Summus deus Konstantyna i nicejski unus deus: cesarska i kościelna koncepcja Boga



Abstrakt

Cesarz Konstantyn Wielki w zachowanych listach i mowach wielokrotnie odnosił się do Boga. Odniesienia te jednak rzadko przybierały postać rozważań teologicznych na temat Jego istoty; zwykle ograniczały do wykorzystywania pewnych ambiwalentnych Jego tytułów. W niniejszym artykule przeanalizowano cesarską koncepcję Boga przy pomocy tak zwanej „małej teologii”. Wygląda na to, że konstantyńskie rozumienie Boga rozwinęło się z zamkniętego pogańskiego henoteizmu w zaawansowany chrześcijański monoteizm, mimo że zachowało rys wiary w istnienie wielu postaci Boga. Niejasność kwestii teologicznych służyła ustanowieniu możliwie najszerszego kompromisu teologicznego w Cesarstwie Rzymskim. W tym samym czasie owa zamierzona niejasność wpłynęła na róż­ne sposoby interpretowania konstantyńskich wypowiedzi teologicznych i – być może – w pośredni sposób oddziaływała na trynitne spory w łonie Kościoła. Porównanie konstantyńskiej i nicejskiej koncepcji Boga pokazuje zarówno waż­ny kompromis, jak i istnienie różnorakich, leżących u jego podstaw czynników.


