Dramatized patristic homilies as origin of Christian drama

Stanisław Longosz

Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II , Poland


The author of this paper tries to prove that the origins of Christian drama shouldn’t be sought in Latin liturgical drama crystalized in 9th and 10th century – as it is commonly accepted – but rather much earlier: in Eastern dramatized patristic homilies of 5th, 6th and 7th century. All fully dramatized homilies of those days are arranged in three groups: The homilies about John the Baptist and the Baptism of Jesus Christ; The homilies about descending of Jesus Christ into the abyss and libera­tion of those who are righteous from hell; Homilies about the Annunciation of Blessed Virgin Mary – most numer­ous texts. In this article only homilies from group 1 and group 2 are analyzed. The eight most dramatized speeches from these two groups were chosen. From these homi­lies some fragments or full parts of dialogs are chosen and quoted, as examples of dramatic action, shown in the clearest way (containing the fullness of psychologi­cal expression and motion, rhetorically built dialogs of Biblical characters). These parts are explained and commented in the context of the idea of drama proposed by Origen (Commentarius in Cantica Canticorum. Prologus 1, 1-3; I 1, 1-2). From Group 1, the author of this article presents two homilies: Homilia in Sanctam Theophaniam (which authorship is mistakenly assigned to St. Gregory the Wonderworker) and Homilia de baptismo Christi [CPG 5520] of Pseudo- Eusebius of Alexandria. From Group 2 six speeches are chosen. Five of them are written by Pseudo- Eusebius of Alexandria. They make specific cycle, known as Eusebian cycle of de­scending Christ into the abyss. This cycle – in its contents and structure – is a rhe­torical amplification of apocryphal Evangelium Nicodemi (17-27) and Quaestiones S. Bartholomaei Apostoli (I 1-9). These homilies are summarized by the author of this paper. These five Eusebian homilies are completed with well-known Homilia de divini corporis sepultura et de Christi adventu in infernum [CPG 3768] of anonymous author. This last one is quoted on the Holy Saturday in the Liturgy of the Hours (II 386-388). According to some modern authors (i.e. G. La Piana), all these six homilies seem to set up the Christian Passion Drama in three acts (A-C). The structure of this drama is as follows. At the beginning we have well doc­umented theological introduction about descensus in inferos. Then we have three acts with following homilies (first five of them are written by Pseudo-Eusebius of Alexandria): A. Descending of John the Baptist to the abyss to prepare those who are righ­teous for the coming of Christ: Homilia in illud: „Tu es qui venturus es, an alium exspectamus” [CPG 5521] and Homilia de adventu Joannis in infernum et de ibi inclusis [CPG 5522]; B. The Judas’ betrayal, imprisonment of Jesus and the dread of rulers of the underworld – Satan and Hades – after they have heard about coming of Christ: De proditione Judae [CPG 5523] and Homilia in Diabolum et Hadem [CPG 5524]; C. The Passion and Death of Christ and his descending into the abyss: Homilia de Christi passione [CPG 5526] and Homilia in divini corporis sepultura et de Christi adventu in infernum [CPG 3768]. The numerous and widely presented fragments of dramatized homilies – com­pleted with highly quoted literature of subject – seem to convince clearly, that the origins of Christian drama (reconstructed in unspecified way during the liturgy in the Church) could be reasonably sought as far as in patristic dramatized homily of 6th and 7th century.


Patristic Homilies, Christian Drama, Ps-Eusebius of Alexandria

Ambrosius, Expositio Evangelii secundum Lucam, ed. M. Adriaen, CCL 14, Tournhout 1957, tłum. W. Szołdrski, wstęp i oprac. A. Bogucki, PSP 16, Warszawa 1977.

Antiphonae cum responsoriis de vigilia sanctissimae Paschae: Ad Invitatorium, PL 78, 769.

Augustinus, De haeresibus, ed. L.G. Müller: The „De haeresibus” of St Augustine, Washington 1956.

Clemens Alexandrinus, Stromata Stromata, ed. L. Früchtel, GCS 52, Berlin 1960, tłum. J. Niemirska-Pliszczyńska: Klemens Aleksandryjski, Kobierce zapisków filozoficznych dotyczących prawdziwej wiedzy, I-II, Warszawa 1994.

Cyrillus Hierosolymitanus, Catecheses, PG 33, 331-1060, tłum. W. Kania, BOK 14, Kraków 2000, 31-318.

Eusebius Emesenus, Oratio de proditione Judae, PG 86, 525-536.

