Question of personalism in "Protrepticus" of Clement of Alexandria


Abstract

 

The article presents the outline of the pagan and Christian ancient anthropo­logy that is interested in its relations to the cosmology. The antique philosophers describe a man as the microcosmos which belongs to the macrocosmos. Accor­ding to Aristotle’s metaphysics and the henological metaphysics, the human being occupies the lower place in the hierarchy of the universe. The Christian thinkers, based on the Bible and the Tradition, show the human being as God’s creature made according to the image and similitude of his Creator. The Church Fathers know the Jewish and gnostic anthropologies and they make a polemic on their doctrinal issues. Investigating the patristic anthropology is possible to apply the prosopography exegesis that underlines the interpersonal dialogue. That method indicates three levels of mutual relationships: the analogical and iconic one, the dyadic and dialogical level and the triadic one. The Church Fathers creating the metaphysics of person change their research from the cosmology to the theology and the anthropology. Justin investigates the personalist logos-anthropology. Ire­naeus of Lyon and Tertullian of Carthage show the personalist soma-anthropology. Clement of Alexandria elaborates the very interesting concept of the personalist eikon-anthropology that describes the human person as the divine Logos’ image, the living statue, in which dwells the divine Logos and the beautiful instrument fulfilled by God with the spirit. Origen of Alexandria, the Cappadocian Fathers and other Christian thinkers who examine that issue, will use Clément’s personal­ist eikon-anthropology in their future investigations. That concept helps to define the solemn Christological doctrine of Council of Chalcedon.


Keywords

anthropology; cosmology; theology; metaphysics; prosopography exegesis; person; logos; image; Church Fathers; Bible; Tradition; Clement of Alexandria; Protrepticus

