Dieta monastyczna w świetle nauki medycznej. Teodoret z Cyru i medycy o soczewicy


The present article discusses one of the most important ingredients of the Syrian ascetic diet (from the beginning of the IVth to the mid Vth century) as de­scribed by Theodoret of Cyrus in his Historia religiosa, namely lentils (fakÒj). The basis of the research is constituted by ancient and byzantine medical trea­tises composed between the Ist and the VIIth centuries by Dioscurides, Galen, Oribasiusa, Aetius of Amida and Paul of Aegina. The aim of the article is to de­scribe the role of the legume and thereby opine on compatibility or incompatibil­ity of the monastic dietetic pattern with the one described by the medical doctors. First, the authors of the study try to show the importance of lentils as food across the area of the Mediterranean. Subsequently, they proceed to sketch its dietetic characteristics developed by ancient and Byzantine medical doctors and conclude that the evaluation was not fully appreciative of the foodstuff. Thirdly, the authors come to show applications of lentils in medical procedures, since both in Antiquity as well as in Byzantium the plant was considered to be a medicine. The discussion on lentils is concluded by introducing culinary uses of lentils, which abound in medical writings. The authors also note that all the preserved rec­ipes envisage the cooking of the food, i.e. a procedure which was usually avoided by the Syrian ascetics.

Słowa kluczowe

konsumpcja roślin strączkowych w starożytności i Bizancjum; soczewica; antyczna i bizantyńska gastronomia; antyczna i bizantyńska medycyna; mnisi syryjscy; Teodoret z Cyru

