Soldiers and military service in the light of legislative Church sources from the fourth and fifth centuries

Andrzej Hołasek

Uniwersytet Łódzki , Poland


At the beginning of the fourth century the legal situation of Christians in the Roman Empire changed dramatically. Thanks to the Emperor Constantine they were no longer persecuted, and their faith became religio licita. From that point onwards the views of Christians on the state began to evolve. It was a long-term process, and happened at a varied pace. One of the aspects of this transformation was the change of Christian attitude to military service. It needs to be said that, from this perspective, the Church legislative sources have not been examined in a great detail. This article aims to take a closer look at several of the sources that include Church regulations relating to military service of the fourth and fifth cen­turies. These include, i.a., Canons of Hippolytus; Letters of St. Basil; Apostolic Constitutions and Canons of the Apostles. In addition, the article discusses the rel­evant contents of synodal and council canons from said period. These regulations show the adaptation of Church legislature to the new circumstances, in which the Roman state stopped being the persecutor and became the protector of Christianity. The analysis of numerous documents confirms that Christians were present in the Roman army already in the third century. Because of the spilling of blood and the pagan rites performed in the army, the Church hierarchs strongly resisted the idea of allowing Christians to serve in the military. Church regulations from the third century strictly forbade enlisting in the army, or continuing military service for those who were newly accepted into the community, for the reasons mentioned above. From other documents, however, we learn that the number of Christians in the army was nonetheless increasing. Many were able to reconcile military service with their conscience. At the beginning of the fourth century emperor Constantine granted Christians religious freedom. He allowed Christian soldiers to abstain from invoking pagan gods while swearing military oath (sacramentum), and to participate in Sunday services. The empire was slowly becoming a Christian state. It is for this reason that in the Church regulations from the fourth and fifth century we find accep­tance for the presence of Christians in the army. Even though killing of an enemy required undertaking penance, it was no longer a reason for excommunication with no possibility of returning to the Christian communion. The Church expected Christian soldiers to be satisfied with their wages alone, and to avoid harming oth­ers through stealing, forced lodging or taking food. The Church in the East no lon­ger considered it wrong to accept gifts for the upkeep of clergy and other faithful from the soldiers who behaved in a correct manner. From the mid-fourth century performing religious services started being treated as separate from performing a layperson’s duties. For this reason the bishops, in both parts of the empire, de­cided that clergy are barred from military service. In the West, those of the faithful who enlisted with the army after being baptised could no longer be consecrated in the future. In the East, the approach was less rigorous, as the case of Nectarius, the Archbishop of Constantinople, shows. By the end of the fourth century, the West adopted very strict rules of public penance for soldiers – the Popes reminded in their letters to the bishops in Spain and Gaul that after performing the public pen­ance, the soldiers were forbidden to return to the army. We should not forget that the change in the attitude of the Church to military service was also affected by the political-military situation of the Empire. During the fourth and fifth centuries its borderlands were persistently harassed by barbar­ian raids, and the Persian border was threatened. Let us also remember that the army was not popular in the Roman society during this period. For these reasons, the shifting position of the Church had to be positively seen by the Empire’s ruling elites. The situation became dramatic at the beginning of the fifth century, when Rome was sacked by barbarians. Developing events caused the clergy to deepen their reflections on the necessity of waging war and killing enemies. Among such clergymen was St. Augustine, in whose writings we may find a justification of the so-called just war. Meanwhile, in the East, the view that wars can be won only with God’s help began to dominate.


