Transformacja edukacji jako warunek ustanowienia stolicy biskupiej w Aleksandrii w II i III wieku



Abstrakt

Starożytna Aleksandria to kosmopolityczna metropolia, swoiste skrzyżowanie kultur i religii Cesarstwa Rzymskiego oraz uznane centrum naukowe świata anty­cznego. Tę pozycję miasto zawdzięczało Ptolemeuszom. Owa wyrosła w okresie hellenistycznym stolica wschodniego basenu Morzy Śródziemnego stała się w II i III wieku po Chr. miejscem spotkania trzech najwyżniejszych nurtów religijno-społecznych epoki: hellenizmu, judaizmu i chrystianizmu. Chrześcijanie aleksan­dryjscy, aby uniezależnić się od silnych wpływów kwitnącego w mieście życia intelektualnego hellenizmu i judaizmu, zostali niejako zmuszeni do stworzenia własnego środowiska intelektualnego, którego podstawą stał się autonomiczny system edukacji. Przy jego tworzeniu szczególne miejsce przypadło judaizmowi. Funkcja nauczyciela, rabbi, niezwykle ważna w judaizmie, została przejęta przez młode chrześcijaństwo aleksandryjskie i zmodyfikowana w duchu grecko-rzym­skiej paidei. W konsekwencji powstał swego rodzaju nowy typ chrześcijańskiego nauczyciela-pedagoga. To właśnie hellenistyczny model edukacji, paideia, dopomógł prawdopodobnie chrystianizmowi uniezależnić się od modelu edu­kacji proponowanej przez judaizm. Było to również ściśle związane z napływem prozelitów helleńskich do młodej wspólnoty aleksandryjskich wyznawców Chrystusa. W konsekwecji nastąpiło w tamtejszym chrześcijaństwie przejście od modelu edukacji judaistycznej do modelu autonomicznego, w którym silna pozycja przypadła „pedagogice” grecko-rzymskiej. Transfomacja ta miała m.in. na celu podniesienie rangi szkolnictwa chrześcijańskiego i uczynienia go atrak­cyjnym dla helleńskich prozelitów. Klasyczna paideia pozwoliła chrześcijanom wejść do grona wykształconej społeczność metropolii nad Nilem, a biskupom Aleksandrii – następcom św. Marka – odgrywać ważną rolę w życiu miasta. Owo skrzyżowanie wpływów judaizmu i hellenizmu widać dobrze w twórczości Klemensa Aleksandryjskiego i Orygenesa, których dokonania wzmacniały (mimo wszystko) pozycję lokalnego biskupa. Drugim dowodem krzyżowania się rzeczonych wpływów jest powstanie gnozy chrześcijańskiej. W ten sposób Aleksandria stała się miejscem koegzystencji ortodoksji i heterodoksji w łonie chrystianizmu. Ów system edukacji chrześcijańskiej oparty na gruncie dziedzic­twa wielokulturowej metropolii znajdował się zatem niejako z konieczności pod kontrolą hierarchii kościelnej. Tak stworzono podwaliny pod przyszłą teologiczną hegemonię starożytnego patriarchatu aleksandryjskiego.


