Winieta latarni morskiej w La Coruña na mapie Beatusa z Burgo de Osma w kontekście symboliki wczesnochrześcijańskiej


Abstrakt

Niniejszy artykuł porównuje winietę latarni morskiej z La Coruña, która znajduje się na mapie Beatusa z Burgo de Osma, z latarniami morskimi wyrzeźbionymi na reliefach sarkofagów i płyt nagrobnych w epoce cesarstwa rzymskiego oraz z winietami tejże latarni na innych zachowanych mapach średniowiecznych. W ten sposób starano się wskazać na ideowe pokrewieństwo pomiędzy tymi elementami. Latarnia morska na reliefach pogańskich sarkofagów jest symbolem szczęśliwego portu, do którego zmierza ludzka dusza. Z kolei latarnia morska na chrześcijańskich płytach grobowych, odnalezionych w rzymskich katakumbach, jest symbolem zbawienia, taktowanym niekiedy jako ekwiwalent krzyża. Latarnia na mapie z Burgo de Osma znajduje się na zachodnich kresach znanego wówczas świata, które to obszary były najbardziej oddalone zarówno od ogrodu w Edenie na Wschodzie, jak i od Jerozolimy, miejsca zbawczego dzieła Chrystusa. Były to więc tereny duchowego mroku, dokąd zgodnie z tradycją Jakub Starszy przyniósł światło Ewangelii. Wraz z nim na obszarach, gdzie dotąd panowała śmierci, zapłonęła nadzieja zbawienia, czego graficznym wyrazem na analizowanej mapie Beatusa jest zestawienie latarni morskiej z sanktuarium Apostoła. W ten sposób na kresach Zachodu powstała najpierw bezpieczna duchowa przystań, a później wielkie centrum pielgrzymkowe, rozświetlające duchowe mroku tej peryferyjnej części ówczesnego świata. Nie przypadkiem mapa ta została wykonana w kręgu klasztornej kultury benedyktyńskiej, która przechowywała pieczołowicie dawną chrześcijańską tradycję.


Słowa kluczowe

mapa; symbolika; sarkofag; Beatus z Burgo de Osma; chrześcijaństwo; latarnia marska