Słowa kluczowe

koncepcja Boga; Konstantyn; listy; mowy; chrześcijaństwo; nicejski symbol wiary

Alcuinus Flaccus, Epitome, ed. P. Louis, Nouvelle Col¬lection de Textes et Documents, Les Belles Lettres, Paris 1945
Ambrose, De fide [ad Gratianum Augustum], ed. O. Faller, CSEL 78, Vienna 1962
Anonymus, Panegyricus Constantino Augusto dictus, 1, ed. and transl. R.A.B. Mynors in: C.E.V. Nixon – B.S. Rodgers, In Praise of Later Roman Emperors: The Pan¬egyrici Latin, transl., introduction and historical commentary, with the Latin Text, Berkeley 1994
Assmann J., The Price of Monotheism, transl. R. Savage, Stanford 2010
Athanasius, Apologia contra Arianos, ed. H.G. Opitz: Athanasius Werke II/1, Berlin 1936, transl. NPNF II/4; Socrates, HE I 7, ed. G.C. Hansen, GCS NF 1, Berlin 1995
Athanassiadi P., Gods are God: Polythesitic Cult and Monotheistic Theology in the World of Late Antiquity, in: Gott oder Götter? God or Gods?, ed. T. Schabert – M. Riedl, Eranos 15, Würzburg 2009, 15-31
Augustinus, Contra Maximinum Arianum, 1, PL 42, transl. R. Teske, WSA vol. I/18, New York 1995
Augustinus, Epistula, ed. A. Goldbacher, CSEL 34/1, Vienna 1895, transl. R. Teske: The Works of St. Augustine: A transla¬tion for the 21st Century [= WSA], ed. J. Rotelle – B. Ramsey, vol. II/1, New York 2001
Augustinus, Oratio contra Arianos, ed. M. Tetz et al., Athanasius Werke I/1, 3, Berlin 2000, transl. W. Bright: The Orations of St. Atha¬nasius against the Arians According to the Benedictine Text, Eugene 2005
Barceló P., Constantins Visionen: Zwischen Apollo und Christus, in: Konstantin und das Christen¬tum, ed. H. Schlange-Schöningen, Darmstadt 2007
Bardill J., Constantine, Divine Emperor of the Christian Golden Age, Cambridge 2012
Barnes T.D., Constantine: Dynasty, Religion and Power in the Late Roman Empire, Black¬well Ancient Lives, London 2011
Barnes T.D., Constantine and Christianity: An¬cient Evidence and Modern Interpretations, ZACh 2 (1998) 274-294
Barnes T.D., Constantine and Eusebius, Cambridge 1981
Barnes T.D., Constantine’s Speech to the Assem¬bly of the Saints: Place and Date of Delivery, JTS 52 (2001) 26-36
Basil of Caesarea, Contra Eunomium, ed. B. de Sesboüé, SCh 305, Paris 1983, trans: M. DelCogliano – A. Radde-Gallwitz: Fathers of the Church 122, Washington 2011
Batiffol P., La paix constantinienne et le catholicisme, Paris 1914
Beard M. – North J. – Price S., Religions of Rome, vol. 2: A Sourcebook, Cambridge 1998
Berrens S., Sonnenkult und Kaisertum von den Severern bis zu Constantin I [193-337 n. Chr.], Historia 185, Stuttgart 2004
Boeft J. den, Calcidius on Fate: His Doctrine and Sources, Philosophia Antiqua 18, Leiden 1970
Breviarium ab urbe condita, ed. C. Santini, Bibliotheca Scriptorum Graecorum et Romanorum Teubneriana, Stuttgart 1979, transl. H.W. Bird: The breviarium ab urbe condita of Eutropius, Translated Texts for Historians 14, Liverpool 1993
Chaniotis A., Megatheism: the Search for the Almighty God and the Competition of Cults, in: One God: Pagan Monotheism in the Roman Empire, ed. S. Mitchell – P. van Nuffelen, Cambridge 2010
Chronicon Paschale, ed. L. Dindorf, Corpus Scriptorum Historiae Byzantinae 16-17, Bonn 1832, transl. M. and M. Whitby: Chronicon Paschale 284-628AD, Translated Texts for Historians 7, Liverpool 1990
Cicero, De inventione, transl. E.W. Sutton – H. Rackham, The Loeb Classical Library (= LCL) 384, Cambridge 1942
Cicero, De natura deorum, transl. H. Rackham, LCL 268, Cambridge Mass. 1933
Concilium Nicaenum (325), ed. G. Alberigo, in: Conciliorum Oecumenicorum Generali¬umque Decreta, vol. 1, Turnhout 2007
Constantinus I Imperator, Oratio ad sanctorum coetum
Dam R. Van, The Roman Revolution of Constantine, Cambridge 2007
Decker D. de, Le Discours à l’Assamblée des Saints attribué à Constantin et l’oeuvre de Lac-tance, in: Lactance et son temps, ed. J. Fontaine – M. Perrin, Théologie Historique 48, Paris 1978
DelCogliano M., The Promotion of the Constantinian Agenda in Eusebius of Caesarea’s “On The Feast of Pascha”, in: Reconsidering Eusebius: Collected Papers on Literal, Historical, and Theological Issues, ed. S. Inowlocki – C. Zamagni, Leiden 2011, 39-68
DePalma-Digeser E., The Making of a Christian Empire: Lactantius & Rome, Ithaca 2000
Dillon J.M., The Middle Platonists, 80 B.C. to A.D. 220, Ithaca 1977
Doug Lee A., Traditional Religions, in: The Cambridge Companion to the Age of Constantine, Cambridge 2005, 159-179
Dörries H., Das Selbstzeug¬nis Kaiser Konstantins, Abhandlungen der Akademie der Wissenschaften in Göttingen, Phil.-Hist. Klasse 34, Göttingen 1954
Drake H.A., In Praise of Constan¬tine: A Historical Study and Translation of Eusebius’ Tricennial Orations, Berkeley 1975
Drake H.A., Policy and Belief in Constantine’s “Oration to the Saints”, StPatr 19 (1989) 43-51
Drake H.A., The Impact of Constantine on Christianity, in: The Cambridge Companion to the Age of Constantine, Cambridge 2005, 159-179
Drake H.A., What Eusebius Knew: The Genesis of the “Vita Constantini”, CPh 83:1988, 20-38
Eck W., Eine historische Zeitenwende: Kaiser Constantins Hinwendung zum Christentum und die gallischen Bischöfe, in: Konstantin der Große – Kaiser einer Epochenwende, ed. F. Schuller – H. Wolff, Lindenberg 2007
Ed¬wards M., Image, Word and God in the Early Christian Centuries, Ashgate Studies in Philosophy & Theology in Late Antiquity, Farnham 2013