Christian soldier, military service, Church regulations, Canons of Hippolytus, Letters of St. Basil, Apostolic Constitutions, Canons of the Apostles

Alföldi A., The Conversion of Constantine and Pagan Rome, tłum. H. Mattingly, Oxford 1948

Bachrach D., Religion and the Conduct of War c. 300 - c. 1215, Woodbridge – Rochester 2003

Barnes T.D., Athanasius and Constantius. Theology and Politics in the Constantinian Empire, Cambridge 1993

Barnes T.D., Constantine and Eusebius, Cambridge 1981

Barnes T.D., The Beginnings of Donatism, JTS 26 (1975) 13-22

Baron A., Modele biskupa propagowane w Antiochii w czasach Jana Chryzostoma. Refleksja nad drugą księgą Konstytucji Apostolskich na tle kanonów synodu antiocheńskiego z 341 r., w: Czasy Jana Chryzostoma i jego pasterska pedagogia, red. N. Widok, Opolska Biblioteka Teologiczna 105, Opole 2008

Basilius Caesariensis, Epistula, PG 32, 663-684, tłum. S. Kalinkowski: Bazyli z Cezarei, Pierwszy list kanoniczny do Amfilocha, biskupa Ikonium, w: SCL 3

Bihlmeyer K. – Tüchle H., Historia Kościoła. Starożytność chrześcijańska, tłum. J. Klenowski, t. 1, Warszawa 1971

Bralewski S., Cesarz Konstantyn I Wielki wobec kontrowersji ariańskiej, „Labarum” VIII, Poznań 2009

Bralewski S., Czy cesarz Konstantyn Wielki zabiegał o kompromis z donatystami?, Vox Patrum 38-39 (2000) 427- 448

Bralewski S., Imperatorzy późnego cesarstwa rzymskiego wobec zgromadzeń biskupów, Byzantina Lodziensia 1, Łódź 1997

Bralewski S., Obraz papiestwa w historiografii kościelnej wczesnego Bizancjum, Byzantina Lodziensia 10, Łódź 2006

Bralewski S., Życie religijne mieszkańców Konstantynopola, w: Konstantynopol. Nowy Rzym, red. M.J. Leszka – T. Wolińska, Warszawa 2011, 401-427

Cadoux J.C., The Early Christian Attitude to War. A Contribution to the History of Christian Ethics, The Christian Revolution Series, London 1919

Cameron A., Późne cesarstwo rzymskie, tłum. M. Kwiecień, Warszawa 1993

Campenhausen H., Ojcowie Kościoła, tłum. K. Wierszyłowski, Warszawa 1998

Canones ad Silvestrum, Mansi II 471-474, tłum. A. Baron – A. Caba: Kanony do Sylwestra 3, w: SCL 1

Canones adscripti synodo Arelatensi, Mansi II 474, tłum. A. Baron – A. Caba: Kanony przypisywane synodowi w Arles z 314 r., w: SCL 1

Canones ex epistula Siricii ad episcopos Africanos, PL 13, 1158-1159, tłum. A. Caba: Kanony z listu papieża Syrycjusza do biskupów Afryki 3, SCL 4

Canones Hippolyti (versio arabica), ed. R.-G. Coquin, PO 31/2, Paris 1966, tłum. J. Szymańczyk: Kanony Hipolita (wersja arabska), w: Kanony Ojców Greckich (tekst grecki i polski), Atanazego i Hipolita (tekst arabski i polski), ŹMT 49 (= SCL 3), Kraków 2009

Cary M. – Scullard H.H., Dzieje Rzymu. Od czasów najdawniejszych do Konstantyna, tłum. J. Schwakopf, t. 2, Warszawa 1992

Ceran W., Cesarz w politycznej teologii Euzebiusza z Cezarei i nauczaniu Jana Chryzostoma, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica” 44 (1992) 13-27

Ceran W., Kościół wobec antychrześcijańskiej polityki cesarza Juliana Apostaty, Acta Universitatis Lodziensis. Seria I, nr 63, Łódź 1980

Chadwick H., Kościół w epoce wczesnego chrześcijaństwa, tłum. A. Wypustek, Warszawa 2004

Chłopowiec M., Pokuta w dokumentach synodalnych chrześcijańskiej starożytności, Vox Patrum 55 (2010) 121- 134

