Kościół Surb Sargis w Tekor w Armenii. Między Persją a Bizancjum



Abstrakt

The Surb Sargis (St. Sergei’s) church in Tekor, in the Shirak region of the present-day Turkey, is nowadays in total ruin. Fortunately, before its destruction by the 1911 earthquake, it had been extensively studied (e.g. by T. Toramanian and J. Strzygowski) and the documentation preserved allows us to treat it as one of the most important early-Christian buildings in both Armenia and the whole Orbis Christianus (Fig. 1-3). It is highly probable that the church was built at the site of an earlier pa­gan temple, utilising the former building’s tall 9-step crepidoma. Between the beginning of the 4th and the ending of the 5th century a three-nave basilica with­out a dome was built on the earlier base, only to be thoroughly rebuilt in the years 478-504 (dating based on the inscription at the lintel of the western portal; Fig. 4). After the rebuilding, the church acquired its 9-square structure designed by 3 naves and 3 bays. The central bay was covered with a small cupola, or rather, a cupola-structure (Fig. 5 and 7). Taking into account the contemporary state of research one may suppose that this innovative construction is the earliest known link in the process of emerging of the cross-cupola plan of churches, dominating till today in the church architecture of Eastern Christianity. The reduction of the corners of the central bay – in order to adjust its square shape to the circular base of the dome – was achieved by the construction of four small squinches (Fig. 8). This solution was most probably taken over from the 2nd – 3rd-century architecture of Persia, with which the pre-Christian Armenia had long maintained strong and varied contacts. Apart from the Tekor basilica, squinches were also used in two other buildings on the Ararat Upland near Erevan: in the small grave chapel at the Voghjaberd cemetery (5th – 6th century; Fig. 9-12) and in the one-nave church Surb Poghos- Petros (St. Paul and Peter’s) in Zovuni (between the ending of the 5th and the turning of the 6th and 7th centuries). These examples allow one to treat Armenia as a bridge between the architecture of Persia and Byzantium, where similar con­structions appeared and spread widely in later periods.


Słowa kluczowe

wczesnochrześcijańska architektura Armenii; najwcześniejsze kościoły kopułowe; geneza kopuły na trompach