Słowa kluczowe

edukacja; Aleksandria

Ancient Synagogues. Historical Analysis and Archeological Discovery, ed. by D. Urman – P.V.M. Flesher, vol. 1, Studia Post-Biblica 47/1, Leiden 1995
Authenticos Logos, NHC VI 3 22,1 - 35,24, introd. and transl. by H.W. Attridge – G.W. MacRae: Authoritative Teaching, in: The Nag Hammadi Library in English, transl. and introd. by members of the Coptic Gnostic Library Project of the Institute for Antiquity and Christianity, ed. J.M. Robinson, San Francisco 1990
Barclay J.M.G., Jews in Mediterranean Diaspora from Alexander to Trajan (323 BCE-117 CE), Edinburgh 1996
Bardy G., Aux origines de l’école d’Alexandrie, RSR 27 (1937) 65-90
Bardy G., L’Église et l’enseignement pendant les trois premiers siècles, RevSR 12 (1932) 1-28
Bardy G., Les écoles romaines au second siècle, RHE 28 (1932) 501-32
Bardy G., Pour l’histoire de l’école d’Alexandrie, „Vivre et Penser” 2 (1942)
Bartelink G.J.M., „Illiteratus” in Early Christian and Medieval Texts: Church and Illiteracy, in: Jerusalem, Alexandria, Rome. Studies in Ancient Cultural Interaction in Honour of Antonius Hilhorst, ed. by F.G. Martínes – G.P. Luttikhuizen, Supplements to the „Journal for the Study of Judaism” 82, Leiden – Boston 2003
Bauer W., Orthodoxy and Heresy in Earliest Christianity, transl. by a team from the Philadelphia Seminar on Christian Origins and ed. by R.A. Kraft – G. Krodel, Mifflintown 1996
Bowman A.K., Egypt after the Pharaohs: 332 BC-AD 642. From Alexander to the Arab Conquest, London 1986
Brakke D., The East, II: Egypt and Palestine, in: The Oxford Handbook of Early Christian Studies, ed. by S.A. Harvey – D.C. Hunter, Oxford 2008
Broek R. van den, Studies in Gnosticism and Alexandrian Christianity, NHS 39, Leiden 1996
Brown P.R.L., The Body and Society. Men, Women, and Sexual Renunciation in Early Christianity, Lectures on the History of Religions N.S. 13, New York 1988
Brown M.J., The Lord’s Prayer Through North African Eyes. A Window into Early Christianity, New York 2004
Campenhausen H.F. von, Kirchliches Amt und geistliche Vollmacht in den ersten drei Jahrhunderten, Beiträge zur Historischen Theologie 14, Tübingen 1963
Clark A.J., Child and School in the Early Church, „Comparative Education Review” 66 (1968) 468-479
Clemens Alexandrinus, Paedagogus
Collins J.J., Hellenistic Judaism in Recent Scholarship, in: idem, Jewish Cult and Hellenistic Culture. Essays on the Jewish Encounter with Hellenism and Roman Rule, Supplements to the Journal for the Study of Judaism 100, Leiden 2005
Coyle J.K., The Exercise of Teaching in the Postapostolic Church, ET 15 (1984)
Daniélou J., A History of Early Christian Doctrine before the Council of Nicaea, vol. 1: The Theology of Jewish Christianity, transl. and ed. by J.A. Baker – D. Smith, London-Philadelphia 1973
Dawson D., Allegorical Readers and Cultural Revision in Ancient Alexandria, Berkeley 1992
Dorival G., Les débuts du christianisme à Alexandrie, in: Alexandrie. Une mégapole cosmopolite. Actes du 9ème Colloque de la Villa Kérylos (Beaulieu-sur-Mer, 2-3 octobre 1998), éd. J. Leclant, Cahiers de la Villa Kérylos 9, Paris 1999
Drączkowski F., Dowartościowanie kultury intelektualnej przez Klemensa Alexandryjskiego jako rezultat polemiki antyheretyckiej, SPelp 5 (1975) 189-196
Dunn J.D.G., Unity and Diversity in the New Testament: An Inquiry into the Character of Earliest Christianity, Harrisburg 1997
Estep J.R. Jr., Philosophers, Scribes, Rhetors… and Paul? The Educational Background of the New Testament, „Christian Education Journal” 2 (2005)
Evangelium Veritatis, NHC I 3, 16,31 - 43,24, in¬trod. and transl. by G.W. MacRae – D.M. Parrott: Gospel of Truth, in: The Nag Hammadi Library in English, transl. and introd. by members of the Coptic Gnostic Library Project of the Institute for Antiquity and Christianity, ed. J.M. Robinson, San Francisco 1990
Fascher E., Der Logos-Christus als göttlicher Lehrer bei Clemens von Alexandrien, in: Studien zum Neuen Testament und zur Patristik. Erich Klostermann zum 90. Geburtstag dargebracht, hrsg. von der Kommission für spätantike Religionsgeschichte, TU 77, Berlin 1961, 193-207
Fascher E., Jesus der Lehrer, ThL 79 (1954) 326-342
Fraser P. M., Ptolemaic Alexandria, vol. 1: Text, Oxford 1972
Gamble H.Y., Books and Readers in the Early Church. A History of Early Christian Texts, New Haven 1995
Griffiths J.G., Egypt and the Rise of the Synagogue, JTS 38 (1987) 1-15
Griggs C.W., Early Egyptian Christianity from its Origins to 451 C.E., Coptic Studies 2, Leiden 1993
Gruen E.S., Heritage and Hellenism. The Reinvention of Jewish Tradition, Hellenistic Culture and Society 30, Berkeley 1998
Gryson R., The Authority of the Teacher in the Ancient and Medieval Church, JES19 (1982) 176-182
Harnack A. von, Die Lehre der zwölf Apostel, nebst Untersuchungen zur ältesten Geschichte der Kirchenverfassung des Kirchenrechts, TU 2/2, Leipzig 1884
Harnack A. von, Die Mission und Ausbreitung des Christentums in den ersten drei Jahrhunderten, 2. Bde, Leipzig 1924
Harnack A. von, Geschichte der altchristlichen Literatur bis Eusebius, Bd. 2: Die Chronologie der Literatur von Irenäus bis Eusebius, Leipzig 1904
Harris W.V., Ancient Literacy, Cambridge Mass. 1989
Hawthorne G.F., Tatian and His Discourse to the Greeks, HTR 57 (1964) 161-188
Hengel M., Judaism and Hellenism: Studies in their Encounter in Palestine during the Early Hellenistic Period, vol. 2: Notes and Bibliography, transl. by J. Bowden, London 1974
Hieronymus, Epistula
