in the seventh century: the Irish exile of King Dagobert II, in: Ireland and northern France AD 600-850, ed. idem, Dublin 1991, 27-52
Picard J.-M., The marvellous in Irish and continental saints’ Lives of the Merovingian pe¬riod, in: Columbanus and Merovingian Monasticism, ed. H.B. Clarke – M. Brennan, Oxford 1981, 91-103
Platelle H., Le temporal de l’abbaye de Saint-Amand, des origines à 1340, Paris 1962
Riain P. Ó, Sanctity and politics in Connacht c. 1100: the case of St Fursa, “Cambridge Medieval Celtic Studies” 17 (1989) 1-14
Richter M., Ireland and her neighbours in the seventh century, Dublin 1999
Russell J.C., The Germa¬nization of Early Medieval Christianity. A Sociohistorical Approach to Religious Transformation, New York 1994
Ryan J., Irish monasticism, origins and early development, Dublin – Cork, 1931
Santillana G. De (in coll. con H. Von Deschend), Il mulino di Amleto. Saggio sul mito e sulla struttura del tempo, Milano 1983
Scaraffia L. – Zarri G., Donne e fede. Santità e vita religiosa in Italia, Roma – Bari 2009
Sharpe R., Palaeographical considerations in the study of the Patrician documents in the Book of Armagh, “Scriptorium” 36 (1982) 3-28
Smith J.M.H., The Problem of Female Sanctity in Carolingian Europe c. 780-920, “Past and Present” 146 (1995) 3-37
Stokes W., The Life of Fursa, “Revue Celtique” 25 (1904) 385-404
Stokes M., Three Months in the Forests of France: a pilgrimage in search of vestiges of the Irish saints in France, London 1895
Tibbetts J. Schu¬lenburg, Forgetful of their sex. Female sanctity and society, ca. 500-1000, Chicago 1998
Traube L., Vorlesungen und Abhandlungen, 3, München 1920
Ugé K., The Legend of Saint Rictrude: Formation and Transformations (Tenth-Twelfth Century), in: Anglo-Norman Studies. XXIII. Proceedings of the Battle Conference 2000, ed. J. Gillingham, Woodbridge – Rochester 2001, 281-297
Urso C., Donne e potere nella Galia merovingia e carolingia, Catania 2000
Urso C., La donna e la Chiesa nel Medioevo. Storia di un rapporto ambiguo, “Annali della Facoltà di Scienze della Formazione” (Catania) 4 (2005) 67-99
Vir¬tutes Fursei, ed. B. Krusch, MGH Scriptores Rerum Merovingicarum IV, 440-449
Vita Fursei abbatis Latiniacensis, ed. B. Krusch, MGH Scriptores Rerum Merovingicarum IV 435-440
Vita Sanctae Geretrudis (The Life of St. Geretrud), in: P. Fouracre – R.A. Gerberding, Late Merovingian France: History and Hagiography 640-720, Manchester – New York, 1996, 319-326
Wade S., Gertrude’s tonsure: an examination of hair as a symbol of gender, family and au-thority in the seventh-century Vita of Gertrude of Nivelles, “Journal of Medieval History” 39 (2013) fasc. 2, 129-145
Wade S., Miraculous Seeing and Monastic Identity: Miracles of the Visual from the Monasteries of Lobbes and Nivelles, Ph.D. Dissertation, New York University 2007
Young B.K., Exemple aristocratique et mode funéraire dans la Gaule mérovingienne, “Annales: Economie, Sociétés, Civilisations” 41 (1986) 379-407
Zurli E., Un mantello tempestato di topi: il singolare carisma di Gertrude di Nivelles, in: Aa.Vv., Donne sante, sante donne, Viterbo 2007, 81-93

Opublikowane : 2018-12-16


Iannello, F. (2018). Model kobiecej świętości na dworze Merowingów: przyczynek historyczno-religijny na temat postaci ksieni Gertrudy z Nivelles. Vox Patrum, 63, 253-270. Pobrano z https://czasopisma.kul.pl/vp/article/view/3563

Fausto Iannello 
Università degli Studi di Messina  Włochy



Zgodnie z regulacjami prawnymi zawartymi w ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych z dnia 4 lutego 1994 r., autor przekazuje autorskie prawa majątkowe dotyczące składanego dzieła wydawcy czasopisma "Vox Patrum". Przeniesienie praw autorskich do składanego dzieła następuje na wszystkich polach eksploatacji, w szczególności tych wymienionych w art. 50 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych: 1. W zakresie utrwalania i zwielokrotniania utworu – wytwarzanie określoną techniką egzemplarzy dzieła, w tym techniką drukarską, reprograficzną, zapisu magnetycznego oraz techniką cyfrową. 2. W zakresie obrotu oryginałem albo egzemplarzami , na których dzieło utrwalono – wprowadzanie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy. 3. W zakresie rozpowszechniania utworu w sposób inny niż określony w pkt. 2 – publiczne wykonanie, wystawienie, wyświetlenie, odtworzenie oraz nadawanie i reemitowanie, a także publiczne udostępnianie utworu, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym.

Za zgodą Redakcji czasopisma artykuły i recenzje opublikowane w półroczniku "Vox Patrum" mogą być przedrukowywane w innych publikacjach.

Autor, w celach niekomercyjnych, może w dowolny sposób, bez zgody Redakcji, rozpowszechniać swój tekst w wersji elektronicznej.

Redakcja publikuje teksty on-line na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.