Aetii Amideni Libri medicinales I-VIII, ed. A. Olivieri, Lipsiae – Berolini 1935-1950
Aetius Amidinus, Iatricorum libri
Alcock J.P., Food in the Ancient World, Westport – London 2006
Allen P., Homilies as a Source for Social History, StPatr 24 (1993) 1-5
Andrews A.C., Celery and Parsley as Foods in the Greco-Roman Period, CPh 44 (1949) fasc. 2, 91-99
Anthimi De observatione ciborum ad Theodoricum regem Francorum epistula, ed. E. Liech-tenhan, Berolini 1963
Apicius, De re coquina¬ria
Arbesmann R., Fasting and Prophe¬cy in Pagan and Christian Antiquity, „Traditio” 7 (1949-1951) 1-71
Arikha N., Passions and Tempers. A History of the Humours, New York 2007
Athenaei Naucratitae Dipnosophistarum libri XV, rec. G. Kaibel, vol. 1-3, Lipsiae – Berolini 1887-1890
Augustyniak K., Wstęp. Historia mnichów syryjskich, w: ŹM 7, 37-50
Baldwin B., The Career of Oribasius, „Acta Classica” 18 (1975) 85-97
Bartol K. – Danielewicz J., Wstęp, w: Atena¬jos, Uczta mędrców, przeł., wstęp, koment. K. Bartol – J. Danielewicz, Poznań 2012, 7-64
Bednarczyk A., System filozoficzno-lekarski Galena (130-200). Pojęcie ciepła przyrodzonego i pneumy życiowej, „Analecta. Studia i Materiały z Dziejów Nauki” 2 (1993) 53-111
Bos J., The Rise and Decline of Character. Humoral Psychology in Ancient and Early Modern Medical Theory, „History of the Human Sciences” 22 (2009) fasc. 3, 29-50
Bralewski S., Praktykowanie postu w świetle historiografii kościel¬nej V wieku, VoxP 33 (2013) t. 59, 359-378
Brewer D. – Redford D.B. – Redford S., Domestic Plants and Animals. The Egyptians Origins, Warminster 1995
Canivet P., Le monachisme syrien selon Théodoret de Cyr, Paris 1977
Claudii Galeni Opera omnia, ed. D.C.G. Kühn, vol. 3-4, Lipsiae 1822
Claudii Galeni Opera omnia, ed. D.C.G. Kühn, vol. 6, Lipsiae 1823
Claudii Galeni Opera omnia, ed. D.C.G. Kühn, vol. 11-12, Lipsiae 1826-1827
Clayton P.B., The Christology of Theodoret of Cyrus. An¬tiochene Christology from the Council of Ephesus (431) to the Council of Chalcedon (451), Oxford 2007
Corbie M. r, The Broad Bean and the Moray. Social Hierarchies and Food in Rome, w: Food. A Culinary History from Antiquity to the Present, ed. J.-L. Flandrin – M. Montanari, Eng. ed. A. Sonnenfeld, New York – Chichester 1999
Dalby A., Flavours of Byzantium, Totnes 2003
Dalby A., Food in the Ancient World from A to Z, London – New York 2003
Dalby A., Siren Feasts. A History of Food and Gastronomy in Greece, London 1996
Dalby A., Tastes of Byzantium. The Cuisine of a Legendary Empire, London 2010
De cibis, w: Phy¬sici et medici graeci minors, vol. 1-2, ed. I.L. Ideler, Berolini 1841-1842
Dembińska M., Diet. A Comparison of Food Consumption Between Some Eastern and Western Monasteries in the 4th-12th Centuries, „Byzantion” 55 (1985) 431-462
Dioscurides Pedanius, De materia medica
Dugan K.M., Fasting for Life. The Place of Fasting in the Christian Tradition, „Journal of the American Academy of Religion” 63 (1995) 539-548
Dybski H., Monastycyzm w Palestynie i Syrii w świetle źródeł patrystycznych IV i V wieku, VoxP 22 (2002) t. 42-43, 411-436
Edelstein L., The Dietetics of Antiquity, w: Ancient Medicine. Selected Papers of Ludwig Edelstein, ed. O. Temkin – C.L. Temkin, transl. C.L. Temkin, Baltimore 1967, 303-316
Escolan Ph., Monachisme et Église. Le monachisme syrien du IVau VIIe siècle. Un ministère charismatique, Paris 1999
Flint-Hamilton K.B., Legumes in Ancient Greece and Rome: Food, Medicine, or Poison?, „Hesperia” 68 (1999)
Foxhall L., Fig, w: The Oxford Classical Dictionary, ed. S. Hornblower – A. Spawforth – E. Eidinow, Oxford 2012
Foxhall L. – Forbes H.A., Sito¬mereia. The Role of Grain as Staple Food in Classical Antiquity, „Chiron” 12 (1982) 41-90
Fraser P.M., The Career of Erasistratus of Ceos, „Istituto Lombardo. Rendiconti” 103 (1969) 518-537
Galenus, De alimentorum facultatibus
Galenus, De compositione medicamentorum per genera libri
Galenus, De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus
Garland L., The Rhetoric of Gluttony and Hunger in Twelfth-century Byzantium, w: Fe¬ast, Fast or Famine. Food and Drink in Byzantium, ed. W. Mayer – S. Trzcionka, Brisbane 2005
Garnsey P., Famine and Food Supply in the Graeco-Roman World. Responses to Risk and Crisis, Cambridge 1989
Garnsey P., Food and Society in Classical Antiquity, Cambridge 1999
Geo¬ponica sive Cassiani Bassi Scholastici de re rustica eclogue, rec. H. Beckh, Lipsiae 1895
Good B.J., Medicine, Rationality and Experience. An Anthropological Perspective, Cambridge 1994
Grainger S., The Myth of Apicius, „Gastronomica. The Journal of Food and Culture” 7 (2007) fasc. 2
M. Grant, Introduction, w: Anthimus, On the Observance of Foods. De observatione ciborum, ed., transl. M. Grant, Totnes – Blackawton 2007, 1-6;
Grant M., Introduction, w: Galen, On Food and Diet, transl. M. Grant, London 2000, 1-6