Chłopowiec M., Teologia pokuty pierwszych wieków chrześcijaństwa w Kościele Wschodnim, „Roczniki Teologii Moralnej” 3 (2011) 131-152

Chuvin P., Ostatni poganie, tłum. J. Stankiewicz-Prądzyńska, Warszawa 2008

Concilium Nicaenum (325), Mansi II 665-704, tłum. T. Wnętrzak: Sobór Nicejski I (325). Kanony, w: Dokumenty Soborów Powszechnych. Tekst grecki, łaciński, polski, t. 1: (325-787), ŹMT 24 (= DSP 1), Kraków 2002

Concilium Teleptense post consulatum gloriosissimi Honori XI et Constantii secundo VIII kalendas martias, PL 84, 237, tłum. S. Poręba: Synod Theleński po jedenastym konsulacie najdostojniejszego Honoriusza i drugim Konstancjusza, 24 lutego 3, SCL 4

Constitutio Concilii Toletani (A. D. 397-400), PL 84, 330, tłum. A. Caba: Konstytucja pierwszego synodu w Toledo (397-400) 8, SCL 4

Constitutiones apostolorum, ed. M. Metzger, t. 1-3, SCh 320, 329, 336, Paris 1985-1987, tłum. S. Kalinkowski: Konstytucje apostolskie, w: Konstytucje apostolskie oraz Kanony Pamfilosa z apostolskiego synodu w Antiochii. Prawo kanoniczne świętych Apostołów. Kary świętych Apostołów dla upadłych. Euchologion Serapiona, ed. A. Baron – H. Pietras, ŹMT 42 (= SCL 2), Kraków 2007

Coquin R.-G., Introduction, w: Les Canons d’Hippolyte, ed. tenże, PO 31/2, Paris 1966

Crouzel H., Orygenes, tłum. J. Margański, Kraków 2004

Dagron G., Kościół bizantyński i chrześcijaństwo bizantyńskie między najazdami a ikonoklazmem (VII wiek – początek VIII wieku), w: Historia chrześcijaństwa. Biskupi, mnisi i cesarze 610-1054, red. J. Kłoczowski, tłum. M. Żurowska, t. 4, Warszawa 1999

Drake H.A., Constantine and the Bishops. The Politics of Intolerance, Baltimore – London 2000

Drake H.A., The Impact Constantine on Christianity, w: The Cambridge Companion to the Age of Constantine, ed. N. Lenski, Cambridge 2006, 111-136

Early Egyptian Christianity from its origins to 451 C. E., ed. C.W. Griggs, Coptic Studies 2, Leiden – Köln 1991

Epistula Siricii Himerio Tarraconensi episcopo, PL 13, 1131-1147, tłum. A. Caba: List Syrycjusza do Himeriusza, biskupa Tarragony, w: Dokumenty synodów od 381 do 431 roku, ŹMT 52 (= SCL 4), Kraków 2010

Epistula synodi Arelatensis ad Silvestrum papam, Mansi II 463-470, tłum. A. Baron – A. Caba: List synodu w Arles do papieża Sylwestra, w: Dokumenty synodów od 50 do 381 roku, ŹMT 37 (= SCL 1), Kraków 2006

Eusebius Caesariensis, Vita Constantini, PG 20, 1165-1168, tłum. Wnętrzak: Euzebiusz z Cezarei, Życie Konstantyna, ŹMT 44, Kraków 2007

Flusin B., Struktury Kościoła cesarskiego, w: Świat Bizancjum. Cesarstwo Wschodniorzymskie 330-641, red. C. Morrisson, tłum. A. Graboń, t. 1, Kraków 2007, t. 1,

Ghirlanda G., Wprowadzenie do prawa kościelnego, tłum. S. Kobiałka, Myśl Teologiczna 8, Kraków 1996

Gliściński J., Współistotny Ojcu, Łódź 1992

Gosselin M., Power of the Pope during the Middle Ages, tłum. M. Kelly, vol. 2, London 1853

