Man in the Face of an Epidemic – Thucydides and Procopius of Caesarea

Małgorzata Siwicka

The John Paul II Catholic University of Lublin, Poland , Poland


There is almost one thousand years’ time span between two dramatic situations connected with an outbreak of an epidemic described by Thucydides and Procopius of Caesarea. Both authors were eye witnesses to the events they describe, what is more, Thucydides became infected himself, but managed to survive that mysterious disease, which fell on the inhabitants of Attica during the first years of the Peloponnesian War. Procopius, following Thucydides’ description, presents most probably the first case of the bubonic plague in Europe, which had a significantly greater impact on the lives of Constantinople’s inhabitants as well as of the entire Byzantine Empire not only in the 6th century A.D., but also in the centuries to follow. The description by Thucydides, which is concise and contains specialist medical terminology, provides not only a thorough picture of the very symptoms of that disease, but also depicts before the reader’s eyes a variety of human attitudes and behaviours in a situation of extreme threat, when individuals face a continuous risk of losing their own lives and loss of the loved ones in a situation when people do not have any control of the events affecting them. Facing the enormity of the disaster people get prone to reject religious rules and legal norms, which leads to pursuit of immediate profit and pleasure as well as to breaking social ties, abandoning the closest persons to  the disease. Thucydides, who remains a pessimist as regards the assessment of human nature, which, according to him, reveals its darkest sides in such extreme situations, does not forget, however, about the individuals who maintained a noble attitude imbued with empathy for those suffering. He stresses the tremendous devotion of the doctors and of those who rush to help not only their relatives, but also  friends abandoned while afflicted by misfortune, often sacrificing their own lives. Procopius, while copying Thucydides in the structure and even in some wordings of his description, does not give up by no means the thorough presentation of the reality of the situation in which he found himself. As his account concerns another disease, its symptoms are different, which he meticulously records. He devotes more attention to the actions that have been undertaken in order to get control over the chaos prevailing in the city and organise collecting bodies and burials of the dead; he also mentions the impact of the epidemic on the empire’s economy. The same as Thucydides, he focuses on the individual’s behaviour in a situation of extreme threat and presents the whole range of attitudes presented by the people beginning from those filled with devotion, risking their lives in order to save other people’s lives to those focussed in an egoistic way on pursuit of pleasure and indulgence, breaking the law and any religious rules. His comments sometimes show more bitterness or even malice when he says that the disease took away the noblest, most valuable members of society while leaving behind those extremely despicable and wicked.


bubonic plague, epidemic, Thucydides, Procopius of Gaza, plague, Plague of Athens, Plague of Justinian

Hippocrates, t. 1-4, tł. W.H.S. Jones – E.T. Withington, Cambridge – London 1923; tł. M. Wesoły, Hippokrates, Wybór pism, t. 1, Biblioteka Antyczna 41, Warszawa 2008.

Procopii Caesariensis, Opera omnia, ed. J. Haury, t. 1-3, Bibliotheca Scriptorum Graecorum et Romanorum Teubneriana, Lipsiae 1962-1964, tł. D. Brodka, Prokopiusz, Historia wojen, t. 1: Wojny z Persami i Wandalami, Kraków 2013, t. 2: Wojny z Gotami, Kraków 2015.

Thucydidis Historiae, t. 1, ks. 1-2, red. K. Hude – O. Luschnat, Bibliotheca Scriptorum Graecorum et Romanorum Teubneriana, Lipsiae 1954, tł. K. Kumaniecki, Tukidydes, Wojna peloponeska, Warszawa 1988; Tukidydes, Wojna peloponeska, t. 1, opr. R. Turasiewicz, Wrocław 2004.

Thucydides, Historiae, w: Thucydides, History of the Peloponesian War, tł. CH.F. Smith, London 1956.

Bornmann F., Motivi tucididei in Procopio, „Atene e Roma: rassegna trimestrale dell’Associazione Italiana di Cultura classica” 19 (1974) s. 138-150.

Bravo B. – Węcowski M. – Wipszycka E. – Wolicki A., Historia Starożytnych Greków, t. 2: Okres Klasyczny, Warszawa 2009.