Biblia Tysiąclecia, wyd. 2, Poznań – Warszawa 1971.
Cosmographia, w: Geographi Latini Minores, s. 71-103.
La „Descriptio mappe mundi” de Hugues de Saint-Victor. Texte inédit avec introduction et commentaire, éd. par
P. Gautier Dalché, Collection des Études Augustiniennes. Série Moyen Âge et Temps Modernes [20], Paris 1988.
Geographi Latini Minores, rec. A. Riese, Heilbronn 1878 [reprint: Hildesheim 1964].
GERVASE OF TILBURY, Otia imperialia, ed. S.E. Banks & J.W. Binns, Oxford Medieval Texts, Oxford 2002.
The Old English Orosius I 1, ed. by J. Bately, Early English Text Society. Supplementary Series 6, Oxford 1980.
OROSIUS, Historia adversus paganos, ed. K. Zangemeister, w: Orosius, Historia adversus paganos. Liber
apologeticus, CSEL 5, Wien 1882 [reprint: Hildesheim 1967], 1-564 (= PL 31, 663B-1174B). Por też Geographi Latni Minores, s. 56-70 (tutaj ks. I, rozdz. 2 – czyli opis ekumeny).
Situs orbis terre vel regionum: Un traité de géographie inédit du haut Moyen Âge (Paris, B. N. Latin 4841), éd.
par P. Gautier Dalché, „Revue d’Histoire des Textes” 12-13 (1982-1983) 149-179.
AMEDICK R., Die Sarkophage mit Darstellungen aus dem Menschenleben, Teil 4: Vita privata, Die antiken Sarkophagreliefs I/4, Berlin 1991.
BACHOFEN J.J., Römische Grablampen nebst einigen andern Grabdenkmälern vorzugsweise einiger Sammlung. Tafelband, Basel 1890.
BELLO DIÉGUEZ J.M., La Edad Media: El recuerdo del Faro y el uso como Fortaleza, w: Ciudad y Torre, s. 179-180.
BELLO DIEGUEZ J.M., La Torre despues de la Reforma, w: Ciudad y Torre, s. 194-214.
BESNIER M., Pharus, w: Dictionnaire des Antiquités Grècques et Romaines, éd. par G. Daremberg et E. Saglio, t. IV/1: (N-Q), Paris 1873, 427-432.
BEVAN W.L. AND PHILLOTT H.W., Mediaeval Geography: An Essays in Illustration of the Hereford Mappa Mundi, London 1873 [reprint: Amsterdam 1969].
BISCONTI F., Mestieri nelle catacombe romane. Appunti sul declino dell’iconografia del reale nei cimiteri cristiani di Roma, Studi e Ricerche 2, Città del Vaticano 2000.
BOLDETTI M.A., Osservazioni sopra i cimiteri de’ sancti martiri ed antichi Cristiani di Roma, Lib. 1, Roma 1720.
BRAUN E., Antike Marmorwerke. Erste und zweite Decade, Leipzig 1843.
BRINCKEN A.-D. VON DEN, Fines Terrae. Die Enden der Erde und der vierte Kontinent auf mittelalterlichen Weltkarten, Monumenta Germaniae Historica. Schriften 36, Hannover 1992.
BRINCKEN A.-D. VON DEN, Studien zur Universalkartographie des Mittelalters, hrsg. von Thomas Szabó, Veröffentlichungen des Max-Planck-Instituts für Geschichte 229, Göttingen 2008.
BROTTON J., Słynne mapy, red. naukowa L. Szaniawska, Warszawa 2016.
CHEKIN L.S., Northern Eurasia in Medieval Cartography. Inventory, Text, Translation, and Commentary, Terrarum Orbis 4, Turnhout 2006.
SCHÜLER C.J., Die Geschichte der Kartographie, Paris 2010.
Ciudad y Torre. Roma y la Ilustración en La Coruña, La Coruña 1991.
COLLIGNON M., Essai sur les monuments grecs et romains relatifs au mythe de Psyché, Bibliothèque des Écoles Françaises d’Athène et de Rome 2, Paris 1877.
COSTA T., To the Lighthouse: Sentinels at the Water’s Edge, w: Art and Identity at the Water’s Edge, ed. by T. Cusack, Farnham 2012, 87-105.
DEITMARING U., Die Bedeutung von rechts und links in theologischen und literarischen Texten bis um 1200, „Zeitschrift für Deutsches Altertum und Deutsche Literatur” 98 (1968) 265-292.
DESTOMBES M., Mappemondes A.D. 1200-1500. Catalogue prepare par la Commission des Cartes Anciennes de l’Union Géographique Internationale, Monumenta Cartographica Vetustioris Aevi I, Amsterdam 1964.
Die Ebstorfer Weltkarte. Kommentierte Neuausgabe in zwei Bänden. Bd. I: Atlas; Bd. II: Untersuchungen und Kommentar, hrsg. von H. Kugler, unter Mitarbeit von S. Glauch und A. Willing, Berlin 2007.
EHLER E., Figürliche Loculusplatten aus dem frühchristlichen Rom, [1. Bd.:] Textband, Marburg 2012 (= https://archiv.ub.uni-marburg.de/diss/z2012/0956/pdf/dee.pdf [data dostępu: 20 I 2019]).
EHLER E., Figürliche Loculusplatten aus dem frühchristlichen Rom, [2. Bd.:] Katalog, Marburg 2012 (= https://archiv.ub.uni-marburg.de/diss/z2012/0956/pdf/def.pdf [data dostępu: 20 I 2019]).
ENGLISH B., Ordo orbis terrae. Die Weltsicht in den Mappae mundi der frühen und hohen Mittelalters, Orbis Mediaevalis 3, Berlin 2002.
FABRETTI R., Inscriptivm antiqvorvm qvae in aedibvs paternis asservantur explicatio et additamentvm, Romae 1699.
GARCÍA-ARÁEZ H., Los Mapamundis de los Beatos. Origen y características principales, „Miscelánea Medieval Murciana” 18 (1993-1994) 49-76.
GARCIA-ARAEZ H., Los mapamundis de los Beatos (2a parte). Nomenclator y conclusiones, „Miscelánea Medieval Murciana” 19-20 (1995-1996) 97-128.
GARRUCCI R., Storia della arte cristiana nei primi otto secoli della Chiesa, vol. V: Sarcofagi ossia sculpture cimiteriali, Prato 1879.
