Metamorfozy Platońskiej „metafory słońca” (Respublica 509b) w hetero- i ortodoksyjnej teologii (I-III w.): gnostycyzm, Klemens z Aleksandrii i Orygenes


Abstrakt

The metaphor of the sun, in which Plato (Republic 509b) compares the idea of the Good to the sun that dwells above the earth yet affects the phenomena occurring on it, was an inspiration for both heretical and orthodox theology in the first Christian centuries. The Gnostics, Clement of Alexandria and Origen all believed that God, like the Platonic idea of the Good, is radically transcendent in relation to the world, but at the same time is the cause of everything that exists in it. Unlike Plato, who believed that the idea of the Good is knowable and can be the subject of science, the Christian theologians of the first centuries believed that God was like a blinding light. This means that God, according to them, though intelligible, is unknowable in His essence. Therefore, God cannot be the subject of science. Another modification of the Platonic metaphor was the introduction of the element of sunlight, to which the philosopher from Athens did not refer. For the Gnostics, the rays of the sun were “eons” – spiritual beings that existed in the space between the first principle of all things and the material world. For Clement and Origen, the light that comes from the sun was the Son – the power and wisdom of God. In contrast to the Gnostics, who believed in the progressive degradation of the spiritual world through successive emanations, the Alexandrian Fathers believed that the Son possessed all the knowledge of God and therefore revealed to man the true God. Yet the revelation of God by the Son, and even the grace that assists human beings in the process of learning about God, do not give man complete knowledge of the essence of God. Thus the Gnostics, Clement and Origen, despite some doctrinal differences, all accepted the concept of the radical transcendence of God on the ontological and epistemological levels.


Słowa kluczowe

Idea Dobra; transcendencja Boga; platonizm; gnostycyzm; Klemens Aleksandryjski; Orygenes; wpływ greckiej filozofii na chrześcijaństwo

Clemens Alexandrinus, Eclogae propheticae, ed. L. Früchtel, GCS 17, Leipzig 1909, 137-155.
Clemens Alexandrinus, Excerpta ex Theodoto, ed. L. Früchtel, GCS 17, Berlin 1909, 105-133.
Clemens Alexandrinus, Paedagogus, ed. O. Stählin, GCS 12, Leipzig 1905, 87-292.
Clemens Alexandrinus, Stromata, ed. L. Früchtel, I-VI, GCS 15, Leipzig 1906, VII-VIII, GCS 17, Leipzig 1909, 3-102, tłum. J. Niemirska-Pliszczyńska: Klemens Aleksandryjski, Kobierce zapisków filozoficznych dotyczących prawdziwej wiedzy, I-II, Warszawa 1994.
Epiphanius Constantiensis, Panarion, ed. K. Holl, 1-33, GCS 25, Leipzig 1915, 153-464, tłum. M. Gilski: Epifaniusz z Salaminy, Panarion. Herezje 1-33. Tekst grecki i polski, Kraków 2015.
Gregorius Thaumaturgus, In Origenem oratio panegyrica, ed. H. Crouzel, SCh 148, Paris 1969, 94-182.
Hippolytus Romanus, Refutatio omnium haeresium, ed. M. Marcovich, PTS 25, Berlin – New York 1986.
Irenaeus, Adversus haereses, ed. A. Rousseau – L. Doutreleau, Livre I, SCh 264, Paris 1979, tłum. W. Myszor: Ireneusz z Lyonu i gnostycy, Zdemaskowanie i odparcie fałszywej gnozy. Tłumaczenie: Adversus haereses. Księga I i II, SACh NS 17, Katowice 2016.
Origenes, Commentarii in Epistulam ad Romanos, ed. C.P. Hammond Bammel – M. Fédou – L. Brésard, I-II, SCh 532, Paris 2009, III-V, SCh 539, Paris 2010, VI-VIII, SCh 543, Paris 2011, IX-X, SCh 555, Paris 2012, tłum. S. Kalinkowski: Orygenes, Komentarz do Listu św. Pawła do Rzymian, PSP 57, cz. 1-2, Warszawa 1994.
Origenes, Commentarii in Joannem, ed. C. Blanc, I-V, SCh 120, Paris 1966, VI, SCh 157, Paris 1970, XIII, SCh 222, Paris 1975, XIX-XX, SCh 290, Paris 1982, XVIII-XXXII, SCh 385, Paris 1992, tłum. S. Kalinkowski: Orygenes, Komentarz do Ewangelii według św. Jana, ŹMT 27, Kraków 2003.
Origenes, Contra Celsum, ed. M. Borret, Livres I-II, SCh 132, Paris 1967, Livres III-IV, SCh 136, Paris 1968, Livres V-VI, SCh 147, Paris 1969, Livres VII-VIII, SCh 150, Paris 1969, tłum. S. Kalinkowski: Orygenes, Przeciw Celsusowi, Warszawa 1986.
Origenes, De oratione, ed. P. Koetschau, GCS 3, Leipzig 1899, 295-403.
Origenes, De principiis, ed. H. Crouzel – M. Simonetti, I-II, SCh 252, Paris 1978, III-IV, SCh 268, Paris 1980, tłum. S. Kalinkowski: Orygenes, O zasadach, ŹMT 1, Kraków 1996.
Philo Alexandrinus, Opera quae supersunt, ed. L. Cohn – P. Wendland – S. Peiter, I-VI, Berlin 1896-1915.
Plato, Phaedo, ed. R.D. Archer-Hind, London 1894.
Plato, Phaedrus, ed. W.H. Thompson, London 1868.
Plato, Respublica, ed. J. Adam, Cambridge 1900.
Plato, Timaeus, ed. R.D. Archer-Hind, London 1888.
Stoicorum Veterum Fragmenta, ed. H. von Arnim, I-III, Leipzig 1903-1905.
Tertullianus, De praescriptione haereticorum, ed. R.F. Refoulé, SCh 46, Paris 1957, tłum. E. Stanula, w: Kwintus Septymiusz Florens Tertulian, Wybór pism, PSP 5, Warszawa 1970, 40-78.
Testi gnostici in lingua greca e latina, a cura di M. Simonetti, Milano 2005.
Tractatus Tripartitus, ed. H.W. Attridge, w: Nag Hammadi Codex I (The Jung Codex), NHS 22, Leiden 1985, 192-337, tłum. W. Myszor: Tractatus Tripartitus, w: Biblioteka z Nag Hammadi. Kodeksy I i II, SACh SN 7, Katowice 2008, 89-166.
Chiapparini G., Valentino gnostico e platonismo. Il valentinianesimo della „Grande Notizia” di Ireneo di Lione: Fra esegesi gnostica e filosofia medioplatonica, Milano 2012.
Corsini E., Introduzione, w: Origene, Commento al Vangelo di Giovanni, a cura di E. Corsini, Torino 1995, 9-102.
Crouzel H., Origène et la „connaissance mystique”, Bruges – Paris 1961.
Crouzel H., Orygenes, Kraków 2004.
Daniélou J., Message évangélique et culture hellénistique aux IIe et IIIe siècles, Paris 1961.
Daniélou J., Orignène, Paris 1948.
Edwards M.J., Origen Against Plato, Oxford 2002.
Gaiser K., Platons ungeschriebene Lehre, Stuttgart 1963.
Hägg H.F., Clement of Alexandria and the Beginnings of Christian Apophaticism, Oxford 2006.
Harnackvon A., Das Wesen des Christentums, Leipzig 1900.
Harnackvon A., Lehrbuch der Dogmengeschichte, vol. 1-3, Freiburg 1886-1890.
Lilla S.R.C., Clement of Alexandria. A Study in Christian Platonism and Gnosticism, Eugene 2005.
Moreschini C., Storia del pensiero cristiano tardo-antico, Milano 2013.
Mrugalski D., Il Dio trascendente nella filosofia alessandrina giudaica e cristiana. Filone e Clemente, Roma 2013.
Origene. Dizionario. La cultura, il pensiero, le opere, a cura di A. Monaci Castagno, Roma 2000.
Pietras H., Pojęcie Bożej substancji w początkach Kościoła, w: Metafizyka i teologia, red. R.J. Woźniak, Myśl Teologiczna 62, Kraków 2008, 122-140.
Platon. Nowa interpretacja. Materiały z sympozjum: KUL 30 listopada - 2 grudnia 1992 r., red. A. Kijewska – E.I. Zieliński, Lublin 1993.
Reale G., Historia filozofii starożytnej, II: Platon i Arystoteles, tłum. E.I. Zieliński, Lublin 2005.
Reale G., Per una nuova interpretazione di Platone alla luce delle „dottrine non scritte”, Milano 2010.
Simonetti M., Między dosłownością a alegorią. Przyczynek do historii egzegezy patrystycznej, tłum. T. Skibiński, Myśl Teologiczna 26, Kraków 2000.
Simonetti M., Sulla teologia trinitaria di Origene, w: tenże, Studi sulla cristologia del II e III secolo, SEA 44, Roma 1993, 109-143.
Szlezák T.A., Czytanie Platona, tłum. P. Domański, Warszawa 1997.
Szlezák T.A., O nowej interpretacji platońskich dialogów, tłum. P. Domański, Kęty 2005.
Szram M., Chrystus – Mądrość Boża według Orygenesa, Lublin 1997.
Pobierz