Adontz N., Les vestiges d’un ancien culte en Arménie, „Annuaire de l’Institut de Philolo¬gie et d’Histoire Orientales et Slaves” 4 (1936) 501-515.
Carrière A., Les huit sanctuaires de l’Arménie païenne d’après Agathange et Moïse de Khorène, Paris 1899.
Cuneo P., Architettura armena dal quarto al diciannovesimo secolo, I-II, Roma 1988.
Cuneo P., Le basiliche paleocristiane armene, „Corsi di cultura sull’arte ravennate e bi¬zantina” 20 (1973) 217-239.
Cuneo P., Le couvent de Marmašēn et l’école architecturale d’Ani, REArm NS 23 (1992) 419-471.
Donabédian P., L’École d’architecture d’Ani, w: Ani. Capitale de l’Arménie en l’an mil. Paris, Pavillon des Arts, 7.02.-13.05.2001 (katalog wystawy), éd. R.H. Kévorkian, Paris 2001, 182-194.
Gandolfo F., Armenien und Georgien, w: Spätantike und frühes Christentum, hrsg. B. Brenk, Frankfurt am Main – Berlin – Wien 1977, 201-213.
Gandolfo F., Le basiliche armene IV-VII secolo, Studi di Architettura Medioevale Arme¬na 5, Roma 1982.
Ghirshman R., Iran. Parthes et Sassanides, Paris 1962.
Godard A., L’art de l’Iran, Paris 1962.
Grousset R., L’Histoire de l’Arménie des origins jusqu’à 1071, Paris 1947.
Huff D., Architecture sassanide, w: Splendeur des Sassanides. L’empier perse entre Rome et la Chine [224-642]. Bruxelles, Musées royaux d’Art et d’Histoire, 12.02.- 5.04.1993 (katalog wystawy), Bruxelles 1993, 45-61.
Karst J., Mythologie arméno-caucasienne et hétito-asianique, Strasbourg – Zurich 1948.
Khatchatrian A., Architecture arménienne du IVe au VIe siècle, Paris 1971.
Khatchatrian A., Inscriptions et histoire des églises arméniennes, Ricerca sull’architettu¬ra armena 8, Milano 1974.
LangD.M., Armenia kolebka cywilizacji, tłum. T. Szafar, Warszawa 1975.
Марр Н.Я., К датировке ктиторской надписи Текорскoго храма, „Христянский Восток” 3 (1914) 56-71.
Paboudjian P. – Alpago-Novello A., La basilica di Ererouk, Documenti di architettura armena 9, Milano 1977.
Pope A.U., Introducing Persian architecture, Teheran 1976.
Pope A.U., Persian architecture, London 1965.
PoradaE., Ancient Iran, London 1964.
PróchniakD., Inwestycyjna działalność biskupów i katolikosów armeńskich, w: SymKaz 3, 2002, 131-161.
PróchniakD., O kapłanach i ołtarzach w późnoantycznej Armenii, w: SymKaz 6, 2008, 65-87.
PróchniakD., Przedchrześcijańska architektura sakralna Armenii. Próba rekonstrukcji w świetle źródeł materialnych i przekazów literackich, RH 31 (1983) z. 4, 27-41.
PróchniakD., Techniki budowlane w architekturze Armenii w okresie późnego antyku i wczesnego średniowiecza, w: Toruńskie studia o sztuce Orientu, red. J. Malinowski – M. Wojtczak, II, Toruń 2005, 73-106.
PróchniakD., Wczesnochrześcijańskie kościoły bezkopułowe w Armenii. Główne cechy i ewolucja typologiczna układu architektoniczno-przestrzennego, RH 39-40 (1991- 1992) z. 4, 17-34.
PróchniakD., Wczesnochrześcijański kościół Surb Połos-Petros w Zovuni w Armenii. Problem genezy kościoła w typie sali kopułowej, RH 51 (2003) z. 4, 213-239.
Sahinian A., Noveaux matériaux concernant l’architecture des constructions antiques de Garni, REArm NS 6 (1969) 181-200.
Strzygowski J., Die Baukunst der Armenier und Europa, I-II, Wien 1918.
Texier Ch.F.M., Description de l’Arménie, de la Perse et de la Mésopotamie. Géographie, géologie, monuments anciens et modernes, I-II, Paris 1842-1852.
Thierry N. – Thierry M., Notes sur des monuments arméniens en Turquie (1964), REArm NS 2 (1965) 165-184.
Токарский Н., Архитектура древней Армении, Ереван 1961.
Токарский Н., Джрвеж (II). Вохджаберд, Археологические раскопки в Армении 11, Ереван 1964.
Toramanjan T., Nyut’er Hayakakan čartarapetut’yan patmut’yan (Materiały do historii architektury Armenii; w j. armeńskim), I-II, Erevan 1942-1948.
Pobierz

Opublikowane : 2018-12-16


Próchniak, D. (2018). Kościół Surb Sargis w Tekor w Armenii. Między Persją a Bizancjum. Vox Patrum, 65, 547-564. Pobrano z https://czasopisma.kul.pl/vp/article/view/3516

Daniel Próchniak 
Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II  Polska



Zgodnie z regulacjami prawnymi zawartymi w ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych z dnia 4 lutego 1994 r., autor przekazuje autorskie prawa majątkowe dotyczące składanego dzieła wydawcy czasopisma "Vox Patrum". Przeniesienie praw autorskich do składanego dzieła następuje na wszystkich polach eksploatacji, w szczególności tych wymienionych w art. 50 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych: 1. W zakresie utrwalania i zwielokrotniania utworu – wytwarzanie określoną techniką egzemplarzy dzieła, w tym techniką drukarską, reprograficzną, zapisu magnetycznego oraz techniką cyfrową. 2. W zakresie obrotu oryginałem albo egzemplarzami , na których dzieło utrwalono – wprowadzanie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy. 3. W zakresie rozpowszechniania utworu w sposób inny niż określony w pkt. 2 – publiczne wykonanie, wystawienie, wyświetlenie, odtworzenie oraz nadawanie i reemitowanie, a także publiczne udostępnianie utworu, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym.

Za zgodą Redakcji czasopisma artykuły i recenzje opublikowane w półroczniku "Vox Patrum" mogą być przedrukowywane w innych publikacjach.

Autor, w celach niekomercyjnych, może w dowolny sposób, bez zgody Redakcji, rozpowszechniać swój tekst w wersji elektronicznej.

Redakcja publikuje teksty on-line na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.