GARRUCCI R., Storia della arte cristiana nei primi otto secoli della Chiesa, vol. VI: Sculture non cimiteriali, Prato 1880.
GIARDINA B., Navigare necesse est: Lighthouses from Antiquity to the Middle Ages, British Archaeological Reports. International Series 2096, Oxford 2010.
GIARDINA B., Navigare necesse est: il faro tra mondo antico e medioevo, „Histria Antiqua” 21 (2012) 443-457.
GRABAR A., Recherches sur les sources juives de l’art paléochrétien, 2e partie: Les mosaïques de pavements, „Cahiers Archéologiques” 12 (1962) 115-152.
GUARDUCCI M., La più antica catechesi figurata. Il musaico di Gasr Elbia in Cirenaica, „Atti della Academia Nazionale dei Lincei. Memorie della Classe di Scienze Morali, Storiche e Filologiche” Serie VIII, 18/7 (1975) 659-686.
HALLBERG I., L’Extrème Orient dans la littérature et la cartographie de l’Occident des XIIIe, XIVe et XVe siècles. Études sur l’histoire de la géographie, Göteborg 1906.
HAUSCHILD TH., Der römischen Leuchtturm von La Coruña (Torre de Hercules). Probleme seiner Rekonstruktion, „Madrider Mitteilungen” 17 (1976) 238-257.
HAUSCHILD TH., El faro romano de La Coruña (Torre de Hércules). Problemas de su reconstrucción, trad. por M.L. Cortés, w: S. Hutter, Th. Hauschild, El faro romano de la Coruña, s. [91] - [110].
HUTTER S., Der römische Leuchtturm von La Coruña, Madrider Beiträge 3, Mainz 1973.
HUTTER S., El faro romano de la Coruña, trad. por F. Urgorri Casado, w: S. Hutter, Th. Hauschild, El faro romano de la Coruña, s. 13-90.
HUTTER S., HAUSCHILD TH., El faro romano de la Coruña, La Coruña 1991.
KAUFMANN C.M., Handbuch der altchristlichen Epigraphik, Freiburg im Breisgau 1917.
KOCHANEK P., „Rozesłanie Apostołów” na mapie Beatusa z Burgo de Osma, w: Fructus Spiritus est Caritas, Księga Jubileuszowa ofiarowana Księdzu Profesorowi Franciszkowi Drączkowskiemu z okazji siedemdziesiątej rocznicy urodzin, czterdziestolecia święceń kapłańskich i trzydziestopięciolecia pracy naukowej, red. ks. M. Wysocki, Lublin 2011, 703-745.
KOCHANEK P., Iluzja schematów choro- i topograficznych jako baza mnemotechnicznej portolany w starożytności, w: Tworzenie iluzji społecznej – wiedza w sferze publicznej, redakcja: J. Szymczyk, M. Zemła, A. Jabłoński, Studia nad Wiedzą 5, Lublin 2012, 73-126.
KOCHANEK P., Wpływ starożytnej schematyzacji mnemotechnicznej na średniowieczną i wczesno-nowożytną kartografię, „Vox Patrum” 38 (2018) t. 69, 285-375.
KRAUS F.X., Geschichte der christlichen Kunst, Freiburg im Breisgau 1896.
LANCIANI R., Ricerche topografiche sulla città di porto, „Annali dell’Istituto di Corrispondenza Archeologica” 40 (1868) 144-195.
LECLERCQ H., Ame, w: DACL, t. I/1: A – Amen, Paris 1907, 1470-1554.
LECLERCQ H., Gordien et Épimaque, w: DACL, t. VI/1: G – Gotha, Paris 1925, 1379-1381.
LECLERCQ H., Phare, w: DACL, t. 14/1: Peiresc – Porter, Paris 1939, 671-673.
LECOQ D., La Mappemonde de „Liber Floridus” ou la Vision du Monde de Lambert de Saint-Omer, „Imago Mundi” 39 (1987) 9-49.
LECOQ D., La mappemonde d’Henri de Mayence ou l’image du monde au XIIe siècle, w: Iconographie médiévale. Image, texte, contexte, sous la dir. de Gaston Duchet-Suchaux, Paris 1990, 155-207.
LELEWEL J., Géographie du Moyen Age, t. 2, Bruxelles 1852 [reprint: Amsterdam 1966].
LICHTENBERGER A., Glück und Gefahr – Ambivalente Meereserfahrung in der Bildwelt römischer Sarkophage, w: Das Mittelmeer und der Tod, hrsg. von A. Berner, J.-M. Henke, A. Lichtenberger, B. Morstadt, A. Riedel, Mittelmeerstudien 13, Paderborn 2016, 495-509.
MAMACHI T.M., Originum et antiquitatum christianorum libri XX, t. 3, Romae 1751.
MARTIGNY J.A., Dictionnaire des antiquités chrétiennes, Paris 1877.
MARTINEZ MAGANTO J., Faros y luces de señalizacion en la navegacíon antiqua, „Cuadernos de Prehistoria y Arqueología” 17 (1990) 67-89.
MARUCCHI H., Éléments d’archéologie chrétienne. Notions générales, Paris – Rome 1899.
MARUCCHI O., Epigrafia cristiana. Trattato elementare con una silloge di antiche iscrizioni cristiane principalmente di Roma, Milano 1910.
MARUCCHI O., I monumenti del Museo Cristiano Pio-Lateranense, Milano 1910.
MARUCCHI O., Handbuch der christlichen Archäologie, Deutsch bearb. von F. Segmüller, Einsiedeln – Waldshut – Cöln 1912.
MARUCCHI O., Il recente scavo sotto il monastero dei Trapisti, RivAC 4/1-2 (1927) 103-114.
MARUCCHI O., Manuele di archeologia cristiana, 4 ed., riveduta da G. Belvederi, Roma 1933.
MATZ F., DUHN F. von, Antike Bildwerke in Rom mit Ausschluss der grösseren Sammlungen, 2. Bd.: Sarkophagreliefs, Leipzig 1881.
MENENDEZ-PIDAL G., Mozárabes y Asturianos en la cultura de la alta Edad Media en relación especial con la historia de los conocimientos geográficos, „Boletin de la Real Academia de la Historia” 134 (1954) 137-291.
