Żołnierze scholae palatinae – „nowi pretorianie” późnego cesarstwa



Abstrakt

The scholae palatinae were part of a military guard unit, which was formed as a result of evolution. They developed from a formation of several hundred caval­rymen to a formation of an independent military corps, consisting at first of 3,500, and then as many as 7,000 soldiers. Even though at first scholares seemed different from milites praetoriani (i.a. in terms of ethnic origin, serving as the horsemen), they were, in fact, the successors of the elite guard unit of the Roman emperors. They held the same status and were entrusted with similar tasks during their service. The introduction of the post of tribune in the palace guard (scholae palatinae), as the supreme commander at the level of individual divisions (scholae), was, to a large extent, a continuation of the previous command structure within praetorian cohorts (cohortes praetoriae). What is more important, in the later period (6th century AD), within the scholae palatinae there also appeared infantry units, which made the scholares even more similar to the praetorians, who were serving in mixed cohorts (cohortes equita­tae), consisting of both infantrymen and horse guardsmen. The scholares, similarly to the praetorians, held a privileged position within the Roman army. It was not without significance when it comes to their own ca­reers or those who were related to them. The sign of times, which made these for­mations different, was the fact that among the scholae palatinae appeared many soldiers who were Christians. Finally, both scholares and milites praetoriani also gained profound influence upon the election of new emperors of the Rome. In hindsight, however, it turned out to have a disastrous effect on the scholae palatinae.


Słowa kluczowe

armia rzymska; służba wojskowa; organizacja wojskowa; jednostki straży; gwardziści; scholae palatinae; palatium; cohortes praetoriae; tribuni scholae palatinae