Edwards M., Pagan and Christian Monotheism in the Age of Constantine, in: Approaching Late Antiquity: The Transformation from Early to Late Empire, ed. S. Swain – M. Edwards, Oxford 2004, 211-232
Edwards M., The Arian Heresy and the Oration to the Saints, VigCh 49 (1995) 379-387
Edwards M., The Constantinian Circle and the “Oration to the Saints“, in: Apologetics in the Roman Empire, ed. M. Edwards et al., Oxford 1999
Elliott T.G., Con¬stantine’s Preparations for the Council of Nicaea, JRH 17 (1992) 127-137
Epiphanius, Panarion, ed. J. Dummer, GCS 37, Berlin 1985
Eusebius, Praeparatio evangelica, ed. K. Mras, GCS 43/1 (Eusebius Werke 8/1), Berlin 1982, transl. E.H. Gifford: Preparation for the Gospel: Eusebius, Grand Rapids 1981
Eusebius, Vita Constantini, ed. F. Winkelmann, GCS (Eusebius Werke 1/1), Berlin 1975, transl. A. Cameron – S.G. Hall: Eusebius, Life of Constantine, Oxford 1999
Excerpta Valesiana, Origo Constantini Imperatoris, in: Ammianus Marcellinus, Res gestae, ed. and transl. J.C. Rolfe, vol. 3: Libri XXVII-XXXI, LCL 331, Cambridge 1939
Faustinus, Libellus precum, ed. A. Canellis, SCh 504, Paris 2006
Fowden G., Empire to Commonwealth: Conse¬quences of Monotheism in Late Antiquity, Princeton 1993
Fox R.L., Pagans and Christians, New York 1987
Frede M., Monotheism and Pagan Philosophy in Later Antiquity, in: Pagan Monotheism in Late Antiquity, ed. P. Athanassiadi – M. Frede, Oxford 1999
Frede M., The Case for Pagan Monotheism in Greek and Greco-Roman Antiquity, in: One God: Pagan Monotheism in the Roman Empire, ed. S. Mitchell – P. van Nuffelen, Cambridge 2010
Giradet M., Der Kaiser und sein Gott: Das Christentum im Denken und in der Religionspolitik Konstantins des Grossen, Millenium-Studien 27, Berlin 2010
Hilary, De Trinitate, PL 10, transl. S. McKenna: Fathers of the Church 25, Washington 1954
Hillar M., From Logos to Trinity: The Evolution of Religious Beliefs from Pythagoras to Tertullian, Cambridge 2012
Lactantius, De mortibus persecutorum, ed. and transl. J.L. Creed, Oxford 1984
Lactantius, Divinae institutiones, ed. S. Brant, CSEL 19, Vienna 1890, transl. A. Bowen – P. Garnsey: Lactantius, Divine Institutes, Translated Texts for Historians 40, Liverpool 2003
Markus R., The End of Ancient Christianity, Cambridge 1990
Mitchell S., Further Thoughts on the Cult of Theos Hypsistos, in: One God: Pagan Monotheism in the Roman Empire, ed. S. Mitchell – P. van Nuffelen, Cambridge 2010
Mitchell S., The Cult of Theos Hypsistos between Pagans, Jews, and Christians, in: Pagan Monotheism in Late Antiquity, ed. P. Athanassiadi – M. Frede, Oxford 1999
Müller M., Lectures on the Origin and Growth of Religion, London 1898
Norderval Ø., The Emperor Constantine and Arius: Unity in the Church and Unity in the Empire, StTh 42 (1988) 113-150
Nuffelen P. van, Pagan Monotheism as a Religious Phenomenon, in: One God: Pagan Monotheism in the Roman Empire, ed. S. Mitchell – P. van Nuffelen, Cambridge 2010
Odhal Ch.M., Constantine’s Epistle to the Bishops at the Council of Arles: A Defence of Imperial Authorship, JRH 17 (1993) fasc. 3, 274-289
Opitz H.G., Athanasius Werke 3/1: Urkunden zur Geschichte des arianischen Streits 318-328, Berlin 1934
Optatus, Contra Parmenianum Donatistam 5, CSEL 26, ed. C. Ziwsa, Vienna 1893, transl. M. Edwards: Optatus, Against Donatitsts, Translated Texts for Historians 27, Liverpool 1997
Oratio ad sanctorum coetum, ed. I.A. Heikel, GCS 7 (Eusebius Werke 1), Leipzig 1902, transl. M. Ed¬wards: Constantine and Christendom: The Oration to the Saints, The Greek and Latin Accounts of the Discovery of the Cross, The Edict of Constantine to Pope Silvester, Translated Texts for Histo¬rians 39, Liverpool 2003
Origen, Contra Celsum, ed. M. Marcovich, Origenis contra Celsum libri VIII, Leiden 2001, transl. H. Chadwick: Origen, Contra Celsum, Cambridge 1965
Parvis S., Marcellus of Ancyra and the Lost Years of the Arian Contro¬versy 325-345, Oxford Early Christian Studies, Oxford 2006
Plato, Theaetus, transl. H.N. Fowler, LCL 36, Cambridge 1921
Pseudo-Gelasius, HE, ed. G.C. Hansen, GCS NF 9, Berlin 2002
Quintilianus Marcus Fabius, Institutio oratoria, transl. D.A. Russell, LCL 126, Cambridge 2002
Rufinus, HE, ed. E. Schwartz – T. Mommsen, GCS 9/2 (Eusebius Werke 2/2), Berlin 1908, transl. P.R. Amidon: The Church History of Rufinus of Aquilaeia, New York 1997
Schott M., Christianity, Empire, and the Making of Religion in Late Antiquity, Divi¬nations: Rereading Late Ancient Religion, Philadelphia 2008
Seeck O., Das sogenannte Edikt von Mainland, ZKG 10 (1891) 381-386
Sextus Empiricus, Adversus mathematicos, transl. R.G. Bury, LCL 291, Cambridge 1935
Stephenson P., Constantine: Roman Emperor, Christian Victor, New York 2009
Tertulian, Ad nationes, CCL 1, ed. J.W.P. Borleffs, Turnhout 1954
The Religious History of the Roman Empire: Pagans, Jews, Christians, ed. J.A. North – S.R.F. Price, Oxford Readings in Classical Studies, Oxford 2011
Theophilus of Antioch, Ad Autolycum, ed. and transl. R.M. Grant, Oxford Early Christian Monographs, Oxford 1970
Veyne P., When Our World Became Christian 312-394, transl. J. Lloyd, Cambridge 2010
Warpole A.S., Early Latin Hymns, Cambridge 1922
Weiss P., The Vision of Constantine, “Journal of Roman Archeology” 16 (2003) 237-259
Williams J., Religion and Roman Coins, in: A Companion to Roman Religion, ed. J. Rüpke, London 2007
Zosimus, Historia nova, ed. F. Paschoud: Zosime, Historie nouvelle, t. 1: Livres I-II, Paris 1971, transl. R.T. Ridley: New History, Byzantiana Australiensia 1, Sydney 1982