MERCATOR G. und HONDIUS J., Der Atlas. Das ist Abbildung der gantzen Welt, mit allen darin begriffenen Laendern und Provintzen: Sonderlich von Teutschland, Franckreich, Niderland, Ost und West Indien: Mit Beschreibung der selben, Amsterdam 1633 (reprint: Mercator–Hondius–Atlas, hrsg. von Staatsbibliothek zu Berlin, Leipig 2012).
MILLER K., Mappaemundi. Die ältesten Weltkarten, I. Heft: Die Weltkarte des Beatus (776 n. Chr.), Stuttgart 1895.
MILLER K., Mappaemundi. Die ältesten Weltkarten, III. Heft: Die kleineren Weltkarten, Stuttgart 1895.
MILLER K., Mappaemundi. Die ältesten Weltkarten, IV. Heft: Die Herefordkarte, Stuttgart 1896.
MILLER K., Mappaemundi. Die ältesten Weltkarten, V. Heft: Die Ebstorfkarte, Stuttgart 1896.
NOGUERA CELDRAN J.M., Instalaciones portuarias romanas: representaciones iconográficas y testimonio histórico, „Anales de Prehistoria y Arqueología” 11-12 (1995-1996) 219-235.
NURMINEN M.T., Die Welt in Karten. Meisterwerke der Kartographie, Aus dem Englischen von G. Beitscher und G. Seidel, Darmstadt 2017.
NUSSBAUM O., Die Bewertung von rechts und links in der römischen Liturgie, JbAC 5 (1962) 158-171.
ORTELIUS A., Theatrum Orbis Terrarum. Gedruck zu Nuermberg durch Joahnn Koler Anno MDLXXII, mit einer Einführung und Erläuterungen von U. Schneider, 3. Aufl., Darmstadt 2012.
PERIŠIĆ M., Lighthouses as a part of tourist offer being specific tourist destination, w: Interdisciplinary Management Research V. The J.J. Strossmayer University of Osijek, Faculty of Economics in Osijek, ed. by D. Barković, Osijek 2009, 381-395.
PERRET L., Catacombes de Rome, vol. 5: Inscriptions, figures et symboles gravés sur pierre, Paris 1851.
PICARD CH., Sur quelques représentations nouvelles du phare d’Alexandrie et sur l’origine alexandrine des paysages portuaires, „Bulletin de Correspondance Hellénique” 76 (1952) 61-95.
POESCHKE J., Leuchtturm, w: Lexikon der christlichen Ikonographie, 3. Bd.: Allgemeine Ikonographie: Laban – Ruth, 2. Aufl., Rom – Freiburg im Breisgau 1994, 92-93.
QUET M.-H., Pharus, „Mélanges de l’École Française de Rome. Antiquité” 96/2 (1984) 789-845.
RAOUL-ROCHETTE D., Deuxième Mémoire sur les Antiquités chrétiennes des Catacombes: Pierres sépulcrales envisagées sous le double rapport des formules et des symboles funéraires, w: Mémoires de l’Institut Royal de France. Académie des Inscriptions et Belles-Lettres, vol. XIII/1, Paris 1837, 170-265.
REDDE M., La représentation des phares à l’époque romain, „Mélanges de l’École Française de Rome. Antiquité” 91/2 (1979) 845-872.
REICHERT F., Das Bild der Welt im Mittelalter, Darmstadt 2013.
REITZENSTEIN R., Die Göttin Psyche in der hellenistischen und frühchristlichen Literatur, Sitzungsberichte der Heidelberger Akademie der Wissenschaften. Philosophisch-Historische Klasse, 10. Abhandlung, Heidelberg 1917.
ROLLER TH., Catacombes de Rome. Histoire de l’art et des croyances religieuses pendant les premiers siècles du christianisme, vol. 1, Paris 1881.
ROSSI G.B. de, Escavazioni nel cimitero di Callisto, „Bullettino di Archeologia Cristiana” 6/1 (1868) 6-15.
SÁENZ-LÓPEZ PEREZ S., Peregrinatio in stabilitate: transformación de un mapa de los Beatos en herramienta de peregrinación espiritual, „Anales de Historia del Arte”, Volumen Extraordinario, 2011, 317-334.
SAINT-ROCH P., Le cimitière de Basileus ou Coemeterium sanctorum Marci et Marcelliani Damasique, Roma Sotterranea Cristiana 11, Città del Vaticano 1999.
SANTAREM M.F. LE VICOMTE DE, Essai sur l’histoire de la cosmographie et de la cartographie pendant le Moyen-Âge, t. 2, Paris 1852.
SCHULTEN A., Iberische Landeskunde: Geographie des antiken Spanien, 2. Aufl., Baden-Baden 1974.
SOMMERBRODT E., Die Ebstorfer Weltkarte, [Teil: Text], Hannover 1891.
STUHLFAUTH G., Der Leuchtturm von Ostia, „Mitteilungen des Deutschen Archaeologischen Instituts. Roemische Abteilung” 53 (1938) 139-163.
STUHLFAUTH G., Das Schiff als Symbol der altchristlichen Kunst, RivAC 19 (1942) 111-141.
Temi di iconografia paleocristiana, cura e introduzione di F. Bisconti, Sussidi allo Studio delle Antichità Cristiane XIII, Città del Vaticano 2000.
THIERSCH H., Pharos: Antike, Islam und Occident. Ein Beitrag zur Architekturgeschichte, Leipzig und Berlin 1909.
VEITMEYER L.A., Leuchtfeuer und Leuchtapparate, München-Leipzig 1900.
VISCONTI C.L., Fronte di sarcofago con Tritoni, Nereidi e navi, ed altri funebri monumenti con rappresentanza di navi, „Bullettino della Commissione Archeologica Municipale” 1872-1873, 255-269.
WENDT J.A., Skarby kartografii, red. naukowa L. Szaniawska, Warszawa 2013.
WESTREM S.D., The Hereford Map. A Transcription and Translation of the Legends with Commentary, Terrarum Orbis 1, Turnhout 2001.
Pobierz