Ammianus Marcellinus, Res gestae, texte établi et traduit par É. Galletier: Ammien Mar¬cellin, Histoire, I-VI, Collection des Universités de France. Série Latine, Paris 1978- 1999, tłum. I. Lewandowski: Ammianus Marcellinus, Dzieje rzymskie, t. 1-2, Warsza¬wa 2001-2002.
Aurelius Victor, De caesaribus liber, ed. F. Pichlmayr, Monachii 1892, tłum. P. Nehring – B. Bibik, współpraca J. Skorecka – P. Woźniczka: Sekstus Aureliusz Wiktor, Księga o cezarach, w: Brewiaria dziejów rzymskich. Sekstus Aureliusz Wiktor, Eutropiusz, Festus, Warszawa 2010.
Codex Theodosianus, ed. T. Mommen – P.M. Meyer: Theodosiani Libri XVI cum Con¬stitutionibus Sirmondianis et Leges Novellae ad Theodosianum pertinentes, vol. 1-2, Berolini 1905.
Eusebius Caesariensis, Vita Constantini, ed. I.A. Heikel, GCS 7, Leipzig 1902, 3-148, tłum. T. Wnętrzak: Euzebiusz z Cezarei, Życie Konstantyna, ŹMT 44, Kraków 2007.
Excerpta Valesiana, ed. T. Mommsen, MGH Scriptores Antiquissimi IX, Berolini 1892, 1-11.
Flavius Tiberius Mauricius, Ars militaris (Strategikon), in: Das Strategikon des Mauri¬kios, ed. G.T. Dennis, trans. E. Gamillscheg, Wien 1981.
Inscriptiones Latinae Selectae, ed. H. Dessau, t. 1-3, Berolini 1892-1916.
Lactantius, De mortibus persecutorum, ed. S. Brandt, CSEL 27/2, Pragae – Vindobonae – Lipsiae 1897.
Notitia Dignitatum accedunt Notitia urbis Constantinopolitanae et laterculi provinciarum, ed. O. Seeck, Berolini 1876.
Paulus Orosius, Historiarum adversum paganos lib. VII, ed. C. Zangemeister, CSEL 5, Vindobonae 1882, 1-600.
Sulpicius Severus, Vita S. Martini 2, 2, ed. C. Halm, CSEL 1, Vindobonae 1866, 109-137.
Adams N. – Brennan P.M., The Text at Lactantius, De Mortibus Persecutorum 44.2 and Some Epigraphic Evidence for Italian Recruits, ZPE 84 (1990) 183-186.
Alföldy G., Historia społeczna starożytnego Rzymu, tłum. A. Gierlińska, Poznań 1991.
Asheby T. – Platner S.B., A Topographical Dictionary of Ancient Rome, London 1929.
Barlow J. – Brennan P., Tribuni Scholarum Palatinarum c. A.D. 353-64: Ammianus Mar¬cellinus and the Notitia Dignitatum, CQ 51 (2001) fasc. 1, 237-254.
Barnes T.D., An Urban Prefect and His Wife, CQ 56 (2006) fasc. 1, 249-256.
Barnes T.D., Constantine. Dynasty, Religion and Power in the Later Roman Empire, Chi¬chester 2014.
Barnes T.D., Praetorian Prefects, 337-361, ZPE 94 (1992) 249-260.
Boak A.E.R., The Master of the Offices in the Later Roman and Byzantine Empires, New York 1919.
Bohec Y. le, Dioclétien et l’armée: réforme ou revolution?, w: Miles Romanus dal Po al Danubio nel Tardoantico, Atti del Convegno internazionale, Pordenone-Concordia Sagittaria, 17-19 marzo 2000, a cura di M. Buora, Pordenone 2002, 13-20.
Bremmer J., An Imperial Palace Guard in Heaven: The Date of the Vision of Dorotheus, ZPE 75 (1988) 82-88.
Campbell B., The Army, w: The Cambridge Ancient History, vol. 12: The Crisis of Empire, A.D. 193-337, ed. A. Bowman – P. Garnsey – A. Cameron, Cambridge 2008, 110-130.
Castello M.G., Tribunus et magister officiorum: cause di un’omissione in Giovanni Lido, „Koinonia” 34 (2010) 161-180.
Cowan R.H., Aspects of the Severna Field Army. The Praetorian Guard, Legio II Parthica and Legionary Vexillations, AD 193-238, Glasgow 2002 (Diss.).
Cowan R.H., Roman Guardsman 62 BC-AD 324, Oxford 2014.
CrumpG.A., Ammianus and the Late Roman Army, „Historia” 22 (1973) 91-103.
Drew-Bear T. – Zuckerman C., Gradatim cuncta decora. Les officiers sortis du rang sous les successeurs de Constantin, w: L’armée romaine de Dioclétien à Valentinien Ier. Actes du Congrès de Lyon (12-14 septembre 2002), éd. Y. Le Bohec – C. Wolf, Lyon 2004, 419-430.
Durry M., Les cohortes prétoriennes, Paris 1938.
Elton H., Military Forces, w: The Cambridge History of Greek and Roman Warfare. Rome from the late Republic to the late Empire, ed. P. Sabin – H. van Wees – M. Whitby, vol. 2, Cambridge 2007, 270-309.
Elton H., Warfare and the Military, w: The Cambridge Companion to the Age of Constan¬tine, ed. N. Lenski, Cambridge 2006, 325-346.
Forcellini E., Totius Latinitatis Lexicon, vol. 1-2, Londini 1828.
Franceschini E.B.R., The Scholae of the Master of the Offices as the Palace Praetorium, „Anatolia Antiqua” 16 (2008) 231-257.
Frank R.I., Scholae Palatinae. The Palace Guards of the Later Roman Empire, Ann Arbor (Mi.) 1965.
Franzoni C., Habitvs Atqve Habitvdo Militis. Monumenti funerari di militari nella Cisal¬pina Romana, Roma 1987.
Gregori G.L., Brescia Romana. Ricerche di prosopografia e storia sociale, vol. 2: Analisi dei documenti, Rome 1999.
Grosse R., Armia rzymska od cesarza Galiena do początków bizantyjskiej organizacji temowej, tłum. J. Pawlikowski – E. Piszczatowska, Oświęcim 2012.
Hepworth J.R., Studies in the Later Roman Army, vol. 1-2, Durham 1963 (Diss.).
IbbaA., Gentes e gentiles in Africa Proconsulare: ancora sulla dedica al Saturno di Bou Jelida (Tunisia), „Annali della facoltà di Lettere e Filosofia dell’Università degli Studi di Cagliari” Nova Seriie 20 (57) (2002), fasc. 1, 173-211.