Opublikowane : 2018-12-16


Toom, T. (2018). Summus deus Konstantyna i nicejski unus deus: cesarska i kościelna koncepcja Boga. Vox Patrum, 61, 103-122. Pobrano z https://czasopisma.kul.pl/vp/article/view/3612

Tarmo Toom 
The Catholic University of America  Stany Zjednoczone



Zgodnie z regulacjami prawnymi zawartymi w ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych z dnia 4 lutego 1994 r., autor przekazuje autorskie prawa majątkowe dotyczące składanego dzieła wydawcy czasopisma "Vox Patrum". Przeniesienie praw autorskich do składanego dzieła następuje na wszystkich polach eksploatacji, w szczególności tych wymienionych w art. 50 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych: 1. W zakresie utrwalania i zwielokrotniania utworu – wytwarzanie określoną techniką egzemplarzy dzieła, w tym techniką drukarską, reprograficzną, zapisu magnetycznego oraz techniką cyfrową. 2. W zakresie obrotu oryginałem albo egzemplarzami , na których dzieło utrwalono – wprowadzanie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy. 3. W zakresie rozpowszechniania utworu w sposób inny niż określony w pkt. 2 – publiczne wykonanie, wystawienie, wyświetlenie, odtworzenie oraz nadawanie i reemitowanie, a także publiczne udostępnianie utworu, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym.

Za zgodą Redakcji czasopisma artykuły i recenzje opublikowane w półroczniku "Vox Patrum" mogą być przedrukowywane w innych publikacjach.

Autor, w celach niekomercyjnych, może w dowolny sposób, bez zgody Redakcji, rozpowszechniać swój tekst w wersji elektronicznej.

Redakcja publikuje teksty on-line na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.