Opublikowane : 2019-07-02


Kochanek, P. (2019). Winieta latarni morskiej w La Coruña na mapie Beatusa z Burgo de Osma w kontekście symboliki wczesnochrześcijańskiej. Vox Patrum, 71, 291-326. https://doi.org/10.31743/vp.4047

Piotr Kochanek  lu2005harn@yahoo.de
Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II  Polska
https://orcid.org/0000-0001-9702-548X




Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Zgodnie z regulacjami prawnymi zawartymi w ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych z dnia 4 lutego 1994 r., autor przekazuje autorskie prawa majątkowe dotyczące składanego dzieła wydawcy czasopisma "Vox Patrum". Przeniesienie praw autorskich do składanego dzieła następuje na wszystkich polach eksploatacji, w szczególności tych wymienionych w art. 50 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych: 1. W zakresie utrwalania i zwielokrotniania utworu – wytwarzanie określoną techniką egzemplarzy dzieła, w tym techniką drukarską, reprograficzną, zapisu magnetycznego oraz techniką cyfrową. 2. W zakresie obrotu oryginałem albo egzemplarzami , na których dzieło utrwalono – wprowadzanie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy. 3. W zakresie rozpowszechniania utworu w sposób inny niż określony w pkt. 2 – publiczne wykonanie, wystawienie, wyświetlenie, odtworzenie oraz nadawanie i reemitowanie, a także publiczne udostępnianie utworu, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym.

Za zgodą Redakcji czasopisma artykuły i recenzje opublikowane w półroczniku "Vox Patrum" mogą być przedrukowywane w innych publikacjach.

Autor, w celach niekomercyjnych, może w dowolny sposób, bez zgody Redakcji, rozpowszechniać swój tekst w wersji elektronicznej.

Redakcja publikuje teksty on-line na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Bez utworów zależnych 3.0 PL

 

 


Inne teksty tego samego autora

1 2 3 4 5 6 > >>