Opublikowane : 2018-12-16


Mrugalski, D. (2018). Metamorfozy Platońskiej „metafory słońca” (Respublica 509b) w hetero- i ortodoksyjnej teologii (I-III w.): gnostycyzm, Klemens z Aleksandrii i Orygenes. Vox Patrum, 68, 21-58. https://doi.org/10.31743/vp.3329

Damian Mrugalski 
Kolegium Filozoficzno-Teologiczne Polskiej Prowincji Dominikanów w Krakowie  Polska




Zgodnie z regulacjami prawnymi zawartymi w ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych z dnia 4 lutego 1994 r., autor przekazuje autorskie prawa majątkowe dotyczące składanego dzieła wydawcy czasopisma "Vox Patrum". Przeniesienie praw autorskich do składanego dzieła następuje na wszystkich polach eksploatacji, w szczególności tych wymienionych w art. 50 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych: 1. W zakresie utrwalania i zwielokrotniania utworu – wytwarzanie określoną techniką egzemplarzy dzieła, w tym techniką drukarską, reprograficzną, zapisu magnetycznego oraz techniką cyfrową. 2. W zakresie obrotu oryginałem albo egzemplarzami , na których dzieło utrwalono – wprowadzanie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy. 3. W zakresie rozpowszechniania utworu w sposób inny niż określony w pkt. 2 – publiczne wykonanie, wystawienie, wyświetlenie, odtworzenie oraz nadawanie i reemitowanie, a także publiczne udostępnianie utworu, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym.

Za zgodą Redakcji czasopisma artykuły i recenzje opublikowane w półroczniku "Vox Patrum" mogą być przedrukowywane w innych publikacjach.

Autor, w celach niekomercyjnych, może w dowolny sposób, bez zgody Redakcji, rozpowszechniać swój tekst w wersji elektronicznej.

Redakcja publikuje teksty on-line na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

 

 


Inne teksty tego samego autora