Bugaj E., Zaraza w świecie rzymskim w czasach Antoninów, w: Epidemie, klęski, wojny, red. W. Dzieduszycki – J. Wrzesiński, Funeralia Lednickie, Spotkanie 10, Poznań 2008, s. 115-123.

Crawfurd R., Plague and Pestilence in Literature and Art, Oxford 1914.

Czerwińska J., Patologia zarazy i patologia wojny w ujęciu Tukidydesa, w: Epidemie, klęski, wojny, red. W. Dzieduszycki – J. Wrzesiński, Funeralia Lednickie, Spotkanie 10, Poznań 2008, s. 25-36.

Duncan Ch. – Scott S., Czarna śmierć. Epidemie w Europie od starożytności do czasów współczesnych, tł. A. Siennicka, Warszawa 2004.

Duncan-Jones, R.P., The Impact of the Antonine Plague, „Journal of Roman Archaeology” 9 (1996) s. 108-136.

Eisenberg M. – Mordechai L., The Justinianic Plague: An interdisciplinary review, „Byzantine and Modern Greek Studies” 43/2 (2019) s. 156-180.

Evans J.A.S., Justynian i Imperium Bizantyńskie, tł. B. Godzińska, Warszawa 2008.

Evans J.A.S., Justinian and the Historian Procopius, „Greece & Rome” 17/2 (1970) s. 218-223.

Gomme A.W., A Historical Commentary on Thucydides, t. 2, Oxford 1956.

Jurewicz O., Historia literatury bizantyńskiej. Zarys, Wrocław 1984.

Kaldellis A., Procopius of Caesarea: Tyranny, History and Philosophy at the End of Antiquity, Philadelphia 2004.

Kennnedy S., A Classic Dethroned: The Decline and Fall of Thucydides in Middle Byzantium, „Greek, Roman and Byzantine Studies” 58 (2018) s. 607-635.

Kołodyński J., Zagadkowa przyczyna plagi ateńskiej wyjaśniona!, „Archeologia Żywa” 4 (2006) s. 54-56.

Little L.K., Life and Afterlife of the First Plague Pandemic, w: Plague and the End of Antiquity: The Pandemic of 541-750, red. L.K. Little, Cambridge 2016, s. 3-32.

Littman R.J., The Plague of Athens: Epidemiology and Paleopathology, „Mount Sinai Journal of Medicine” 76/5 (2009) s. 456-467.

Longrigg J., The Great Plague of Athens, „History of Science” 18 (1980) s. 209-225.

Mango C., Historia Bizancjum, tł. M. Dąbrowska, Gdańsk 1997.

Martínez J., Political Consequences of the Plague of Athens, „Graeco-Latina Brunesia” 22/1 (2017) s. 135-146.

McCormick M., The origins of the European economy: Communications and commerce, Cambridge 2001.

Meier M., The ‘Justinianic Plague’: The Economic Consequences of the Pandemic in the Eastern Roman Empire and Its Cultural and Religious Effects, „Early Medieval Europe” 24 (2016) s. 267-292.

Mitchell S., A History of the Later Roman Empire, AD 284-641, Chichester 2015.

Molenda J., Wyspy greckie. Przewodnik historyczny. Kontrowersyjne dzieje Hellady, Warszawa 2014.

Morens D.M. – Littman R. J., Epidemiology of the Plague of Athens, „Transactions of the Philological Association” 122 (1992) s. 271-304.

Naphy W. – Spicer A., Czarna śmierć, tł. A. Dębska, Warszawa 2004.

Nielsen D.A., Pericles and the Plague: Civil Religion, Anomie, and Injustice in Thucydides, „Sociology of Religion” 57/4 (1996) s. 397-407.

Nobss A., Digressions in Procopius, w: Le Monde de Procope / The World of Procopius, red. G. Greatrex – S. Janniard, Orient & Mediterranée 28, Paris 2018, s. 163-171.

Olson P.E. – Hames C.S. – Benenson A.S. – Genovese E.N., The Thucydides Syndrome: Ebola Déjà Vu? (or Ebola Reemergent?), „Emerging Infectious Diseases” 2 (1996) s. 155-156.