Hamman A.G., Życie codzienne pierwszych chrześcijan (95-197), tłum. A. Guryn – U. Sudolska, Warszawa 1990

Hamman A., Życie codzienne w Afryce Północnej w czasach św. Augustyna, tłum. M. Stafiej-Wróblewska – E. Sieradzińska, Warszawa 1989

Hanson R.P.C., The Search for the Christian Doctrine of God. Arian Controversy 318-381, Edynburg 1

Harnack A., Militia Christi. Die christliche Religion und der Soldatenstand in den ersten drei Jahrhunderten, Tübingen 1905

Heather P., Imperia i barbarzyńcy. Migracje i narodziny Europy, tłum. J. Szczepański, Poznań 2010

Heather P., Upadek cesarstwa rzymskiego, tłum. J. Szczepański, Poznań 2006

Hefele C.J., A History of the Christian Councils to the close of the Council of Nicaea A. D. 325, trans. W.R. Clark, Edynburg 1883

Hippolytus Romanus, Traditio apostolica, ed. B. Botte, SCh 11bis, Paris 1968

Holum K.G., Theodosian Empress. Women and Imperial Dominion in Late Antiquity, The Transformation of the Classical Heritage 3, Berkeley – London 1982

Jaczynowska M., Dzieje Imperium Romanum, Warszawa 1995

Jaczynowska M., Religie świata rzymskiego, Warszawa 1987

Kalantzis G., Ceasar and the Lamb. Early Christian Attitudes on War and Military Service, Eugene 2012

Keller J., Wczesny Kościół i jego organizacja, w: Katolicyzm starożytny jako forma rozwoju pierwotnego chrześcijaństwa, red. J. Keller, Warszawa 1969

Kelly J.N.D., Encyklopedia papieży, tłum. T. Szafrański, Warszawa 2006

Kelly J.N.D., Początki doktryny chrześcijańskiej, tłum. J. Mrukówna, Warszawa 1988

Kelly J.N.D., Złote usta. Jan Chryzostom – asceta, kaznodzieja, biskup, tłum. K. Krakowczyk, Bydgoszcz 2001

Kolb F., Ideał późnoantycznego władcy. Ideologia i autoprezentacja, tłum. A. Gierlińska, Poznań 2008

Kreider A., Military Service in the Church Orders, „Journal of Religious Ethics” 31 (2003) 415-442

Krzysteczko H., Od publicznej praktyki pokutnej do spowiedzi prywatnej, SSHT 29 (1996) 323-334

Lactantius, Divinae institutiones, ed. C. Ingremeau, SCh 509, Paris 2007, 316-318, tłum. M. Masny, w: W. Myszor, Europa. Pierwotne chrześcijaństwo. Idee i życie społeczne chrześcijan (II i III wiek), Relectiones 7, Warszawa 1999/2000

Leo Magnus, Epistula, PL 54, 1206-1207, tłum. B. Frontczak, w: Dokumenty synodów od 431 do 504 roku, ŹMT 62 (= SCL 6), Kraków 2011

Les Constitutions Apostoliques, t. 1-3, ed. M. Metzger, SCh 320, 329 i 336, Paris 1985-1987

Leszka M.B., Udział sił zbrojnych w procesie odsuwania od władzy biskupów aleksandryjskich podczas kontrowersji ariańskiej na Wschodzie, Vox Patrum 36-37 (1999) 349-365

Liebeschuetz J.H.W.G., Barbarians and Bishops. Army, Church, State in the Age of Arcadius and Chrysostom, Oxford 1992

MacMullen R., Constantine, London 1969

MacMullen R., Soldier and Civilian in Later Roman Empire, Harvard Historical Monographs 52, Cambridge 1963

Mattox J.M., Saint Augustine and the Theory of Just War, London – New York 2006

Minois G., Kościół i wojna. Od czasów Biblii do ery atomowej, tłum. A. Szymanowski, Warszawa 1998