Evangelium Bartholomaei I 9-20, ed. J.D. Kaestli – P. Cherex, Apocryphes 1, Turnhout 1993, 27-142, 254-356 (przekład francuski), tłum. R. Bartnicki, oprac. M. Starowieyski: Zapytania Bartłomieja, w: Apokryfy Nowego Testamentu, I 2, wyd. 2, 757-775; tekst łaciński ed. U. Moricca, w: tenże, Un nuovo testo dell’Evangelio di Bartolomeo, RB 31 (1922) 20-30 (tekst łaciński).

Evangelium Nicodemi pars III, ed. C. Tischendorf: Evangelium Nicodemi, pars III sive Descensus Christi ad inferos, w: Evangelia apocrypha, Leipzig 1876, repr. Hildesheim 1966, 323-332; lub ed. H.C. Kim: The Gospel of Nicodemus, Toronto 1973, tłum. i oprac. M. Starowieyski: Ewangelia Nikodema, cz. III: Zstąpienie do otchłani, w: Apokryfy Nowego Testamentu, I 2, wyd. 1, Lublin 1980, 445-451; wyd. 2, Kraków 2003, 653-665.

Filastrius Brixensis, Diversarum haereseon liber, ed. F. Heylen CCL 9, Turnhout 1957, 207-324.

Gregorius Magnus, Registrum epistularum, ed. D. Norberg, CCL 140, Tournhout 1982.

Gregorius Nazianzenus, Oratio 43 (In laudem Basilii Magni), PG 36, 493-606, tłum. anonimowe, w: Św. Grzegorz z Nazjanzu, Mowy wybrane, Warszawa 1967, 476-523 (Na cześć Bazylego, biskupa Cezarei Kapadockiej).

Hieronymus, Commentarii in Matthaeum, PL 26, 15-218, tłum. J. Korczak: Komentarz do Ewangelii według św. Mateusza, ŹMT 46, Kraków 2008.

Hieronymus, Epistula 121 (Ad Aglasiam, de quaestionibus XI), tłum. J. Czuj, ŹMT 63, Kraków 2011, 81-114.

Hippolytus, De Christo et Antichristo, ed. N. Bonwetsch – H. Achelis, GCS 1, Leipzig 1897 lub PG 10, 725, tłum. S. Kalinkowski, ŹMT 17, Kraków 2000.

Homilia in divini Corporis sepulturam et de Christi adventu in infernum, PG 43, 439-463, tłum. LG II, 386-388 (Starożytna homilia na Święta i Wielką Sobotę).

Homilia in sanctam Theophaniam sive de Christi baptismo, PG 10, 1177-1190.

In sancta et magna Parasceve et in sanctam Passionem Domini, PG 62, 721-724

Joannes Chrysostomus, In Matthaeum hom. 36, PG 57, 414-420, tłum. J. Krystyniacki, ŹMT 18, Kraków 2000, 421-428.

Maximus Turonensis, Sermo 61 (In natalem S. Joannis Baptistae), PL 57, 653-658.

Origenes, Commentarium in Evangelium Joannis, ed. C. Blanc, SCh 120, t. 1 : Livres I-V, Paris 1982, tłum. S. Kalinkowski, PSP 28/1, Warszawa 1981, 49-155.

Origenes, Homilia in I Regum 28, 3-25, ed. E. Klostermann, GCS 6, Leipzig 1901, 283- 294; lub PG 12, 1012-1028.

Origenes, Homiliae in Lucam, hrsg. M. Rauer, GCS 49, Leipzig 1958; lub ed. H. Crouzel – F. Fournier – P. Périchon, SCh 87, Paris 1962, tłum. S. Kalinkowski, PSP 36, Warszawa 1986.

Origenes, In Canticum canticorum. interprete Rufino, PG 13, 37-198; lub ed. O. Rousseau, SCh 37, Paris 1953, tłum. S. Kalinkowski: Orygenes, Komentarz do Pieśni nad pieśniami, Kraków 1994, 7-189; lub tłum. S. Longosz [fragm. Prologus 1, 1-3]: Teoria dramatu w pismach autorów wczesnochrześcijańskich. Wstęp, wybór tekstów, opracowanie i noty, w: O dramacie. Od Arystotelesa do Goethego. Poetyki – Manifesty – Komentarze, red. E. Udalska, Warszawa 1989, 134.

Praedestinatus, PL 53, 587-672.

Ps-Eusebius Alexandrinus, Homilia [XII] in illud: „Tu es qui venturus es, an alium exspectamus?”, PG 86, 380-384.

Ps-Eusebius Alexandrinus, Homilia [XIII] de adventu Joannis in infernum et de ibi inclusis, PG 86, 509-525.