Grant M., Introduction, w: Oribasius, Dieting for an Emperor, A translation of Books 1 and 4 of Oribasius’ Medical compilations with an Introduction and Commentary, ed. M. Grant, Leiden 1997, 1-4
Grant M., Roman Cookery. Ancient Recipes for Modern Kitchens, London 2002
Gregoricka L.A. – Sheridan S.G., Ascetic or Affluent? Byzantine Diet at the Monastic Community of St. Stephen’s, Jerusalem from Stable Carbon and Nitrogen Isotopes, „Journal of Anthropological Archaeology” 32 (2013) 63-73
Grimm V.E., From Feasting to Fasting. The Evolution of a Sin. Attitudes to Food in Late Antiquity, London 1996
Hankinson R.J., Galen of Pergamon, w: The Encyclopedia of Ancient Natural Scientists. The Greek Tradition and its Many Heirs (= EANS), ed. P. Keyser – G.L. Irby-Massie, Milton Park – New York 2008, 335-339
Harlow M. – Smith W., Between Fasting and Feasting. The Literary and Archaeobotanical Evidence for Monastic Diet in Late Antique Egypt, „Antiquity” 75 (2001) 758-768
Jagusiak K. – Kokoszko M., Pisma Orybazjusza jako źródło informacji o pożywieniu ludzi w późnym Cesarstwie Rzym¬skim, VoxP 33 (2013) t. 59, 339-357
Jagusiak K. – Kokoszko M., Życie i kariera Orybazjusza w świetle relacji źródłowych, „Przegląd Nauk Historycznych” 10 (2011) 5-21
Jasny N., The Daily Bread of the Ancient Greeks and Romans, „Osiris” 9 (1950) 227-253
Jouanna J., La théorie des quatre humeurs et des quatre tempéraments dans la tradition latine (Vindicien, Pseudo-Soranos) et une source grecque retrouvée, REG 118 (2005) fasc. 1, 138- 167
Kaplan L., Beans, Peas and Lentils, w: The Cambridge World History of Food, vol. 1, ed. K.F. Kiple – K.C. Ornelas, Cambridge – New York 2000
Karas M., Apologetyka Teodoreta z Cyru wobec filozofii Platona, VoxP 21 (2001) t. 40-41, 317-335
Kieling M., Kościół jako wspólnota miłości w świetle „Komentarza do 1 Listu św. Pawła do Koryntian” Teodoreta z Cyru, KaST 5 (2006) 191-206
Kislinger E., Christians of the East. Rules and Realities of the Byzantine Diet, w: Food. A Culinary History from Antiquity to the Present, ed. J.-L. Flandrin – M. Montanari, Eng. ed. A. Sonnenfeld, New York – Chichester 1999
Kislinger E., How Reliable is Early Byzantine Hagiography as an Indi¬cator of Diet?, „Diptycha” 4 (1986/1987) 5-11
Ko¬der J., Gemüse in Byzanz. Die Versorgung Konstantinopels mit Frischgemüse im Lichte der Geoponika, Wien 1993
Koder J., Stew and Salted Meat – Opulent Normality in the Diet of Every Day?, w: Eat, Drink and Be Merry (Luke 12:19). Food and Wine in Byzantium. Papers of the 37th Annual Spring Symposium of Byzantine Studies, in Honour of Professor A.A.M. Bryer, ed. L. Brubaker – K. Linar¬dou, Aldershot 2007
Koder J., Η καθημερινή διατροφή στο Βυζάντιο με βάση τις πηγές, w: Βυζαντινών διατροφή και μαγειρείαι. Πρακτικά Ημερίδας „Περί της διατροφής στο Βυζάντιο”, ed. Δ. Παπανικόλα- Μπακιρτζή, Αθήνα 2005
Kokosz¬ko M., Aromaty kuchni antyku oraz wczesnego Bizancjum w teorii medycznej i praktyce kulinarnej, „Przegląd Historyczny” 102 (2011)
Kokoszko M., Ryby i ich znaczenie w życiu codziennym ludzi późnego antyku i wczesnego Bizancjum (III-VII w.), Łódź 2005
Kokoszko M., Smaki Konstantynopola, w: Konstantynopol – nowy Rzym. Miasto i ludzie w okresie wczesnobizantyńskim, red. M.J. Leszka – T. Wolińska, Warszawa 2011
Kokoszko M. – Erlich Ł., Rola roślin strączkowych (ospria) w diecie późnego antyku i wczesnego Bizancjum (IV-VII w.) na podstawie wybranych źródeł, „Zeszyty Wiejskie” 17 (2012)
Kokoszko M. – Gibel K., Dieta mnichów syryjskich. Komentarz do terminu autofya la¬chana w Historia religiosa Teodoreta z Cyru, w: Omnia tempus habent. Miscel¬lanea theologica Vincentio Myszor quadragesimum annum laboris scientifici celebranti ab amicis, sodalibus discipulisque oblata, red. A. Reginek – G. Strzelczyk – A. Żądło, Katowice 2009, 145-156
Kokoszko M. – Jagusiak K., Warzywa w kuchni i dietetyce późnego antyku oraz wczesne¬go Bizancjum (IV-VII w.). Perspektywa konstantynopolitańska, „Piotrkowskie Zeszyty Historyczne” 12 (2011)
Kokoszko M. – Rzeźnic¬ka Z., Dietetyka w De re coquinaria, „Przegląd Nauk Historycznych” 10 (2011) fasc. 2
Κουκουλές Φ., Βυζαντινών τροφαί και ποτά, „Επετηρίς της Εταιρείας Βυζαντινών Σπουδών” 17 (1941)
Leach E., Levi-Strauss, tłum. P. Niklewicz, Warszawa 1973
Lévi-Strauss C., Surowe i gotowane, przeł. M. Falski, Warszawa 2010
Lévi-Strauss C., Trójkąt kulinarny, przeł. S. Ciechowicz, „Twórczość” (1972) nr 2
Lindsay H., Who Was Apicius?, SO 72 (1997) 144-154
Longosz S., Szkoła antiocheńska, w: Literatura Grecji starożytnej, II: Proza hi¬storyczna, krasomówstwo, filozofia i nauka, literatura chrześcijańska, red. H. Podbielski, Lublin 2005, 1061-1067
Louvaris A.N.J., Fast and Abstinence in Byzantium, w: Fe¬ast, Fast or Famine. Food and Drink in Byzantium, ed. W. Mayer – S. Trzcionka, Brisbane 2005
Manetti D., Dieukhes, EANS 245-246
Mazzini I., Diet and Medicine in the Ancient World, w: Food. A Culinary History from Antiquity to the Present, ed. J.-L. Flandrin – M. Montanari, Eng. ed. A. Sonnenfeld, New York – Chichester 1999