Ibeji M., The Evolution of Roman Army during the third century AD, Birmingham 1991 (Diss.).
Jones A.H.M., The Later Roman Empire 284-602: A Social, Economic, and Administrati¬ve Survey, vol. 1-2, Oxford 1986.
Keenan J.G., The Names Flavius and Aurelius as Status Designations in Later Roman¬-Egypt, ZPE 13 (1974) 283-304.
Kelly Ch., Bureaucracy and Government, w: The Cambridge companion to the Age of Constantine, ed. N. Lenski, Cambridge 2006, 183-204.
Konik E., Cesarz Konstantyn I, zwany Wielkim, „Acta Universitatis Wratislaviensis” 1523, „Classica Wratislaviensia” 17 (1993) 133-154.
Krawczuk A., Poczet cesarzy rzymskich. Dominat, Warszawa 1991.
Kulikowski M., Constantine and the Northern Barbarians, w: The Cambridge Compa¬nion to the Age of Constantine, ed. N. Lenski, Cambridge 2006, 347-376.
Lenski N., Constantinus, w: Lives of the Caesars, ed. A.A. Barrett, Oxford 2008, 255-279.
Lenski N., The Election of Jovian and the Role of the Late Imperial Guards, „Klio” 82 (2000) fasc. 2, 492-515.
Letki P., Kawaleria Dioklecjana. Organizacja. Uzbrojenie. Taktyka, Oświęcim 2012.
Łuć I., Oddziały pretorianów w starożytnym Rzymie. Rekrutacja, struktura, organizacja, Lublin 2004.
Łuć I., Pretorianie, ich zadania i miejsce w ramach rzymskiego systemu wojskowego, w: Grupy społeczne ich organizacja i funkcja w świecie starożytnym: materiały kon¬ferencji naukowej PTH, Kraków, 4-6 września 1997, red. E. Dąbrowa, Kraków 2000 = „Electrum” 4 (2000) 42-47.
Łuć I.A., Excubiae principis. Geneza i zadania żołnierzy kohort pretoriańskich w staro¬żytnym Rzymie, Poznań 2010.
MacMullen R., Soldier and Civilian in the Later Roman Empire, Cambridge 1963.
Mennen I., Power and Status in the Roman Empire, AD 193-284, Leiden – Boston 2011.
Millar F., Italy and the Roman Empire: Augustus to Constantine, „Phoenix” 40 (1986) fasc. 3, 295-318.
Millar F., The Emperor in the Roman World (31 BC-AD 337), London 1977.
Narloch K., Jazda rzymska od połowy III wieku po podział cesarstwa, Oświęcim 2014.
Odahl Ch.M., Konstantyn i chrześcijańskie cesarstwo, Oświęcim 2015.
Olariu C., Datianus, Valentinian and the Rise of the Pannonian Faction, „Historia” 54 (2005) 351-354.
Olszaniec S., Comites consistoriani w wieku IV. Studium prozopograficzne elity dworskiej cesarstwa rzymskiego 320-395 n.e., Toruń 2007.
Olszaniec S., Prefektura praetorio Italii, Illyrikum i Afryki (312-425 n.e.), Toruń 2014.
Papazoglou F., Un officier (?) de la garde impériale à Stobi, ZPE 82 (1990) 222-224.
Passerini A., Le coorti pretorie, Roma 1939.
Prosopography of the Later Roman Empire, ed. A.H.M. Jones – J.R. Martindale – J. Mor¬ris, vol. 1: 260-395 AD, Cambridge 1971; vol. 2: 395-527 AD, Cambridge 1980.
Richmond I.A., The Relation of the Praetorian Camp to Aurelian’s Wall of Rome, „Papers of the British School at Rome” 10 (1927) 12-22.
Rocco M., L’esercito romano tardoantico: persistenze e cesure dai Severi a Teodosio I. Studi e progetti, Padova 2012.
Roxan M.M., Roman Military Diplomas 1954-1977, London 1978.
Seeck O., Scholae Palatinae, RE II A.1, 621-624.
Segrè A., A Note on the Classes of Roman Officials in the Age of Diocletian, „Transactions and Proceedings of the American Philological Associatio” 74 (1943) 102-108.
Speidel M.P., A Horse Guardsman in the War between Licinius and Constantine, „Chiron” 25 (1995) 83-87.
Speidel M.P., Das Heer, w: Die Zeit der Soldatenkaiser: Krise und Transformation des Römischen Reiches im 3. Jahrhundert n. Chr. (235-284), hrsg. K.-P. Johne – U. Hart¬mann – T. Gerhardt, t. 1, Berlin 2008, 673-690.
Speidel M.P., Guards of the Roman Armies, Bonn 1978.
Speidel M.P., Maxentius and His „Equites Singulares” in the Battle at the Milvian Bridge, „Classical Antiquity” 5 (1986) fasc. 2, 83-87.
Speidel M.P., Riding for Caesar. The Roman Emperors’ Horse Guards, London 1994.
Speidel M.P., Roman Army Studies, t. 2, Stuttgart 1992.
Speidel M.P., Who Fought in the Front?, w: Kaiser, Heer und Gesellschaft in der Römi¬schen Kaiserzeit: Gedenkschrift für Eric Birley, ed. G. Alföldy – B. Dobson – W. Eck, Stuttgart 2000, 473-482.
Stephano H., Thesaurus Graecae Linguae, vol. 7, Parisiis 1848-1854.
Vogler Ch., Les officers de l’armée romaine dans l’oeuvre d’Ammien Marcellin, w: La hiérarchie (Randordnung) de l’armée romaine sous le Haut-Empire, Actes du congrès de Lyon 15-18 septembre 1994, éd. Y. Le Bohec, Paris 1995, 389-404.
Williams S., Diocletian and the Roman Recovery, London – New York 2000.
Woods D., Ammianus and Some Tribuni Scholarum Palatinarum c. A. D. 353-64, CQ 47 (1997) fasc. 1, 269-291.
Woods D., Subarmachius, Bacurius, and the Schola Scutariorum Sagittariorum, CPh 91 (1996) fasc. 4, 365-371.
Woods D., The Saracen Defenders of Constantinople in 378, GRBS 37 (1996) fasc. 3, 259-279.
Pobierz