Hoek A. van den, How Alexandrian was Clement of Alexandria? Reflections on Clement and his Alexandrian Background, „Heythrop Journal” 31 (1990), nr 1
Hoek A. van den, The ‘Catechetical’ School of Early Christian Alexandria and Its Philonic Heritage, HTR 90 (1997)
Hornschuh M., Das Leben des Origenes und die Enstehung der alexandrinischen Schule, ZKG 71 (1960)
Iosephus, Antiquitates Iudaicae
Iosephus, Contra Apionem
Iosephus, Testamentum Levi
Jaeger W., Early Christianity and Greek Paideia, Cambridge 1961
Jakab A., Ecclesia alexandrina: évolution sociale et institu¬tionnelle du christianisme alexandrin (IIe et IIIe siècles), Christianismes Anciens 1, Bern 2001
Kasher A., Synagogues as „Houses of Prayer” and „Holy Places” in the Jewish Communities of Hellenisitc and Roman Egypt, in: Synagogues in Antiquity, ed. by A. Kasher – A. Oppenheimer – U. Rapport, Jerusalem 1987, 119-132
Kindiy O., Christos Didascalos. The Christology of Clement of Alexandria, Saarbrücken 2008
Klijn A.F.J., Jewish Christianity in Egypt, in: The Roots of Egyptian Christianity, ed. by B.A. Pearson – J. E. Goering, Studies in Antiquity and Christianity, Philadelphia 1986
Knauber A., Der „Didaskalos” des Clemens von Alexandrien, StPatr 16 (1985) 175-185
Knauber A., Ein frühchristliches Handbuch katechumenaler Glaubensinitiation: der Paidogogos des Clemens von Alexandrien, MThZ 23 (1972) 311-334
Knauber A., Katechetenschule oder Schulkatechumenat? Um die rechte Deutung des „Unternehmens” der er¬sten grossen Alexandriener, „Trierer Theologische Zeitschrift” 60 (1951) 243-266
Koffas A.K., Die Sophia- Lehre bei Klemens von Alexandrien: eine pädagogisch-anthropologische Untersuchung, Eruditio 14, Frankfurt am Main 1982
Kovacs J.L., Divine Pedagogy and the Gnostic Teacher according to Clement of Alexandria, JECS 9 (2001) 3-25
Kretschmar G., Jesus Christus in der Theologie des Klemens von Alexandrien (Doctoral Dissertation [Maschinenschrift]), Heidelberg 1950
Lewis N., Greeks in Ptolemaic Egypt: Case Studies in the Social History of the Hellenistic World, Oxford 1986
Mees M., Die frühe Christengemeinde von Alexandrien und die Theologie des Klemens von Alexandrien, „Latomus” 50 (1984) 114-126
Modrzejewski J., The Jews of Egypt: From Rameses II to Emperor Hadrian, transl. by R. Comman, Princeton 1995
Neymeyr U., Die christli¬chen Lehrer im zweiten Jahrhundert: ihre Lehrtätigkeit, ihr Selbstverständnis und ihre Geschichte, Supplements to „Vigiliae Christianae” 4, Leiden – New York 1989
Normann F., Christos Didaskalos: die Vorstellung von Christus als Lehrer in der christlichen Literatur des ersten und zweiten Jahrhunderts, Münsterische Beiträge zur Theologie 32, Münster 1966
Osborn E.F., Tertullian: The First Theologian of the West, Cambridge 1977
Patterson L.G., The Divine Became Human: Irenaean Themes in Clement of Alexandria, StPatr 31 (1997) 497-516
Pearson B.A., Earliest Christianity in Egypt: Some Observations, in: The Roots of Egyptian Christianity, ed. by B.A. Pearson – J. E. Goering, Studies in Antiquity and Christianity, Philadelphia 1986, 132-160
Pearson B.A., Gnosticism and Christianity in Roman and Coptic Egypt, Studies in Antiquity and Christianity, New York – London 2004
Philo, Ad Gaium
Rengstorf K.H., didasko, TWNT II 138-168
Riesner R., Jesus als Lehrer: eine Untersuchung zum Ursprung der Evangelien-Überlieferung, Wissenschaftliche Untersuchungen zum Neuen Testament 2. Reihe 7, Tübingen 1984
Roberts C.H., Manuscript, Society, and Belief in Early Christian Egypt, London 1979
Ruhbach G., Bildung in der Alter Kirche, in: Kirchengeschichte als Missionsgeschichte, Bd. 1: Die alte Kirche, hrsg. von H.G. Frohnes – U.W. Knorr, München 1974
Safrai S., Education and the Study of Torah, in: The Jewish People in the First Century. Historical Geography, Political History, Social, Cultural and Religious Life and Institutions, ed. by S. Safrai – M. Stern, vol. 2, Compendia Rerum Iudaicorum ad Novum Testamentum I/2, Assen 1976, 945-970
Schwartz D.R., Studies in the Jewish Background of Christianity, Wissenschaftliche Untersuchungen zum Neuen Testament 60, Tübingen 1992
Skarsaune O., In the Shadow of the Temple: Jewish Influences on Early Christianity, Downers Grove 2002
Tcherikover V., Hellenistic Civilization and the Jews, transl. by S. Applebaum, Peabody 1989
Telfer W., Episcopal Succession in Egypt, „Journal of Egyptian History” 3 (1952) 1-13
Theissen G., The Wandering Radicals. Light Shed by the Sociology of Literature on the Early Transmission of Jesus Sayings, in: Social Reality and the Early Christians: Theology, Ethics and the World of the New Testament, translated by M. Kohl, Minneapolis 1992
Theissen G., The Religion of the Earliest Churches. Creating a Symbolic World, transl. by J. Bowden, Minneapolis 1999
Thomas R., Oral Tradition and Written Record in Classical Athens, Cambridge Studies in Oral and Literate Culture 18, Cambridge 1989
Walbank F.W., The Hellenistic World, Fontana History of the Ancient World, Brighton 1981
Widok N., Inkulturation bei Klemens von Alexandrien, StPatr 26 (1993) 559-568
Wilken R.L., Alexandria: A School for Training Virtue, in: Schools of Thought in the Christian Tradition, ed. by P. Henry, Philadelphia 1984
Wipszycka E., Le degré d’alphabétisation en Égypte byzantine, REAug 30 (1984) 279-296
Zimmermann A.F., Die urchristlichen Lehrer. Studien zum Tradentenkreis der „didaskaloi” im frühen Urchristentum, Wissenschaftliche Untersuchungen zum Neuen Testament 2. Reihe 12, Tübingen 1984