Messing G.M., Remarks on Anthimus De observatione ciborum, CPh 37 (1942) fasc. 2, 150-158
Mikołajczyk I., Wstęp, w: Kassianus Bassus, Geoponika. Bizantyńska encyklopedia rolnicza, przeł., wstęp I. Mikołajczyk, Toruń 2012, 7-45
Misiarczyk L., Antyczny monastycyzm syryjski, StPł 40 (2012) 83-96
Montanari M., Food is Culture, transl. A. Sonnenfeld, New York – Chichester 2006
Musurillo H., The Problem of Ascetical Fasting in the Greek Patristic Writers, „Traditio” 12 (1956) 1-64
Nutton V., Ancient Medicine, New York – London 2004
Oribasii Collectionum medicarum reliquiae, ed. I. Raeder, vol. 1-4, Lipsiae – Berolini 1928-1933
Oribasius, Collectiones medicae
Oribasius, Eclogae medicamentorum
Parry K., Vegetarianism in Late Antiquity and Byzantium. The Transmission of a Regi¬men, w: Fe¬ast, Fast or Famine. Food and Drink in Byzantium, ed. W. Mayer – S. Trzcionka, Brisbane 2005
Pasztori-Kupan I., Theodoret of Cyrus, London – New York 2006
Paulas J., How to Read Athenaeus’ „Deipnosophists”, „The American Journal of Philology” 133 (2012) 403- 439
Paulus Aegineta, ed. I.L. Heiberg, vol. 1-2, Lipsiae – Berolini 1921-1924
Paulus Aegineta, Epitomae medicae
Pearcy L.T., Galen and Stoic Rhetoric, GRBS 24 (1983) 259-272
Pedanii Dioscuridis Anazarbei De materia medica libri quinque, ed. M. Wellmann, vol. 1-3, Berolini 1906-1914
Pormann P.E., Paulos of Aigina, EANS 629
Price R.M., Introduction, w: Theodoret of Cyrrhus, A History of the Monks of Syria, transl., introd., notes R.M. Price, Kalamazoo 1985, IX-XXXVII
Prioreschi P., A History of Medicine, vol. 3: Roman Medicine, Omaha 2001
Rautman M., Daily Life in the Byzantine Empire, Westport – Oxford 2006
Rzeźnicka Z. – Kokoszko M., Proso w gastronomii antyku i wczesnego Bizancjum, VoxP 33 (2013) t. 59, 401-419
Sarton G., Galen of Pergamon, Lawrence 1954
Scarborough J., Aëtios of Amida, EANS 38-39
Scar¬borough J., Anthimus (of Constantinople?), EANS 91-92
Scarborough J., Dioskourides of Anazarbos, EANS 271-273
Scarborough J., Oreibasios of Pergamon, EANS 595-596
Schor A.M., Theodoret’s People. Social Networks and Religious Conflict in Late Roman Syria, Berkeley – London 2011
Schiefskyego M.J., Commentary, w: Hippocra¬tes, On Ancient Medicine, transl., introd., comm. M.J. Schiefsky, Leiden – Boston 2005
Segal Ch., The Raw and the Cooked in Greek Literature. Structure, Values, Metaphor, „The Classical Journal” 69 (1974) 289-308
Shaw T.M., The Burden of the Flesh. Fasting and Sexuality in Early Christianity, Minneapolis 1998
Smith W.D., Erasistratus’s Dietetic Medicine, „Bulletin of the History of Medicine” 56 (1982) 398-409
Sturtevant E.L., History of Celery, „The American Naturalist” 20 (1886) 599-606
Szczur P., Proble¬matyka społeczna w późnoantycznej Antiochii na podstawie nauczania homiletycznego Jana Chry¬zostoma, Lublin 2008
Talbot A.-M., Mealtime in Monasteries. The Culture of the Byzantine Refectory, w: Eat, Drink and Be Merry (Luke 12:19). Food and Wine in Byzantium. Papers of the 37th Annual Spring Symposium of Byzantine Studies, in Honour of Professor A.A.M. Bryer, ed. L. Brubaker – K. Linar¬dou, Aldershot 2007, 109-125
Teall J.L., The Byzantine Agricultural Tradition, DOP 25 (1971) 35-59
Temkin O., Galenism. Rise and Decline of a Medical Philosophy, Ithaca – London 1973
Theodoretus, Historia religiosa, PG 82, 1283-1496, Teodoret biskup Cyru, Dzieje miłości Bożej. Historia mnichów syryjskich, tłum. K. Augustyniak, wstęp E. Wipszycka – K. Augustyniak, ŹM 7, Kraków 2011
Thorn¬dike L., Galen. The Man and His Times, „The Scientific Monthly” 14 (1922) 83-93
Toledo-Pereyra L.H., Galen’s Contribution to Surgery, „Journal of the History of Medicine and Allied Sciences” 28 (1973), 357-375
Toussaint-Samat M., Historia naturalna i moralna jedzenia, przeł. A.B. Matusiak – M. Ochab, Warszawa 2008, 218-225
Touwaide A., Magnus of Ephesos, EANS 519-520
Urbainczyk Th., Theodoret of Cyrrhus. The Bishop and the Holy Man, Ann Arbor 2002
Vööbus A., History of Asceticism in the Syrian Orient. A Contribution to the History of Culture in the Near East, II-III: Early Monasticism in Mesopotamia and Syria, Louvain 1960-1988
Ware K., The Way of the Ascetics. Negative or Affirmati¬ve?, w: Asceticism, ed. V.L. Wimbush – R. Valantasis, New York – Oxford 1995
White K.D., Cereals, Bread and Milling in the Roman World, w: Food in Antiquity, ed. J. Wilkins – D. Harvey – M. Dobson, Exeter 1995, 38-43
Wilkins J., Athenaeus the Navigator, „The Journal of Hellenic Studies” 128 (2008) 132-152
Wilkins J., The Boastful Chef. The Discourse of Food in Ancient Greek Comedy, Oxford 2000
Wipszycka E., Wstęp. Charakter i formy ascetyzmu syryjskiego, w: ŹM 7, 9-36
Wyszomirski S., Wstęp, w: Apicjusz, O sztuce kulinarnej. Ksiąg dziesięć, tłum. I. Mikołajczyk – S. Wyszomirski, Toruń 2012, 3-17
Zohary D. – Hopf M., Domestication of Plants in the Old Worlds. The Origin and Spread of Cultivated Plants in West Asia, Europe and the Nile Valley, Oxford 1993

