Idea compassio fraterna w parenetycznej instrukcji Dhuody z Septymanii († ok. 843)


Abstrakt

Niniejszy artykuł podejmuje temat związany z proklamowaną przez karolińską uczoną, Dhuodę z Septymanii, ideą compassio fraterna, która odnosiła się do zdolności braterskiego współczucia i współcierpienia, rodziła także tak istotną dla chrześcijan duchową więź. Autorka przybliża definicję miłości braterskiej, którą Dhuoda rozważała na płaszczyźnie biologicznej i duchowej. Określiła ona także przynależne jej wartości moralne i płynące z niej wzajemne zobowiązania. W artykule przedstawione zostały źródła, którymi inspirowała się uczona karolińska kreśląc przed małoletnim synem swoje zwierciadłowe wyobrażenie modelowego chrześcijańskiego braterstwa. Podstawę analiz stanowi jedyne napisane przez markizę Septymanii dzieło – Liber manualis, czyli Podręcznik.   


Słowa kluczowe

Dhuda z Septymanii; speculum laicalis; fraternitas; braterstwo; piśmiennictwo karolińskie; karolińskie zwierciadła świeckie

AUGUSTINUS, Contra Faustum Manicheum, Migne PL 42, 207-518, tłum. J. Sulowski: Św. Augustyn, Przeciw Faustusowi (ks. I-XXI), PSP 55, Warszawa 1991.
AUGUSTINUS, Enarrationes in Psalmos, Migne PL 36, 67-1028, tłum. J. Sulowski: Św. Augustyn, Objaśnienia Psalmów (Ps 36-57), PSP 38, Warszawa 1986.
Biblia Tysiąclecia, Poznań 2002.
Biblia Wujka, Warszawa 1923.
CAIUS IULIUS SOLINUS, Collectanea rerum memorabilium, ed. Th. Mommsen, Berlin 1895.
CAIUS PLINIUS SECUNDUS, Naturalis historiae, ed. C. Mayhoff, Leipzig 1875, tłum. J. Łukaszewicz: K. Pliniusza Starszego Historyi Naturalnej ksiąg XXXVII, t. 3 (ks. 7–9), Poznań 1845.
CLAUDIUS AELIANUS, De natura animalium, ed. R. Hercher, Paris 1858.
Concilium Aquisgranense a. 836, 56, ed. A. Werminghoff, MGH, Conc. 2,2, 704-767.
Concilium Parisiense a. 825, 44, ed. A. Werminghoff, MGH, Conc. 2,2, Hannover 1908, 473-551.
Concilium Parisiense a. 829, ed. A. Werminghoff , 50, MGH, Conc. 2,2, 605-680.
DHUODA, Liber manualis Dhuodane quem ad filium suum transmisit Wilhelmum, ed. P. Riché, SCh 225, Paris 1997.
Epistolae Herchenefredae, w: Vita Desiderii Cadurcae urbis episcopi, ed. B. Krusch, MGH, SS rer. Merov. 4, Hannover 1902, 569-570.
GREGORIUS MAGNUS, Moralium Libri sive Expositio in Librum Beati Job, Migne PL 76, 9-782, tłum. A. Wilczyński: Św. Grzegorz Wielki, Moralia. Komentarz do Księgi Hioba, t. 6 (ks. XXVIII-XXXII), ŹM 77, Kraków 2016; tłum. S. Naskręt, E. Buszewicz, K. Nastał, L. Gładyszewski: Św. Grzegorz Wielki, Moralia. Komentarz do Księgi Hioba, t. 3 (ks. XI-XVI), ŹM 44, Kraków 2007.
GREGORIUS MAGNUS, Regulae pastoralis liber, Migne PL 77, 13-125, tłum. J. Czuj: Grzegorz Wielki, Księga reguły pasterskiej, POK 22, Poznań 1948.
GREGORIUS MAGNUS, Liber responsalis sive antiphonarius, Migne PL 78, 725-850.
ISIDORUS, Etymologiarum libri XX, Migne PL 82, 9-728.
ISIDORUS, Sententiae differentiarum de activa vita atque contemplativa, Migne PL 83, 1243-1248.
JONAS AURELIANENSIS EPISCOPUS, De institutione laicali, Migne PL 106, 121-278.
PASCHASIUS RADBERTUS, De fide, spe et charitate, Migne PL 120, 1387-1490.
PASCHASIUS RADBERTUS, Epitaphium Arsenii seu Vita venerabilis Walae, Migne PL 120, 1557-1650
Passio Sancti Symphoriani, Migne PG 5, 1463-1468.
PROBUS DONATUS SERVIUS, Ars Minor, w: Grammatici Latini, vol. 4, ed. H. Keil, Leipzig 1864.