Ps-Eusebius Alexandrinus, Homilia [XIV] de proditione Judae, PG 86, 525-536.

Ps-Eusebius Alexandrinus, Homilia [XV] in Diabolum et Hadem (= Orcum), PG 86, 383-406.

Ps-Eusebius Alexandrinus, Homilia [XVII] de Christi Passione, PG 62, 721-724.

Ps-Eusebius Alexandrinus, Homilia de baptismo, PG 86, 372-380, tłum. T. Krynicka, w: S. Longosz, Półdramatyczne homilie patrystyczne, w: W posłudze Słowa Pańskiego. Księga Pamiątkowa ks. prof. J. Kudasiewicza, Kielce 1997, 72-75.

Rufinus, Expositio Symboli, ed. M. Simonetti, CCL 20, Tournhout 1961, 125-182.

Sophronius Hierosolymitanus, Oratio 7 [Encomium in S. Joannem Praecursorem], PG 87, 3321-3354.

Vita Eusebii Alexandrini, PG 86, 297-309.

AldamaJ.A. De, Repertorium pseudochrysostomicum, Paris 1965.

Augusti J.C.G., Eusebii Emeseni oratio in sacrum Parasceves diem e duobus codicibus Vindobonensibus nunc in primum in lucem edita, Bonn 1820.

Augusti J.C.G., Eusebii Emeseni quae supersunt opuscula graeca ad fidem codicum Vindobonensium et editionum diligenter expressa, Elberfeld 1829.

Beeston A.P.L., The „Quaestiones Bartholomae”, JTS 25 (1974) 24-127.

Bendinelli G., Origene e il „descensus ad inferos”, „Divus Thomas” 104 (2001) 183-210.

Brottier L., Le prédicateur émule du prophète ou rival de l'acteur?, CPE1999, nr 74, 2-19.

Callon P., Descente du Christ aux enfers, w: Catholicisme III 658-661.

Caperan L., Le problème du salut des infédeles. Essai historique, I, Paris 1912, 51-132.

Connell M.F., „Descensus Christi ad inferos”. Christ’s Descend to the Dead, ThS 62 (2001) 262-282.

Connolly R.H., The Early Syriac Creed, ZNW 7 (1906) 202-223.

Dalton J.W., Christ’s Proclamation to the Spirits. A Study of 1 Peter 3:18 - 4:6, Analecta Biblica 23, Roma 1965.

Danieli M.I., Origene lettore del Cantico, „Nicolaus” 35 (2008) fasc. 2, 99-114.

Esbroeck M. Van, Les plus anciens homéliaires géorgiens, Louvain 1980.

Flanigan C., The Roman Rite and the Origins of the Liturgical Drama, „University of Toronto Quarterly” 43 (1973-1974) 263-284.

Galot J., La Descente du Christ aux enfers, NRTh 83 (1961) 481-482.

Gounelle R., La Descente du Christ aux enfers, Paris 2000.

Góźdź K., „Descensus ad inferos”, „Communio” 33 (2013) z. 3, 129-140.

GrafG., Geschichte der christlichen arabischen Literatur, Bd. I (ST 118) Übersetzungen, Città del Vaticano 1944.

Grillmeier A., Christ in Christian Tradition. From the Apostolic Age to Chalcedon (451), transl. J.S. Bowden, London 1965.

Grillmeier A., Der Gottessohn im Totenreich. Soteriologische und christologische Motivierung der Descensuslehre in der älteren christlichen Überlieferung, ZKTh 71 (1949) 1-23.

Gronewald M., Kein durchtriebener Räuber (P. Lit. Lond. 245 = Ps-Eusebius, Sermo 17), „Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik” 34 (1979) 22-25.

Gstrein H., Unedierte Texte zur Geschichte der byzantinischen Osterpredikt, Wien 1968.

Hall Harris W., The Descent of Christ, New York 1996.

Hey O., Eine Rede über Christi Höllenfahrt, „Archiv für Lateinische Lexikographie und Grammatik” 14 (1906) 253-268.

Hryniewicz W., „Zstąpienie do piekieł” w tradycji wschodniej, RTK 26 (1979) z. 3, 41-52.

Izydorczyk Z., The Medieval Gospel of Nicodemus: Texts, Intertexts and Contexts in Western Europe, Tempee Ariz 1997.

Kaestli J.D., Où en est l’étude de l’Évangile de Barthelémy, RB 95 (1988) 5-33.

Kecskeméti J., Deux caractéristiques de la prédication chez les prédicateurs pseudo-chrysostomiens: la répétition et le discours fictif, „Rhetorica” 14 (1996) nr 2, 15-36.