Opublikowane : 2018-12-16


Łuć, I. (2018). Żołnierze scholae palatinae – „nowi pretorianie” późnego cesarstwa. Vox Patrum, 66, 253-275. Pobrano z https://czasopisma.kul.pl/vp/article/view/3460

Ireneusz Łuć 
Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie  Polska



Zgodnie z regulacjami prawnymi zawartymi w ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych z dnia 4 lutego 1994 r., autor przekazuje autorskie prawa majątkowe dotyczące składanego dzieła wydawcy czasopisma "Vox Patrum". Przeniesienie praw autorskich do składanego dzieła następuje na wszystkich polach eksploatacji, w szczególności tych wymienionych w art. 50 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych: 1. W zakresie utrwalania i zwielokrotniania utworu – wytwarzanie określoną techniką egzemplarzy dzieła, w tym techniką drukarską, reprograficzną, zapisu magnetycznego oraz techniką cyfrową. 2. W zakresie obrotu oryginałem albo egzemplarzami , na których dzieło utrwalono – wprowadzanie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy. 3. W zakresie rozpowszechniania utworu w sposób inny niż określony w pkt. 2 – publiczne wykonanie, wystawienie, wyświetlenie, odtworzenie oraz nadawanie i reemitowanie, a także publiczne udostępnianie utworu, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym.

Za zgodą Redakcji czasopisma artykuły i recenzje opublikowane w półroczniku "Vox Patrum" mogą być przedrukowywane w innych publikacjach.

Autor, w celach niekomercyjnych, może w dowolny sposób, bez zgody Redakcji, rozpowszechniać swój tekst w wersji elektronicznej.

Redakcja publikuje teksty on-line na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Bez utworów zależnych 3.0 PL

 

 


Inne teksty tego samego autora