Orwin C., Stasis and Plague: Thucydides on the Dissolution of Society, „The Journal of Politics” 50/4 (1988) s. 831-847.

Page D.L., Thucydides’ Description of the Great Plague at Athens, „The Classical Quarterly, New Series” 3/4 (1953) s. 97-119.

Papagrigorakis M.J. – Yapijakis Ch. – Synodinos Ph.N. – Baziotopoulou-Valavani E., DNA examination of ancient dental pulp incriminates typhoid fever as a probable cause of the Plague of Athens, „International Journal of Infectious Diseases” 10 (2006) s. 206-214.

Papanikos G.T., Thucydides and the Synchronous Pandemic, „Athens Journal of History” 7/1 (2021) s. 71-94.

Parry A., The Language of Thucydides’ Description of the Plague, „Bulletin of the Institute of Classical Studies of the University of London” 16 (1969) s.106-118.

Sabbatani S. – Manfredi R. – Fiorino S., The Justinian Plague (Part Two). Influence of the Epidemic on the Rise of the Islamic Empire, „Le Infezioni di Medicina” 20/3 (2012) s. 217-232.

Sarris P., The Justinianic Plague: Origins and Effects, „Continuity and Change” 17/2 (2002) s. 169-182.

Shrewsbury J.F.D., The Plague of Athens, „Bulletin of the History of Medicne” 24/1 (1950) s. 1-25.

Stathakopoulos D., Crime and Punishment: The Plague in the Byzantine Empire, 541-749, w: Plague and the End of Antiquity: The Pandemic of 541-750, red. L.K. Little, Cambridge 2016, s. 99-118.

Stathakopoulos D., The Justinian Plague revisited, „Byzantine and Modern Greek Studies” 24 (2000) s. 256-276.

Świat Bizancjum, t. 1: Cesarstwo Wschodniorzymskie 330-641, red. C. Morrisson, tł. A. Graboń, Kraków 2007.

Tsiamis C. – Poulakou-Rebelakou E. – Androutsos G., The Role of the Egyptian Sea and Land Routes in the Justinian Plague: The Case of Pelusium, w: Medicine and Healing in the Ancient Mediterranean, red. D. Michaelides Oxford – Philadelphia 2014.

Turasiewicz R., Historiografia: Herodot, Tukidydes, Ksenofont, w: Literatura Grecji starożytnej, t. 2, red. H. Podbielski, Lublin 2005, s. 22-37.

Weidauer K., Thukydides und die Hippokratischen Schriften, Der Einfluss der Medizin auf Zielsetzung und Darstellungsweise des Geschichtswerks, Heilderberg 1954.


Siwicka, M. (2021). Man in the Face of an Epidemic – Thucydides and Procopius of Caesarea. Vox Patrum, 78, 25–64.

Małgorzata Siwicka
The John Paul II Catholic University of Lublin, Poland


Zgodnie z regulacjami prawnymi zawartymi w ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych z dnia 4 lutego 1994 r., autor przekazuje autorskie prawa majątkowe dotyczące składanego dzieła wydawcy czasopisma "Vox Patrum". Przeniesienie praw autorskich do składanego dzieła następuje na wszystkich polach eksploatacji, w szczególności tych wymienionych w art. 50 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych: 1. W zakresie utrwalania i zwielokrotniania utworu – wytwarzanie określoną techniką egzemplarzy dzieła, w tym techniką drukarską, reprograficzną, zapisu magnetycznego oraz techniką cyfrową. 2. W zakresie obrotu oryginałem albo egzemplarzami , na których dzieło utrwalono – wprowadzanie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy. 3. W zakresie rozpowszechniania utworu w sposób inny niż określony w pkt. 2 – publiczne wykonanie, wystawienie, wyświetlenie, odtworzenie oraz nadawanie i reemitowanie, a także publiczne udostępnianie utworu, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym.

Za zgodą Redakcji czasopisma artykuły i recenzje opublikowane w półroczniku "Vox Patrum" mogą być przedrukowywane w innych publikacjach.

Autor, w celach niekomercyjnych, może w dowolny sposób, bez zgody Redakcji, rozpowszechniać swój tekst w wersji elektronicznej.

Redakcja publikuje teksty on-line na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.