RABANUS MAURUS, Homiliae de festis praecipuis, Migne PL 110, 9-134.
THEODULFUS EPISCOPUS, Versus contra iudices, ed. E. Dümmler, MGH, Poetae 1, Berlin 1881, 493-517.
BESSMERTNY Y., Le monde vu par une femme noble au IXe siècle. La perception du monde dans l’aristocratie carolingienne Le Moyen Âge, „Revue d'histoire et de philologie” 93 (1987) 161-184.
BIANCO M.G., Aspetti di quotidianità culturale nel Liber Manualis di Dhuoda: Il libro, l’autrice, il destinatorio, w: Percepta rependere dona. Studi di filologia per Anna Maria Luiselli Fadda, ed. C. Bologna, M. Mocan, P. Vaciago, Firenze 2010.
BRUNHÖLZL F., Geschichte der lateinischen Literatur des Mittelalters, t. I, Munich 1975.
CHEREWATUK K., Speculum Matris: Dhuoda’s Manual, „Florilegium” 10 (1988-1991) 49-64.
CLAUSSEN M.A., God and Man in Dhuoda’s Liber Manualis, w: Women in the Church (Studies in Church History 27), ed. W.J. Sheils, D. Wood, Oxford 1990.
CLAUSSEN M.A., Fathers of Power and Mothers of Authority: Dhuoda and the Liber manualis, „French Historical Studies” 19 (1996) nr 3, 785-809.
DRONKE P., Women writers of the middle ages. A Critical Study of Text from Perpetua to Marguerite Porete, Cambridge 1984.
GARVER V.L., Women and Aristocratic Culture in the Carolingian World, London 2009.
HUMMER H., Vision of Kingship in Medieval Europe, Oxford 2018.
LÖFSTEDT B., Zu Dhuodas Liber Manualis, „Arctos” 15 (1981) 67-83.
MALAN R., The Ancestry of Dhuoda, Duchess of Septimania, „The Genealogist” 11 (1997) nr 1, 116-126.
MANITIUS M., Geschichte der Lateinischen Literatur des Mittelalters, t. I, München 1959.
MARCHAND J., The Frankish Mother. Dhuoda, w: Medieval Women Writers, ed. K.M. Wilson, Manchester 1984.
MAYESKI M.A., Dhuoda. Ninth Century Mother and Theologian, Scranton 1995.
MEYERS J., Dhuoda et la Justice d’après son Liber Manualis (IX siècle), „Cahiers de Recherches Médiévales et Humanistes. Journal of Medieval and Humanistic Studies” 25 (2013) 451-462.
MISCH G., Geschichte der Autobiographie, II, 1-2, Frankfurt 1955.
NACHTMANN D., Einleitung, w: Hinkmar von Reims, De cavendis vitiis et virtutibus exercendis, ed. D. Nachtmann, MGH, QQ zur Geistesgesch. 16, München 1998.
NELSON J.L., Women and the world in the earlier middle ages, w: Women in the Church (Studies in Church History 27), ed. W.J. Sheils, D. Wood, Oxford 1990, 53-78.
NELSON J.L., Dhuoda, w: Lay intellectuals in the Carolingian world, ed. P. Wormald, J.L. Nelson, Cambridge 2007, 106-120.
OLSEN G.W., One Heart and One Soul (Acts 4:32 and 34) in Dhuoda’s Manual, „Church History” 61 (1992) nr 1, 23-33.
PIENIĄDZ A., Więzi braterskie we wczesnym średniowieczu. Wyobrażenia i praktyka społeczna, Tyniec 2014.
RABY F.J.E., A History of Secular Latin Poetry in the Middle Ages, t. 1-2, Oxford 1957.
P. RICHÉ, Karolingowie. Ród który stworzył Europę, tłum. A. Kuryś, Warszawa 1997.
RODRIGUEZ M., Los Salmos bíblicos como enseñanza en el Manual de Dhuoda (s. IX), Actas III Congreso Hispánico de Latín Medieval, t. 2, León 2002, 447-456.
SEDLMEIER F., Die laienparänetischen Schriften der Karolingerzeit. Untersuchungen zu ausgewählten Texten des Paulinus von Aquileia, Alkuins, Jonas’ von Orleans, Dhuodas und Hinkmars von Reims, Neuried 2000.
STONE R., Morality and Masculanity in the Carolingian Empire, Cambridge 2012.