Kecskeméti J., Doctrine et drame dans la prédication grecque, „Euphrosyne” 21 (1993) 29-67.

Kecskeméti J., L’homélie dramatisée dans la prédication grecque, CPE 1999, nr 74, 20-32

Kecskeméti J., Personnages tragiques et personnages comiques dans les homélies dramatisées des prédicateurs grecs, „Euphrosyne” 22 (1994) 45-61.

Kelly J.N.D., Early Christian Creeds, London 1972, 378-383 (The Descent to Hell).

Kowalski S., Le problème de la descente du Christ aux enfers dans la I Épitre de S. Pierre, CT 21 (1949) 42-76.

Kroll J., Gott und Hölle. Der Mythos vom Descensuskampfe, Leipzig – Berlin 1932.

Kroll J., Zur Geschichte des Spieles von Christi Höllenfahrt, „Vorträge der Bibliothek Warburg (Leipzig)” 7 (1931) 257-301.

LaPiana G., Le rappresentazioni sacre nella letteratura bizantina, Grottaferrata 1912.

Lafontaine G., La version arménienne du sermon d’Eusebe d’Alexandrie „Sur la Passion du Seigneur”, „Le Muséon” 95 (1982) 99-113.

Lafontaine G., La version arménienne du sermon d’Eusebe d’Alexandrie „Sur la venue de Jean aux enfers”, „Le Muséon” 91 (1978) 87-104.

Lafontaine G., La version arménienne du sermon d’Eusebe d’Alexandrie „Sur la trahison de Judas”, „Le Muséon” 91 (1978) 335-353.

Lafontaine G., Les homélies d’Eusèbe d’Alexandrie, Diss., Louvain 1966.

Lochbrunner M., Descensus ad inferos. Aspekte und Aporien eines vergessenen Glaubensartikels, MThZ 9 (1993) 161-177.

Longosz S., Dramatyzowane homilie o Janie Chrzcicielu i chrzcie Chrystusa, Vox Patrum 44-45 (2003) 65-75.

Longosz S., I germi del dramma cristiano nella letteratura patristica, StPatr 31 (1997) 59-69.

Longosz S., Półdramatyczne homilie patrystyczne, w: W posłudze Słowa Pańskiego. Księga Pamiątkowa ks. prof . J .Kudasiewicza, Kielce 1997, 422-437.

Longosz S., Struktura Symbolu Apostolskiego, w: Symbol Apostolski w nauczaniu i sztuce Kościoła do Soboru Trydenckiego, red. R. Knapiński, Lublin 1997, 77-98.

Longosz S., Zalążki dramatu chrześcijańskiego w literaturze patrystycznej, RH 44 (1996) z. 3, 263-273.

Maas W., Gott und Hölle. Studien zum Descensus Christi, Erlangen 1979.

MacCoull L.S.B., Who was Eusebius of Alexandria?, „Byzantinoslavica” 60 (1999) 9-18.

Mai J.A., Spicilegium Romanum, vol. 9, Roma 1843.

McCullochJ.A., The Harrowing of Hell. A Comparative Study of an Early Christian Doctrine, Edinburgh 1930.

Mejzner M., „Zstąpienie do piekieł” w starożytności chrześcijańskiej, „Communio” 31 (2011) z. 2, 90-108

Montfaucon B. De, Sancti Patris nostri Johannis Chrysostomici... opera omnia quae exstant, vol. 11, Paris 1734.

Moricca U., Un nuovo testo dell’Evangelio di Bartolomeo, RB 30 (1921) 481-516.

Nersessian S. Der, An Armenian Version of the Homilies on the Harrowing of Hell, DOP 8 (1954) 203-224.

Nosol A., „Zstąpił do piekieł”, AK 98 (1982) 170-178.

Okoń J., Dramat liturgiczny, EK IV, Lublin 1983, 183-188.

Peradze G., Die altchristliche Literatur in der georgischen Überlieferung, III, OC 5 (1930) 80-98.

Peretto E., Discesa agli inferi, DPAC I 989-991.

Perkins P., The Gnostic Dialogue. The Early Church and the Crisis of Gnosticism, New York 1980.

Perrone L., „The Bride at the Crossroads”. Origen’s Dramatic Interpretation of the Song of Songs, EThL 82 (2006) 69-102.

Pietras H., Kerygmatyczna treść formuły „Zstąpił do piekieł” u pierwszych Ojców, w: Ewangelizacja w epoce patrystycznej. Zagadnienia wybrane, red. F. Drączkowski – J. Pałucki, Lublin 1994, 103-123.