Opublikowane : 2018-12-16


Kindiy, O. (2018). Transformacja edukacji jako warunek ustanowienia stolicy biskupiej w Aleksandrii w II i III wieku. Vox Patrum, 58, 35-48. Pobrano z https://czasopisma.kul.pl/vp/article/view/4067

Oleh Kindiy 
Ukrainian Catholic University in Lviv  Ukraina



Zgodnie z regulacjami prawnymi zawartymi w ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych z dnia 4 lutego 1994 r., autor przekazuje autorskie prawa majątkowe dotyczące składanego dzieła wydawcy czasopisma "Vox Patrum". Przeniesienie praw autorskich do składanego dzieła następuje na wszystkich polach eksploatacji, w szczególności tych wymienionych w art. 50 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych: 1. W zakresie utrwalania i zwielokrotniania utworu – wytwarzanie określoną techniką egzemplarzy dzieła, w tym techniką drukarską, reprograficzną, zapisu magnetycznego oraz techniką cyfrową. 2. W zakresie obrotu oryginałem albo egzemplarzami , na których dzieło utrwalono – wprowadzanie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy. 3. W zakresie rozpowszechniania utworu w sposób inny niż określony w pkt. 2 – publiczne wykonanie, wystawienie, wyświetlenie, odtworzenie oraz nadawanie i reemitowanie, a także publiczne udostępnianie utworu, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym.

Za zgodą Redakcji czasopisma artykuły i recenzje opublikowane w półroczniku "Vox Patrum" mogą być przedrukowywane w innych publikacjach.

Autor, w celach niekomercyjnych, może w dowolny sposób, bez zgody Redakcji, rozpowszechniać swój tekst w wersji elektronicznej.

Redakcja publikuje teksty on-line na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.