Opublikowane : 2018-12-16

Kokoszko, M., Dybała, J., Jagusiak, K., & Rzeźnicka, Z. (2018). Dieta monastyczna w świetle nauki medycznej. Teodoret z Cyru i medycy o soczewicy. Vox Patrum, 62, 297-329. Pobrano z

Maciej Kokoszko 
Uniwersytet Łódzki  Polska
Jolanta Dybała 
Uniwersytet Łódzki  Polska
Krzysztof Jagusiak 
Uniwersytet Łódzki  Polska
Zofia Rzeźnicka 
Uniwersytet Łódzki  Polska

Zgodnie z regulacjami prawnymi zawartymi w ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych z dnia 4 lutego 1994 r., autor przekazuje autorskie prawa majątkowe dotyczące składanego dzieła wydawcy czasopisma "Vox Patrum". Przeniesienie praw autorskich do składanego dzieła następuje na wszystkich polach eksploatacji, w szczególności tych wymienionych w art. 50 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych: 1. W zakresie utrwalania i zwielokrotniania utworu – wytwarzanie określoną techniką egzemplarzy dzieła, w tym techniką drukarską, reprograficzną, zapisu magnetycznego oraz techniką cyfrową. 2. W zakresie obrotu oryginałem albo egzemplarzami , na których dzieło utrwalono – wprowadzanie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy. 3. W zakresie rozpowszechniania utworu w sposób inny niż określony w pkt. 2 – publiczne wykonanie, wystawienie, wyświetlenie, odtworzenie oraz nadawanie i reemitowanie, a także publiczne udostępnianie utworu, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym.

Za zgodą Redakcji czasopisma artykuły i recenzje opublikowane w półroczniku "Vox Patrum" mogą być przedrukowywane w innych publikacjach.

Autor, w celach niekomercyjnych, może w dowolny sposób, bez zgody Redakcji, rozpowszechniać swój tekst w wersji elektronicznej.

Redakcja publikuje teksty on-line na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.



Inne teksty tego samego autora

1 2 > >>