Aristoteles, Ethica nicomachea, ed. O. Apelt, Leipzig 1912, tłum. D. Gromska: Arystoteles, Etyka nikomachejska, Warszawa 1982.
Athenagoras, Legatio pro Christianis, ed. W.R. Schoedel, Oxford Early Christian Texts 38, Oxford 1972, tłum. S. Kalinkowski, w: Atenagoras z Aten, Prośba za chrześcijanami. O zmartwychwstaniu umarłych, Warszawa 1985, 27-80.
Benedictus XVI, Catechesis patristica, OsRom 147 (2007) nr 88, s. 4, tłum. pol.: Benedykt XVI, Katechezy o Ojcach Kościoła, Kraków 2008.
Celsus, Contra Christianos, ed. S. Rizzo, Milano 1994.
Clemens Alexandrinus, Paedagogus, ed. C. Mondésert, SCh 108, Paris 1991.
Clemens Alexandrinus, Protrepticus, ed. C. Mondésert, SCh 2bis, Paris 2013, tłum. J. Sołowianiuk: Klemens Aleksandryjski, Zachęta Greków, PSP 44, Warszawa 1988, 116-201.
Clemens Alexandrinus, Stromata, ed. O. Stählin – L. Frühtel, GCS 52, Berlin 1960, tłum. J. Niemirska-Pliszczyńska: Klemens Aleksandryjski, Kobierce zapisków filozoficznych dotyczących prawdziwej wiedzy, t. 1-2, Warszawa 1994.
Concilium Chalcedonense, Definitio fidei, w: ŹMT 33 [tekst grecko-polski, układ i oprac. A. Baron – H. Pietras], Kraków 2005 = DSP 1, 215-225.
Origenes – Hieronymus, Tractatus sive homiliae in psalmos, ed. G. Morin, CCL 78, Turnhout 1958, tłum. S. Kalinkowski: Orygenes – Hieronim, Homilie o Księdze Psalmów, ŹMT 32, Kraków 2004.
Origenes, De principiis, ed. H. Crouzel – M. Simonetti, I-II, SCh 252-253, Paris 1978; III-IV, SCh 268-269, Paris 1980; tłum. S. Kalinkowski: Orygenes, O zasadach, ŹMT 1, Kraków 1996.
A Patristic Greek Lexicon, ed. G.W.H. Lampe, Oxford 1989.
Chadwick H., The Early Church, Baskerville 1993.
Copleston F., Historia filozofii, t. 1: Grecja i Rzym, tłum. H. Bednarek, Warszawa 1998.
Dainese D., Passibilità divina. La dottrina dell’anima in Clemente alessandrino, Roma 2002.
Daniélou J., Messaggio evangelico e cultura ellenistica, tłum. C. Prandi, Bologna 1975.
Dizionario illustrato greco-italiano, ed. H.G. Liddell – R. Scott – G. Cataudella, Firenze 1993.
Grossi V., Lineamenti di antropologia patristica, Città di Castello 1983.
Hall S.G., Doctrine and Practice in the Early Church, Grand Rapids 1991.
Jaeger W., Wczesne chrześcijaństwo i grecka paideia, tłum. K. Bielawski, Bydgoszcz 2002.
Kowalski A., Inspiracje patrystyczne w dziełach J. Tischnera, w: Józef Tischner: prawda, wolność, dialog, red. D. Jacyk – M. Manikowski, Wrocław 2013, 15-41.
Kowalski A., Personalizm w „Stromatach” Klemensa Aleksandryjskiego, w: Personalizmus a súčastnosť, I, ed. P. Dancák – D. Hruška – M. Rembierz – R. Šoltés, Prešov 2010, 183-194.
Kumaniecki K., Historia kultury starożytnej Grecji i Rzymu, Warszawa 1987.
Lebreton G. – Zeiller G., Storia della Chiesa, t. 1: La Chiesa primitive, Torino 1979.
Leśniak K., Arystoteles, Warszawa 1989.
Lurker M., Słownik obrazów i symboli biblijnych, tłum. K. Romaniuk, Poznań 1989.
Manikowski M., Filozofia w obronie dogmatu. Argumenty antytryteistyczne Grzegorza z Nyssy na tle Tradycji, Wrocław 2002.
Mazzanti A.M., L’aggettivo μεθόριος e la doppia creazione dell’uomo in Filone di Alessandria, w: La «doppia creazione» dell’uomo negli Alessandrini, nei Cappadoci e nella gnosi, ed. U. Bianchi, Roma 1978, 25-42.
Meeren van der S., Le Protréptique en philosophe essaie de definition d’un genre, REG 115 (2002) 591-621.
Mondin B., Storia della Teologia, t. 1, Bologna 1996.
Moreschini C.– Norelli E., Storia della letteratura cristiana antica greca e latina, t. 1: Da Paolo all’età costantiniana, Brescia 1995.
Need S.W., Truly Divine and Truly Human. The Story of Christ and the Seven Ecumenical Councils, London 2008.
Osmański M., Logos i stworzenie. Filozoficzna interpretacja traktatu „De opificio mundi” Filona z Aleksandrii, Lublin 2001.
Ożóg M., Kościół starożytny wobec świątyń oraz posągów bóstw, Kraków 2009.
Reale G., Karol Wojtyła Pielgrzym absolutu, tłum. M. Gajda, Warszawa 2008.
Reale G., Myśl starożytna, tłum. E.I. Zieliński, Lublin 20102.
Rizzerio J., Creazione e antropologia di Clemente di Alessandria, w: Dizionario di Spiritualità Biblico-Patristica, t. 11: Creazione – Uomo – Donna, Città di Castello 1995, 105-129.
Simonetti M., Cristianesimo antico e cultura greca. Città di Castello 1990.
Simonetti M., La letteratura cristiana antica greca e latina, Milano 1988.
Simonetti M., Letteratura cristiana antica, t. 1: Dalle origini al terzo secolo, Casale Monferrato 1996.
Sinko T., Zarys literatury greckiej, t. 2, Warszawa 1959.
Sołowianiuk J., Wstęp, w: Apologie, PSP 44, Warszawa 1988, 99-106.
Szymusiak J.M., Klemens Aleksandryjski (ok. 150-211), w: Drogi zbawienia. Od Biblii do Soboru, red. B. Przybylski, Poznań 1970, 307-309.
Tatarkiewicz W., Dzieje sześciu pojęć. Sztuka – piękno – forma – twórczość – odtwórczość – przeżycie estetyczne, Warszawa 1988.
Tischner J., Etyka wartości i nadziei, w: Wobec wartości, red. D. von Hildebrand – J.A. Kłoczowski – J. Paściak – J. Tischner, Poznań 1984, 51-148.

Published : 2015-12-15


Kowalski, A. (2015). Question of personalism in "Protrepticus" of Clement of Alexandria. Vox Patrum, 64, 299-315. https://doi.org/10.31743/vp.3717

Aleksy Kowalski 
Wyższe Seminarium Duchowne Archidiecezji Częstochowskiej  Poland