TOUBERT P., La théorie du mariage chez les moralistes carolingiens, w: Il matrimonio nella società altomedievale, 22-28 aprile 1976, t. 2, Spoleto 1977.
VONES-LIEBENSTEIN U., Das Manuale der Dhuoda. Ein fürstenspiegel in form des briefes einer mutter an ihren sohn, w: Epistola 1. Écriture et genre épistolaires IV-XI siècle, red. T. Deswarte, K. Herbers, H. Sirantoine, Madrid 2018, 273-286.
WEMPLE S., Women in Frankish Society, Philadelphia 1984.
WOLLASCH J., Eine adlige Familie des früher Mittelalters. Ihr Selbstverständnis und ihre Wirklichkeit, „Archiv für Kulturgeschichte” 39 (1957) 150-188.

Opublikowane : 2019-07-02


Chudzikowska-Wołoszyn, M. (2019). Idea compassio fraterna w parenetycznej instrukcji Dhuody z Septymanii († ok. 843). Vox Patrum, 71, 87-114. https://doi.org/10.31743/vp.4468

Małgorzata Chudzikowska-Wołoszyn  m.chudzikowska@uwm.edu.pl
Instytut Historii i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego  Polska
https://orcid.org/0000-0001-5631-7259




Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Zgodnie z regulacjami prawnymi zawartymi w ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych z dnia 4 lutego 1994 r., autor przekazuje autorskie prawa majątkowe dotyczące składanego dzieła wydawcy czasopisma "Vox Patrum". Przeniesienie praw autorskich do składanego dzieła następuje na wszystkich polach eksploatacji, w szczególności tych wymienionych w art. 50 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych: 1. W zakresie utrwalania i zwielokrotniania utworu – wytwarzanie określoną techniką egzemplarzy dzieła, w tym techniką drukarską, reprograficzną, zapisu magnetycznego oraz techniką cyfrową. 2. W zakresie obrotu oryginałem albo egzemplarzami , na których dzieło utrwalono – wprowadzanie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy. 3. W zakresie rozpowszechniania utworu w sposób inny niż określony w pkt. 2 – publiczne wykonanie, wystawienie, wyświetlenie, odtworzenie oraz nadawanie i reemitowanie, a także publiczne udostępnianie utworu, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym.

Za zgodą Redakcji czasopisma artykuły i recenzje opublikowane w półroczniku "Vox Patrum" mogą być przedrukowywane w innych publikacjach.

Autor, w celach niekomercyjnych, może w dowolny sposób, bez zgody Redakcji, rozpowszechniać swój tekst w wersji elektronicznej.

Redakcja publikuje teksty on-line na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Bez utworów zależnych 3.0 PL