Młotek A., Postawy i świadectwa. Kościół wobec problemów moralnych IV wieku, Wrocław 1986

Müller J.G., L’Ancien Testament dans l’ecclésiologie des Pères. Une lecture des Constitutions Apostoliques, Instrumenta Patristica et Mediaevalia 41, Turnhout 2004

Myszor W., Chrześcijanie wobec świata. Problem wojny i pokoju w pierwotnym chrześcijaństwie, SSHT 16 (1983)

Nock A.D., The Roman Army and the Roman Religious Year, HTR 45 (1952) 187-252

Origenes, Contra Celsum, ed. M. Borret, SCh 132, 136, 147, 150 i 227, Paris 1967-1976, tłum. S. Kalinkowski: Orygenes, Przeciw Celsusowi, Warszawa 1986

Quintus Septymius Florens Tertullianus, De corona, ed. A. Kroymann, CCL 2, Turnhout 1954, 1039, tłum. T. Skibiński, PSP 65

Quintus Septymius Florens Tertullianus, De Idolatria, ed. J.H. Waszink – J.C.M. Van Winden, Leiden – New York 1987, tłum. K. Obrycki, w: Tertulian, Wybór pism III, PSP 65, Warszawa 2006

Pawlak M., Aecjusz i barbarzyńcy, Kraków 2009

Pietras H., Pośmiertna kariera św. Hipolita, Vox Patrum 17 (1997)

Pietras H., Sobór Nicejski (325). Kontekst religijny i polityczny. Dokumenty. Komentarze, Myśl Teologiczna 74, Kraków 2013

Precz I., Czy wojna może być sprawiedliwa? Rzymskie inspiracje św. Augustyna, w: Apud Patres. Prawo rzymskie w literaturze wczesnochrześcijańskiej, red. A. Dębnicki – M. Wójcik, Lublin 2011, 121-132

Renatus V., Epitoma rei militaris, rec. K. Lang, Lipsiae 1869

Richmond I.A., The Roman Army and Roman Religion, „Bulletin of the John Rylands Library” 45 (1962) 185-197

Ryan E.A., The Rejection of Military Service by the Early Christians, ThS 13 (1952) 17-20

Schatz K., Sobory powszechne. Punkty zwrotne w historii Kościoła, tłum. J. Zakrzewski, Kraków 2002

Simon M., Cywilizacja wczesnego chrześcijaństwa. I-IV w., tłum. E. Bąkowska, Warszawa 1979

Słomka J., Nowe proroctwo. Historia i doktryna montanizmu, SACh SN 4, Katowice 2007

Starowieyski M., Montanizm, w: Encyklopedia Kultury Bizantyńskiej, red. O. Jurewicz, Warszawa 2002

Starowieyski M., Sobory Kościoła niepodzielonego, t. 1, Tarnów 1994

Stawinoga R., Tertulian a świat antyczny, Kraków 2002

Śrutwa J., Chrześcijanie w służbie tego świata. Wizja Tertuliana i św. Augustyna, w: Chrześcijanie a życie publiczne w Cesarstwie Rzymskim III-V w., red. tenże, Lublin 1988, 71-94

Świętoń A., Przymusowy kwaterunek wojskowy w IV i V w n.e. i związane z nim nadużycia, w: Contra leges et bonos mores. Przestępstwa obyczajowe w starożytnej Grecji i Rzymie, red. H. Kowalski – M. Kuryłowicza, Lublin 2005, 343-350

Tertulian, Apologeticum, ed. H. Hoppe, CSEL 69, Vindobonae – Lipsiae 1939, 15, tłum. J. Sajdak: Tertulian, Apologetyk, POK 20, Poznań 1947

Traditio apostolica, SCh 11bis, 72-73, tłum. M. Michalski, w: Antologia literatury patrystycznej, t. 1, Warszawa 1975