Piotrowski S., Teologiczne treści formuły „Zstąpił do piekieł”, „Wiadomości Kościelne Archidiecezji w Białymstoku” 18 (1992) 71-77.

Rand E.K., Sermo de confusione Diaboli, „Modern Philology” 2 (1904) 261-278.

Rubinkiewicz R., „Duchy zamknięte w więzieniu”. Interpretacje 1P 3, 41 9-20 w świetle Hen 10, 4, 2, RTK 28 (1981) z. 1, 77-86.

Sauget J.M., Deux Homéliaires Syriaques de la Bibliothèque Vaticane. Syriaque 569 n. 37, OCP 27 (1961) 387-421.

Sauget J.M., L’Homéliaire arabe de la Bibliothèque Ambrosienne (X. 198 Sup.) et ses membra disiecta, AnBol 88 (1970) 459-460.

Sauget J.M., La version arabe de l’homélie „Sur la trahison de Judas” d’Eusébe d’Alexandrie, „Le Muséon” 92 (1979) 5-23.

Savilius H., S. Joannis Chrysostomici opera graece, vol. VII, Paris 1612.

Schulz H.J., Die „Höllenfahrt” als Anastasis, ZKTh 81 (1959) 1-66.

Sheerin D., St. John the Baptist in the Lower World, VigCh 30 (1976) 1-22.

Simonetti M., Praecursor ad inferos. Una nota sull’interpretazione patristica di Matteo 11, 3, „Augustinianum” 20 (1980) 369-371.

Skrzyniarz S., Hades. Recepcja, sens ideowy i przemiany obrazu pogańskiego boga w sztuce bizantyńskiej, Kraków 2002.

Starowieyski M., Wprowadzenie, w: Apokryfy Nowego Testamentu, I 2, Kraków 2003, 634.

Starowieyski M., Zapytania Bartłomieja. Wprowadzenie, w: Apokryfy Nowego Testamentu, I 2, Kraków 2003, 755-757.

Teixidor J., La descente aux Enfers chez saint Éphrem, „L’Orient Syrien” 6 (1961) 25-40.

Thilo T.C., Ueber die Schriften des Eusebius von Alexandrien und des Eusebius von Emisa, Halle 1832.

Vaillant A., L’homélie d’Epiphane sur 1’ensevelissement du Christ. Texte vieux-slave, texte grec et traduction francaise, Zagreb 1958.

Vis H. De, Homélie cathédrale de Marc patriarche d’Alexandrie, „Le Muséon” 34 (1921) 179-216 ; 35 (1922) 17-48.

Wilmart A.– Tisserant E., Fragments grecs et latins de l’Évangile de Barthélémy, RB 10 (1913) 161-190, 321-368.

Zając R.– Dola T., Zstąpienie Chrystusa do otchłani, EK XX 1485-1488.

Zellinger J., Studien zu Severian von Gabala, Münsterische Beiträge zur Theologie 8, Münster 1926, 142-146.


Longosz, S. (2016). Dramatized patristic homilies as origin of Christian drama. Vox Patrum, 65, 389–431. https://doi.org/10.31743/vp.3508

Stanisław Longosz 
Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II


Zgodnie z regulacjami prawnymi zawartymi w ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych z dnia 4 lutego 1994 r., autor przekazuje autorskie prawa majątkowe dotyczące składanego dzieła wydawcy czasopisma "Vox Patrum". Przeniesienie praw autorskich do składanego dzieła następuje na wszystkich polach eksploatacji, w szczególności tych wymienionych w art. 50 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych: 1. W zakresie utrwalania i zwielokrotniania utworu – wytwarzanie określoną techniką egzemplarzy dzieła, w tym techniką drukarską, reprograficzną, zapisu magnetycznego oraz techniką cyfrową. 2. W zakresie obrotu oryginałem albo egzemplarzami , na których dzieło utrwalono – wprowadzanie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy. 3. W zakresie rozpowszechniania utworu w sposób inny niż określony w pkt. 2 – publiczne wykonanie, wystawienie, wyświetlenie, odtworzenie oraz nadawanie i reemitowanie, a także publiczne udostępnianie utworu, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym.

Za zgodą Redakcji czasopisma artykuły i recenzje opublikowane w półroczniku "Vox Patrum" mogą być przedrukowywane w innych publikacjach.

Autor, w celach niekomercyjnych, może w dowolny sposób, bez zgody Redakcji, rozpowszechniać swój tekst w wersji elektronicznej.

Redakcja publikuje teksty on-line na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.