Tyszkiewicz L.A., Hunowie w Europie. Ich wpływ na Cesarstwo Wschodnie i Zachodnie oraz ludy barbarzyńskie, Wrocław 2004

Veyne P., Imperium grecko-rzymskie, tłum. P. Domański, Kęty 2008

Veyne P., Początki chrześcijańskiego świata (312-394), tłum. I. Kania, Warszawa 2009

Vogt J., Upadek Rzymu, tłum. A. Łukaszewicz, Warszawa 1993

Watkins O.D., A History of Penance: being a Study of Authorities, vol. 1: The Whole Church to A.D. 450, London 1920

Winroth A., The Making of Gratian’s Decretum, Cambridge 2009

Wipszycka E., Kościół w świecie późnego antyku, Warszawa 1994

Wipszycka E., Państwo rzymskie a chrześcijaństwo do początków IV wieku, w: Starożytny Rzym we współczesnych badaniach. Państwo – Społeczeństwo – Gospodarka. Liber in memoriam Lodovici Piotrowicz, red. J. Wolski – T. Kotula – A. Kunisz, Kraków 1994, 172-185

Wipszycka E., Wprowadzenie do studiów nad instytucjami Kościoła w Egipcie późnoantycznym, w: Chrześcijaństwo u schyłku starożytności, red. T. Derda – E. Wipszycka, t. 2, Warszawa 1999, 201-207

Wipszycka E., Źródła normatywne kościelne. Wprowadzenie, w: Chrześcijaństwo u schyłku starożytności, t. 5, red. T. Derda – E. Wipszycka, Kraków 2005, 301-344

Wnętrzak T., Konstantyn Wielki w oczach Euzebiusza z Cezarei i w badaniach współczesnych historyków, w: Euzebiusz z Cezarei, Życie Konstantyna, tłum. taż, ŹMT 44, Kraków 2007, 9-96

Ziółkowski A., Historia Rzymu, Poznań 2008

Zuckerman C., Armia, w: Świat Bizancjum. Cesarstwo Wschodniorzymskie 330-641, red. C. Morrisson, tłum. A. Graboń, t. 1, Kraków 2007

Żelazny J., Biskup ojcem. Zarys eklezjologii syryjskiej na podstawie Konstytucji Apostolskich, Kraków 2006


Hołasek, A. (2015). Soldiers and military service in the light of legislative Church sources from the fourth and fifth centuries. Vox Patrum, 63, 353–373.

Andrzej Hołasek 
Uniwersytet Łódzki


Zgodnie z regulacjami prawnymi zawartymi w ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych z dnia 4 lutego 1994 r., autor przekazuje autorskie prawa majątkowe dotyczące składanego dzieła wydawcy czasopisma "Vox Patrum". Przeniesienie praw autorskich do składanego dzieła następuje na wszystkich polach eksploatacji, w szczególności tych wymienionych w art. 50 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych: 1. W zakresie utrwalania i zwielokrotniania utworu – wytwarzanie określoną techniką egzemplarzy dzieła, w tym techniką drukarską, reprograficzną, zapisu magnetycznego oraz techniką cyfrową. 2. W zakresie obrotu oryginałem albo egzemplarzami , na których dzieło utrwalono – wprowadzanie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy. 3. W zakresie rozpowszechniania utworu w sposób inny niż określony w pkt. 2 – publiczne wykonanie, wystawienie, wyświetlenie, odtworzenie oraz nadawanie i reemitowanie, a także publiczne udostępnianie utworu, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym.

Za zgodą Redakcji czasopisma artykuły i recenzje opublikowane w półroczniku "Vox Patrum" mogą być przedrukowywane w innych publikacjach.

Autor, w celach niekomercyjnych, może w dowolny sposób, bez zgody Redakcji, rozpowszechniać swój tekst w wersji elektronicznej.

Redakcja publikuje teksty on-line na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.